చేతన
చైతన్యం అంటే ఒకరి ఆత్మకు అంతర్గతమైన వాటి గురించి లేదా ఒకరి బాహ్య వాతావరణంలోని స్థితులు లేదా వస్తువుల గురించి తెలుసుకోవడం.[1] ఇది సహస్రాబ్దాలుగా తత్వవేత్తలు, శాస్త్రవేత్తలు, వేదాంతవేత్తల మధ్య విస్తృతమైన వివరణలు, విశ్లేషణలు చర్చకు సంబంధించిన అంశంగా ఉంది. సరిగ్గా ఏమి అధ్యయనం చేయాలనే దానిపై ఏకాభిప్రాయం లేదు, లేదా స్పృహను శాస్త్రీయ భావనగా పరిగణించవచ్చా అనే దానిపై ఏకాభిప్రాయము లేదు. కొన్ని వివరణలలో, ఇది మనసుకు పర్యాయపదంగా ఉంటుంది, మరికొన్నింటిలో ఇది ఒక అంశంగా పరిగణించబడుతుంది.
గతంలో చైతన్యం అంటే ఒకరి "అంతర్గత జీవితం ": ఆత్మపరిశీలన , వ్యక్తిగత ఆలోచన, ఊహ, సంకల్పం ప్రపంచం.[2] నేడు, ఇది తరచుగా వివిధ రకాల జ్ఞానం, అనుభవం, భావన లేదా అవగాహనను కలిగి ఉంటుంది. ఇది అవగాహన, అవగాహన, మెటాకాగ్నిషన్ లేదా స్వీయ-అవగాహన, నిరంతరం మారుతూ ఉండవచ్చు లేదా కాకపోవచ్చు.[3][4] ఉదాహరణకు, ఇతర రాష్ట్రాల నుండి "కోమా" ను గుర్తించడానికి సహాయపడే వైద్య నిర్వచనం కూడా ఉంది. విభిన్న శ్రేణి పరిశోధనలు, భావనలు, ఊహాగానాలు సరైన ప్రశ్నలు అడగబడుతున్నాయా అనే దానిపై కొంత ఉత్సుకతను పెంచుతాయి.[5]
వివరణలు, నిర్వచనాలు, స్పష్టీకరణల పరిధికి ఉదాహరణలు: స్వీయ, పర్యావరణం మధ్య క్రమబద్ధమైన భేదం, సాధారణ జాగరూకత, "లోపలికి చూడటం" ద్వారా అన్వేషించబడిన ఒకరి స్వీయత లేదా ఆత్మ భావన, విషయాల రూపక "ప్రవాహం"గా ఉండటం , లేదా మెదడు మానసిక స్థితి, మానసిక సంఘటన , లేదా మానసిక ప్రక్రియగా ఉండటం.
వ్యుత్పత్తి
[మార్చు]ఆంగ్ల భాష "చేతన" & "స్పృహ" అనే పదాలు: 175 శతాబ్దానికి చెందినవి, "చేతన" అనే పదాన్ని ఒక సాధారణ విశేషణంగా ఉపయోగించడం మొదటిది, నిర్జీవ వస్తువులకు అలంకారికంగా ఉపయోగించబడింది (చేకాన్ -, 1643).[6] : 175 ఇది లాటిన్ పదం కాన్సియస్ (కాన్-"కలిసి" సియో "తెలుసుకోవడం" నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం "తెలుసుకోడం" లేదా "మరొకరితో ఉమ్మడి లేదా సాధారణ జ్ఞానం కలిగి ఉండటం", ముఖ్యంగా రహస్యాన్ని పంచుకోవడం.[7] థామస్ హాబ్స్ లెవియాథన్ (1651) లో ఇలా వ్రాశాడు: "ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది పురుషులు ఒకే వాస్తవాన్ని తెలుసుకుంటే, వారు ఒకరికొకరు దాని గురించి స్పృహ కలిగి ఉంటారని చెబుతారు".[8] లాటిన్ రచనలలో కాన్సియస్ సిబి అనే పదబంధం అనేక సంఘటనలు కూడా ఉన్నాయి, దీని అర్థం అక్షరాలా "తనతో తాను తెలుసుకోవడం" లేదా మరో మాటలో చెప్పాలంటే "ఏదో ఒక దాని గురించి తనతో తాను జ్ఞానాన్ని పంచుకోవడం". ఈ పదబంధం "ఒకరికి తెలుసు అని తెలుసుకోవడం" అనే అలంకారిక భావాన్ని కలిగి ఉంది, ఇది ఆధునిక ఆంగ్ల పదం "చేతన" లాంటిది, కానీ ఇది ఆంగ్లంలోకి "తన పట్ల స్పృహ" లేదా "తన పట్ల చేతన" గా అనువదించబడింది. ఉదాహరణకు, ఆర్చ్ బిషప్ అషర్ 1613లో "నా గొప్ప బలహీనత గురించి నాకు చాలా స్పృహ ఉంది" అని రాశాడు.[9]
లాటిన్ మనస్సాక్షి, అక్షరాలా "జ్ఞానంతో", మొదట సిసెరో వంటి రచయితలచే రోమన్ న్యాయ గ్రంథాలలో కనిపిస్తుంది. దీని అర్థం నైతిక విలువతో కూడిన ఒక రకమైన భాగస్వామ్య జ్ఞానం, ప్రత్యేకంగా ఒక సాక్షికి మరొకరి పనుల గురించి తెలుసు.[10][11] లాటిన్లో వ్రాసే రెనే డెస్కార్టెస్ (1596-1650), సాధారణంగా సాంప్రదాయ అర్ధం వంటి తక్కువ, ఆధునిక ఆంగ్ల భాష మాట్లాడేవారు "మనస్సాక్షి" ను ఉపయోగించే విధంగా మనస్సాక్షిని ఉపయోగించిన మొదటి తత్వవేత్తగా పరిగణించబడుతున్నప్పటికీ, అతని అర్థం ఎక్కడా నిర్వచించబడలేదు.[12] "సెర్చ్ ఫర్ ట్రూత్ (రెగ్యులే యాడ్ డైరెక్టెమ్ ఇంజెని యుట్ ఎట్ ఇన్క్విసిషియో వెరిటాటిస్ పర్ లుమెన్ నేచురల్, ఆమ్స్టర్డామ్ 1701) లో అతను ఈ పదాన్ని" "మనస్సాక్షి, లేదా అంతర్గత సాక్ష్యం" "గా అనువదించదగినదిగా వ్రాసాడు".[13][14] ఇది ఒకరి స్వంత ఆలోచనల విలువ జ్ఞానాన్ని సూచించవచ్చు.[12] పదిహేడవ శతాబ్దంలో "మనస్సాక్షి" నుండి "స్పృహ" కు ఈ మార్పు జాన్ మిల్టన్ కవిత్వం ద్వారా జరిగింది, పండితుడు తిమోతి ఎమ్. హారిసన్ చూపించారు.[15]
ఆధునిక చైతన్య భావన మూలం తరచుగా జాన్ లాక్కు ఆపాదించబడుతుంది , అతను 1690లో ప్రచురించబడిన తన ' మానవ అవగాహన గురించిన వ్యాసం'లో ఈ పదాన్ని "ఒక మనిషి సొంత మనస్సులో ఏమి జరుగుతుందో గ్రహించడం" అని నిర్వచించాడు.[16][17] ఈ వ్యాసం 18వ శతాబ్దపు బ్రిటిష్ తత్వశాస్త్రాన్ని బలంగా ప్రభావితం చేసింది, లాక్ నిర్వచనం శామ్యూల్ జాన్సన్ ప్రసిద్ధ నిఘంటువు (1755)లో కనిపించింది.[18]
డిడెరోట్, డి'అలెమ్బెర్ట్ ఎన్సైక్లోపీడియా 1753 సంపుటంలో ఫ్రెంచ్ పదం మనస్సాక్షిని ఆంగ్లంలోని "కాన్షియస్నెస్" లాగానే "మనం చేసే పనుల నుండి మనకు కలిగే అభిప్రాయం లేదా అంతర్గత భావన" అని నిర్వచించారు.[19]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "consciousness". Merriam-Webster. Retrieved April 26, 2026.
- ↑ Jaynes, Julian (2000) [1976]. The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind. Houghton Mifflin. ISBN 0-618-05707-2.
- ↑ Rochat, Philippe (2003). "Five levels of self-awareness as they unfold early in life" (PDF). Consciousness and Cognition. 12 (4): 717–731. doi:10.1016/s1053-8100(03)00081-3. PMID 14656513. S2CID 10241157. Archived (PDF) from the original on 2022-10-09.
- ↑ P.A. Guertin (2019). "A novel concept introducing the idea of continuously changing levels of consciousness". Journal of Consciousness Exploration & Research. 10 (6): 406–412. Archived from the original on 2021-12-15. Retrieved 2021-08-19.
- ↑ Hacker, P.M.S. (2012). "The Sad and Sorry History of Consciousness: being, among other things, a challenge to the "consciousness-studies community"" (PDF). Royal Institute of Philosophy. supplementary volume 70. Archived (PDF) from the original on 2022-10-09.
- ↑ Barfield, Owen (1962). History in English Words (239 pgs. paper covered ed.). London: Faber and Faber Limited.
- ↑ C. S. Lewis (1990). "Ch. 8: Conscience and conscious". Studies in words. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-39831-2.
- ↑ Thomas Hobbes (1904). Leviathan: or, The Matter, Forme & Power of a Commonwealth, Ecclesiasticall and Civill. University Press. p. 39.
- ↑ James Ussher, Charles Richard Elrington (1613). The whole works, Volume 2. Hodges and Smith. p. 417.
- ↑ Barbara Cassin (2014). Dictionary of Untranslatables. A Philosophical Lexicon. Princeton University Press. p. 176. ISBN 978-0-691-13870-1.
- ↑ G. Molenaar (1969). "Seneca's Use of the Term Conscientia". Mnemosyne. 22 (2): 170–180. doi:10.1163/156852569x00670.
- 1 2 Boris Hennig (2007). "Cartesian Conscientia". British Journal for the History of Philosophy. 15 (3): 455–484. doi:10.1080/09608780701444915. S2CID 218603781.
- ↑ Charles Adam, Paul Tannery (eds.), Oeuvres de Descartes X, 524 (1908).
- ↑ Sara Heinämaa; Vili Lähteenmäki; Pauliina Remes, eds. (2007). Consciousness: from perception to reflection in the history of philosophy. Springer. pp. 205–206. ISBN 978-1-4020-6081-6.
- ↑ Harrison, Timothy M. (2020). Coming To: Consciousness and Natality in Early Modern England (in ఇంగ్లీష్). Chicago, IL: University of Chicago Press. ISBN 9780226725123.
- ↑ Locke, John. "An Essay Concerning Human Understanding (Chapter XXVII)". Australia: University of Adelaide. Archived from the original on May 8, 2018. Retrieved August 20, 2010.
- ↑ "Science & Technology: consciousness". Encyclopædia Britannica. Retrieved August 20, 2010.
- ↑ Samuel Johnson (1756). A Dictionary of the English Language. Knapton.
- ↑ Jaucourt, Louis, chevalier de. "Consciousness." The Encyclopedia of Diderot & d'Alembert Collaborative Translation Project. Translated by Scott St. Louis. Ann Arbor: Michigan Publishing, University of Michigan Library, 2014. Originally published as "Conscience," Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, 3:902 (Paris, 1753).