చిత్రదుర్గ నాయకులు
చిత్రదుర్గ నాయక రాజ్యం | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1588–1779 | |||||||||
 చిత్రదుర్గ రాజ్యం, నాయకుల భూభాగాలను చూపే పటం | |||||||||
| Status | రాజ్యం | ||||||||
| రాజధాని | చిత్రదుర్గ | ||||||||
| అధికార భాషలు | కన్నడ | ||||||||
| Religion | హిందూ మతం | ||||||||
| ప్రభుత్వం | రాజరికం | ||||||||
| Historical era | ప్రారంభ ఆధునిక | ||||||||
• Established | 1588 | ||||||||
• Disestablished | 1779 | ||||||||
| |||||||||
| Today part of | భారతదేశం | ||||||||
చిత్రదుర్గ నాయకులు (1588–1779) విజయనగర అనంతర కాలంలో తూర్పు కర్ణాటకలోని ప్రాంతాలను, చిత్రదుర్గను కేంద్రంగా చేసుకుని పరిపాలించిన ఒక భారతీయ రాజవంశం. హొయసల సామ్రాజ్యం, విజయనగర సామ్రాజ్య పాలనలో వీరు సామంత అధిపతులుగా పనిచేశారు. తరువాత, విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, వీరు కొన్నిసార్లు స్వతంత్ర అధిపతులుగా, ఇతర సమయాల్లో మైసూరు రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరాఠా సామ్రాజ్యాల సామంతులుగా పాలించారు. వీరి భూభాగాలు బ్రిటిష్ పాలనలో మైసూరు రాజ్యంలో విలీనం అయ్యాయి.
మూలాలు
[మార్చు]చరిత్రకారుడు బారీ లూయిస్ ప్రకారం, ఈ రాజ్య ప్రారంభ అధిపతులు నేటి కర్ణాటక ప్రాంతాన్ని పాలించిన హొయసల సామ్రాజ్యం కాలంలో, బోయ (బేడర్) కులానికి చెందిన స్థానిక అధిపతులు (దండనాయకులు).[1] వీరు తరువాత తమ ధైర్యసాహసాల ద్వారా విజయనగర రాజుల దృష్టిని, ప్రశంసలను గెలుచుకుని ఈ ప్రాంతానికి గవర్నర్లుగా నియమితులయ్యారు.[2] చరిత్రకారుడు సూర్యనాథ్ కామత్ ప్రకారం, విజయనగర సామ్రాజ్యం క్రింద ఉన్న చిత్రదుర్గ అధిపతులు వాస్తవానికి కర్ణాటకలోని దావణగెరె జిల్లాకు చెందినవారు.[3] కొన్ని మరాఠీ రికార్డులు వీరి పోరాట లక్షణాలను ప్రశంసిస్తూ వీరిని కాలా ప్యాదా అని పిలుస్తాయి.
చిత్రదుర్గ కోట వీరి కోట, ప్రావిన్స్ కు గుండెకాయ లాంటిది.[4]
నాయక వంశం
[మార్చు]విజయనగర సామ్రాజ్య పరిపాలన, సైనిక నిర్మాణంలో నాయకులు కీలక పాత్ర పోషించారు. మట్టికి చెందిన తిమ్మన్న నాయక (తిమ్మప్ప అని కూడా పిలుస్తారు) ఈ నాయకులలో మొదటివాడు. ఆయన సాళువ నరసింహరాయల క్రింద పనిచేశాడు. ఆయన ప్రస్తుత దావణగెరె, చిత్రదుర్గ జిల్లాలకు సరిపోయే ప్రాంతాలను పరిపాలించాడు. 1588లో విజయనగర అధికారుల అదుపులో ఉండి ఆయన మరణించడంతో ఆయన పాలన ముగిసింది.[5][6][7]
తిమ్మన్న కుమారుడు ఓబన్న నాయక (మొదటి మదకరి నాయక అని కూడా పిలుస్తారు), 1588 నుండి 1602 వరకు పరిపాలించాడు.[5][6][7] ఆయన మరణం తరువాత, ఆయన కుమారుడు మొదటి కస్తూరి రంగప్ప నాయక సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 1602 నుండి 1652 మధ్య, కస్తూరి రంగప్ప పొరుగున ఉన్న అధిపతుల నుండి, ప్రధానంగా బీజాపూర్ సుల్తానేట్తో ఘర్షణ పడి మాయకొండ, సంతెబన్నూరు, హోళల్కెరె, ఆనజి, జగళూరు లాంటి ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. ఆయన పాలన ముగిసే సమయానికి, చిత్రదుర్గ సంపన్నంగా మారి, సుమారు 65,000 దుర్గి పగోడాల ఆదాయాన్ని అందించింది.[7]
ఆయన కుమారుడు, రెండవ మదకరి నాయక (1652-1674), ఈ సైనిక సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించాడు. చిత్రదుర్గకు తూర్పున అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసి, 1671లో కోట సమీపంలో షా అదీబ్ అల్లాహ్ పై చెప్పుకోదగ్గ విజయం సాధించాడు.[2][5][7] అయితే, రెండవ ఓబన్న నాయక (1674–1675), శూర కాంత నాయక (1675–1676)ల తరువాతి స్వల్ప పాలనలు అస్థిరత, అంతర్గత హింసతో గుర్తించబడ్డాయి; ఎందుకంటే ఇద్దరు పాలకులూ తమ సొంత ముఖ్యుల చేత హత్య చేయబడ్డారు. వారి తరువాత చిక్కన్న నాయక (1676–1686), మూడవ మదకరి నాయక (1686–1688), డొన్నె రంగప్ప నాయక (1688–1689) వచ్చారు.[5][7]
1689 నుండి 1721 వరకు, బిలిచోడుకు చెందిన భరమప్ప నాయక ప్రాముఖ్యత పొందాడు. ఆయన బలీయమైన యోధునిగా ఖ్యాతి గడించాడు. దొడ్డేరి యుద్ధంలో (1695) మరాఠాలతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. మొఘలుల దాడులను ప్రతిఘటించాడు. నిరతాడిలోని రంగనాథ స్వామి దేవాలయం లాంటి అనేక దేవాలయాలు, నీటిపారుదల పనులను ప్రారంభించాడు. ఆయన చేసిన సేవలకు గాను ఆయనకు బిచ్చుగత్తి బహ్రమణ్ణ నాయక అనే బిరుదు లభించింది, ఇది ఆయనను అత్యంత నిష్ణాతులైన నాయక పాలకులలో ఒకరిగా గుర్తించింది.[5][7] ఆయన వారసుడు, నాల్గవ మదకరి నాయక (1721–1748), మరాఠా అనుబంధాలను కొనసాగించాడు కానీ చివరకు దావణగెరెకు చెందిన ప్రత్యర్థి నాయక అధిపతులతో జరిగిన ఘర్షణలో పడిపోయాడు.[2][5][7] రెండవ కస్తూరి రంగప్ప నాయక (1748–1754), మరాఠా మద్దతు ఉన్న పాలకుడు. మరాఠా సర్దార్ మురారి రావు, సిరా సుబేదార్ వ్యూహాత్మక మద్దతుతో మాయకొండ, బూదిహాళ్ లాంటి భూభాగాలను కొద్దికాలం పాటు పునరుద్ధరించాడు. ఆయన 1754లో వారసుడు లేకుండా మరణించాడు.[7]
చివరి సార్వభౌమాధికారి ఐదవ మదకరి నాయక (1758–1779), జానకల్లిదుర్గకు చెందిన భరమప్ప నాయక కుమారుడు. మైనర్గా సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన ఆయన, నైపుణ్యం కలిగిన నిర్వాహకుడిగా, వీర యోధుడిగా ఎదిగాడు. ఆయన రాజకీయ చతురత పరిస్థితుల డిమాండ్ను బట్టి హైదర్ అలీకి చెందిన మైసూరు, మరాఠాల మధ్య విధేయతలను మార్చుకోవడంలో ఉంది. ఆయన పాలనలో, చిత్రదుర్గ కోట 1760, 1770, చివరగా 1779లో మూడు వేర్వేరు సందర్భాలలో హైదర్ అలీ సుదీర్ఘ ముట్టడిని ఎదుర్కొంది. 1779 సంఘర్షణ మధ్యలో, కోట కాపలాదారు భార్య అయిన ఒనకె ఓబవ్వ, రహస్య సొరంగ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద రోకలితో శత్రు సైనికులను తిప్పికొట్టిందని స్థానిక జానపద కథలు ఘనత వహించాయి; ఈ చర్య కన్నడ పురాణాలలో జరుపుకోబడుతుంది.[6][7]
పదునైన రాజకీయ ఎత్తుగడలు మదకరి పతనాన్ని నిరోధించలేకపోయాయి. హైదర్ అలీ ఆయనను పట్టుకుని శ్రీరంగపట్నంలో బంధించాడు, అక్కడ ఆయన 1779లో బందిఖానాలోనే మరణించాడు.[2][7][8] ఈ విజయం చిత్రదుర్గకు కూడా ఎంతో నష్టాన్ని కలిగించింది: వేలాది మంది అనుచరులు ఖైదీలుగా పట్టుబడ్డారని, బలవంతంగా సైన్యంలో చేర్చబడ్డారని సమాచారం. ఆ విధంగా, రెండు శతాబ్దాలకు పైగా ఆధిక్యత చెలాయించిన నాయక వంశం, మదకరి ఓటమి, మరణంతో సమర్థవంతంగా ముగిసింది.[7][8]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Lewis, Barry; Patil, C. S. (2003). "Chitradurga: Spatial Patterns of a Nayaka Period Successor State in South India". Asian Perspectives. 42 (2): 267–286. ISSN 0066-8435.
- 1 2 3 4 "An Informal History of the Chitradurga Nayakas". Barry Lewis (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-02-12.
- ↑ According to Suryanath Kamat, Timmappa Nayaka the founder of the kingdom was from Davangere in Karnataka
- ↑ "Madakari Nayaka V, the lionhearted ruler of Chitradurga – A view" (PDF). ijariie.com.
- 1 2 3 4 5 6 History, The (2011-01-24). "The history: Chitradurga Nayaka Kingdom". the history. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-06-27.
- 1 2 3 N, Sateesh (2011-06-12). "SATEESH NARASIMHAIAH: MAARIKANIVE-CHITRADURGA JUNE 2011". SATEESH NARASIMHAIAH. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-06-27.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Deswarappa, Gudda. "MADAKARI NAYAKA V, THE LIONHEARTED RULER OF CHITRADURGA –A VIEW" (PDF). Ijarrie. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 June 2025.
- 1 2 "Madakari Nayaka and Hyder Ali: Fall of Chitradurga". www.notesonindianhistory.com (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). 2021-09-21. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-06-27.
ఆధారాలు
[మార్చు]- History of Nayakas of Chitradurga, Barry Lewis, Dept of Anthropology, University of Illinois
- Dr. Suryanath U. Kamath, A Concise history of Karnataka from pre-historic times to the present, Jupiter books, MCC, Bangalore, 2001 (Reprinted 2002)