చంబల్ నది
| చంబల్ నది | |
|---|---|
 రాజస్థాన్లోని కోటా నుండి చంబల్ నది జార్జ్ కనిపిస్తుంది | |
 | |
| స్థానం | |
| దేశం | భారతదేశం |
| రాష్ట్రం | మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్ |
| నగరం | కోటా , నాగ్డా , మోరెనా , భింద్ , ఇటావా , ధోల్పూర్ , రావత్భట |
| భౌతిక లక్షణాలు | |
| మూలం | రేవా ఎంటర్ప్రైజ్లోని భడక్లా జలపాతం |
| • స్థానం | వింధ్యాచల్ శ్రేణులు, మోవ్ , మధ్యప్రదేశ్ , భారతదేశం |
| • అక్షాంశరేఖాంశాలు | 22°27′N 75°31′E / 22.450°N 75.517°E |
| • ఎత్తు | 870.25 మీ (2,855.2 అడుగులు) |
| సముద్రాన్ని చేరే ప్రదేశం | యమునా నది |
• స్థానం | భారతదేశంలోని ఉత్తరప్రదేశ్లోని ఎటావా జిల్లా భరేహ్ సమీపంలో |
• అక్షాంశరేఖాంశాలు | 26°29′20″N 79°15′10″E / 26.48889°N 79.25278°E |
• ఎత్తు | 123 మీ (404 అడుగులు) |
| ప్రవాహం | |
| • సగటు | 456 మీ 3 /s (16,100 cu ft/s)}[1] |
| • కనిష్టం | 58.53 మీ 3 /సె (2,067 క్యూ అడుగులు/సె) |
| • గరిష్టం | 2,074.68 m3/s (73,267 cu ft/s) |
| పరీవాహక ప్రాంత లక్షణాలు | |
| ఉపనదులు | |
| • ఎడమ | బనాస్ , మెజ్ |
| • కుడి | పర్బతి , కాళీ సింధ్ , షిప్రా , కునో నది , శివనా |
చంబల్ నది మధ్య, ఉత్తర భారతదేశం యమునా నది ఉపనది, అందువలన గంగా పారుదల వ్యవస్థలో భాగంగా ఉంది.[2] ఈ నది మధ్యప్రదేశ్ గుండా ఉత్తర-ఈశాన్య దిశగా ప్రవహిస్తుంది, కొంతకాలం రాజస్థాన్ గుండా ప్రవహిస్తుంది, తరువాత ఆగ్నేయ దిశగా తిరగడానికి ముందు రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్ మధ్య సరిహద్దును ఏర్పరుస్తుంది.[3]
చంబల్ గురించి ప్రాచీన హిందూ గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడింది. హిందూ ఇతిహాసం మహాభారతం చంబల్ నదిని చార్మణ్యవతి అని సూచిస్తుంది: ఇది రంటిదేవ రాజు బలి ఇచ్చిన వేలాది జంతువుల రక్తం నుండి ఉద్భవించింది.
చరిత్ర
[మార్చు]వేద యుగం
[మార్చు]వేద యుగం, చంబల్ నది పురాతన పేరు చార్మాన్వతి, అంటే నది ఒడ్డున తోలును ఎండబెట్టడం. కాలక్రమేణా, ఈ నది 'చార్మాన్' నదిగా ప్రసిద్ధి చెందింది, దీనికి చార్మాన్వతి అని పేరు పెట్టారు.[4][5] మహాభారత పురాణం చంబల్ నదిని చార్మణ్యవతి అని సూచిస్తుంది: ఇది రాణిదేవ రాజు బలి ఇచ్చిన వేలాది జంతువుల రక్తం నుండి ఉద్భవించింది.
- "ఆ రాజు అగ్నిహోత్ర బలి ఇవ్వబడిన జంతువుల సంఖ్య ఎంత ఎక్కువగా ఉందో, అతని వంటగది నుండి అక్కడ నిక్షిప్తం చేసిన తొక్కల కుప్పల నుండి ప్రవహించే స్రావాలు ఒక నిజమైన నదికి కారణమయ్యాయి, ఈ పరిస్థితిలో దీనిని చార్మాన్వతి అని పిలుస్తారు"[6]
చంబల్ ప్రాంతం శకుని రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది, అక్కడ పాచికల ఆట ఆడేవారు. ద్రౌపది (ద్రుపద కుమార్తె) ను బట్టలు విప్పడానికి ప్రయత్నించిన తరువాత, ఆమె చార్మన్వతి నది నీటిని తాగే ఎవరినైనా శపించింది.[7] ఆ విధంగా ద్రౌపది శాపం కారణంగా, చంబల్ మనిషిచే కలుషితం కాకుండా జీవించడానికి సహాయపడిందని, దాని అనేక జంతు నివాసులు సాపేక్షంగా తాకబడని విధంగా వృద్ధి చెందారని నమ్ముతారు. చంబల్ నది భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రాచీనమైన నదులలో ఒకటిగా మిగిలిపోయింది.[8]
చంబల్
[మార్చు]బేసిన్
[మార్చు]చంబల్ 144,591 కిలోమీటర్ల (55,827 చదరపు మైళ్ళు) యమునా నదితో సంగమించే వరకు మొత్తం పారుదల ప్రాంతంతో కూడిన వర్షపు పరీవాహక ప్రాంతం. ఈ పారుదల ప్రాంతం పార్వతి, బనాస్ నదుల సంగమం వరకు ఒక దీర్ఘచతురస్రాన్ని పోలి ఉంటుంది, చంబల్ నది దాని ప్రధాన అక్షం వెంట ప్రవహిస్తుంది. చంబల్ పరీవాహక ప్రాంతం అక్షాంశాలు 22°27 'ఉత్తర, 27°20' ఉత్తర & రేఖాంశాలు 73°20 'తూర్పు, 79°15' తూర్పు మధ్య ఉంది. దాని దక్షిణ, తూర్పు, పశ్చిమాన, పరీవాహక ప్రాంతం వింధ్య పర్వత శ్రేణులు, వాయవ్యంలో అరావళి ద్వారా సరిహద్దులుగా ఉంది. పార్వ, బనాస్ సంగమం క్రింద, పరీవాహక ప్రాంతం సన్నగా, పొడుగుగా మారుతుంది. ఈ ప్రాంతంలో దీనికి ఉత్తరాన ఆరావళి పర్వత శ్రేణులు, దక్షిణాన వింధ్యన్ పర్వత శ్రేణులు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి.[9]
వాయవ్య దిశలో ఉన్న వింధ్య పర్వత శ్రేణులు చంబల్ నది ఎడమ ఒడ్డును ఆవరించి ఉన్నాయి, తదనంతరం, ప్రధానంగా దాని ద్వారానే నీరు ప్రవహిస్తుంది. నర్మదా నదికి సుమారు 16 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉద్భవించిన చంబల్ నది, మెసోజోయిక్ ఉపరితలంపై పర్వత శ్రేణులపై ఆవరించి ఉన్న పర్యవసానంగా కనిపిస్తుంది, వాటి గుండా నేరుగా ప్రవహిస్తుంది, మెత్తటి షేల్ నేలలపై తదుపరి ఉపనదులను ఏర్పరుస్తుంది. చంబల్ నది దాని ఉపనదులైన కాళి సింధ్, పర్బతి త్రికోణీయ ఒండ్రు పరీవాహక ప్రాంతాన్ని ఏర్పరుస్తాయి, ఇది కోటా దిగువ చంబల్ ఇరుకైన ద్రోణి పైన సుమారు 200-270 ఇది ఒక విలక్షణమైన పూర్వ-పారుదల నమూనా నది, ఇది యమునా, గంగా నదుల కంటే చాలా పురాతనమైనది, చివరికి ఇది ప్రవహిస్తుంది.[10]
కోర్సు
[మార్చు]
1,024 కి.మీ (636 మైళ్ళు) పొడవైన చంబల్ నది మధ్యప్రదేశ్ ఇండోర్ జిల్లాలోని మహోకు నైరుతి దిశలో 67.5 కి.మీ (41.9 మైళ్ళు) దూరంలో మాండవ్ సమీపంలోని వింధ్య పర్వత శ్రేణి ఉత్తర వాలులలో జనపావ్ కొండలలోని భాదక్లా జలపాతం నుండి సుమారు 843 మీటర్ల (2,766 అడుగులు) ఎత్తులో ఉద్భవించింది. ఈ నది మొదట ఉత్తర దిశలో మధ్యప్రదేశ్ గుండా సుమారు 376 కి.మీ (234 మైళ్ళు), తరువాత సాధారణంగా ఉత్తర-తూర్పు దిశలో 249 కి.మీ (155 మైళ్ళు) రాజస్థాన్ గుండా ప్రవహిస్తుంది. తరువాత ఇది మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్ మధ్య మరో 216 కి.మీ (134 మైళ్ళు), మధ్యప్రదేశ్ & ఉత్తర ప్రదేశ్ మధ్య మరో 150 కి.మీ (93 మైళ్ళు) ప్రవహిస్తుంది. ఇది జలౌన్ జిల్లాలో యమునా నది కలిసే ముందు సుమారు 33 కి.మీ (21 మైళ్ళు) వరకు 123 మీ (404 అడుగులు) ఎత్తులో ప్రవహిస్తుంది, ఇది ఎక్కువ గంగా పారుదల వ్యవస్థలో భాగంగా ఏర్పడుతుంది.[9] దాని మూలం నుండి యమునాతో దాని కూడలి వరకు, చంబల్ నది సుమారు 717.6 మీ (2,354 అడుగులు) లోతులో ఉంది. ఇందులో సుమారు 305 మీ (1,001 అడుగులు) దాని మూలం నుండి మొదటి 26 కి.మీ (16 మైళ్ళు) పరిధిలో ఉంది. ఇది తదుపరి 312 కి.మీ (194 మైళ్ళు)లో మరో 195 మీ (640 అడుగులు) పడిపోతుంది, అక్కడ ఇది చౌరాసిగఢ్ కోట దాటి లోయలోకి ప్రవేశిస్తుంది. చౌరాసిగఢ్ కోట నుండి కోటా నగరం వరకు నడిచే తదుపరి 157 కి.మీ (98 మైళ్ళు) దూరం లో , నదీగర్భం మరో 91 మీ (299 అడుగులు) పడిపోతుంది. మిగిలిన 529 కి.మీ (329 మైళ్ళు) ప్రవాహంలో, ఈ నది మాల్వా పీఠభూమి చదునైన భూభాగం, తరువాత గంగా మైదానం గుండా వెళుతుంది, దీని సగటు ప్రవణత 0.21 మీ/కిమీ.
రాజస్థాన్ లోని కోట నగరానికి 29 కి.మీ.ల ఎగువన ఈ నదిపై జవహర్ సాగర్ ఆనకట్ట ఉంది.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Hussain, S.; Sharma, R.K.; Dasgupta, N.; Raha, A. (2011). "Assessment of minimum water flow requirements of Chambal River in the context of Gharial (Gavialis gangeticus) and Gangetic Dolphin (Platanista gangetica) conservation" (PDF). Wildlife Institute of India. Retrieved 11 February 2014.
- ↑ "Chambal River - Origin Tributaries Dams Flora | Fauna". Rivers Of India - All About Rivers (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2022-07-18. Retrieved 2022-07-18.
- ↑ Jain, Sharad K.; Pushpendra K. Agarwal; Vijay P. Singh (2007). Hydrology and water resources of India- Volume 57 of Water science and technology library - Tributaries of Yamuna river. Springer. p. 350. ISBN 978-1-4020-5179-1.
- ↑ Jain, Sharad K.; Pushpendra K. Agarwal; Vijay P. Singh (2007). Hydrology and water resources of India- Volume 57 of Water science and technology library - Tributaries of Yamuna river. Springer. p. 350. ISBN 978-1-4020-5179-1.
- ↑ Jain, Sharad K.; Pushpendra K. Agarwal; Vijay P. Singh (2007). Hydrology and water resources of India- Volume 57 of Water science and technology library - Tributaries of Yamuna river. Springer. p. 350. ISBN 978-1-4020-5179-1.
- ↑ "charmanwati, Mbh.7.65.2817". Ancient Voice. Jijith Nadumuri Ravi. Retrieved 29 December 2010.
- ↑ "Charms of Chambal". The Sunday Tribune, Spectrum. 2010. Archived from the original on 2011-10-05. Retrieved 29 December 2010.
- ↑ "Keeping the river clean: Chambal River, India". wwf.panda.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-05-16.
- 1 2 Jain, S. K.; Pushpendra K., Agarwal, V., P. Singh (2007).
- ↑ Mani, M.S. 1974.