Jump to content

ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం

Coordinates: 19°05′19″N 72°52′05″E / 19.08861°N 72.86806°E / 19.08861; 72.86806
వికీపీడియా నుండి
ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం
విమానాశ్రయం టెర్మినల్ 2
సంగ్రహం
విమానాశ్రయ రకంప్రజలు
యజమానిభారత విమానాశ్రయాల అథారిటీ[1]
కార్యనిర్వాహకత్వంముంబై అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం లిమిటెడ్
సేవలుముంబై మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం
ప్రదేశంశాంతాక్రూజ్ & సహార్, మహారాష్ట్ర, భారతదేశం
ప్రారంభం1942; 84 సంవత్సరాల క్రితం (1942)
ఎయిర్ హబ్
టైమ్‌జోన్ఐఎస్‌టి (UTC+05:30)
ఎత్తు AMSL40 ft / 12 m
అక్షాంశరేఖాంశాలు19°05′19″N 72°52′05″E / 19.08861°N 72.86806°E / 19.08861; 72.86806
పటం
రన్‌వే
దిశ పొడవు ఉపరితలం
మీటర్లు అడుగులు
14/32 2,871 9,419 తారు[2]
09 3,188 10,459 తారు[2]
27 3,448 11,312 తారు[2]
గణాంకాలు (ఏప్రిల్ 2024 – మార్చి 2025)
ప్రయాణికులు55,122,422 (Increase 4.4%)
విమాన కదలికలు330,063 (Increase 1.6%)
కార్గో టన్నేజ్889,900 (Increase 8.1%)
మూలం: ఏఏఐ[3][4][5][2]

ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (: , ICAO: VABB) భారత రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్ర రాజధాని ముంబై సేవలు అందించే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఇది ముంబై మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతానికి సేవలు అందిస్తున్న రెండు విమానాశ్రయాలలో ఒకటి, మరొకటి నవీ ముంబై అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. మొత్తం అంతర్జాతీయ ప్రయాణీకుల రద్దీ పరంగా ఇది ఢిల్లీ తర్వాత భారతదేశంలో రెండవ అత్యంత రద్దీ విమానాశ్రయం, ఆసియాలో 14వ అత్యంత రద్దీ విమానాశ్రయం, 2024లో ప్రయాణీకుల రద్దీ పరంగా ప్రపంచంలో 31వ అత్యంత రద్దీ విమానాశ్రయం.[6] ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత రద్దీగా ఉండే ఒకే కార్యాచరణ రన్‌వే విమానాశ్రయం కూడా.[7]

ఈ విమానాశ్రయాన్ని ముంబై ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ లిమిటెడ్ (ఎంఐఏఎల్) నిర్వహిస్తుంది, ఇది అదానీ గ్రూప్ అనుబంధ సంస్థ అయిన అదానీ ఎంటర్‌ప్రైజెస్, ఎయిర్‌పోర్ట్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా మధ్య జాయింట్ వెంచర్.[8]

ఈ విమానాశ్రయానికి మరాఠా సామ్రాజ్యానికి చెందిన 17వ శతాబ్దపు ఛత్రపతి శివాజీ పేరు పెట్టారు. దీనికి 1999లో మునుపటి "సహార్ విమానాశ్రయం" నుండి "ఛత్రపతి శివాజీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం 'గా పేరు మార్చారు (" మహారాజ్ "అనే పేరును 2018 ఆగస్టు 30న చేర్చారు.[9] ఇది విలే పార్లే తూర్పులోని శాంతాక్రూజ్, సహార్ విలేజ్ శివారు ప్రాంతాలలో విస్తరించి ఉంది.

చరిత్ర

[మార్చు]
ముంబై విమానాశ్రయం వైమానిక దృశ్యం
టెర్మినల్ లోపలి భాగం
కొత్త ATC టవర్ 2013లో పూర్తయింది.
విమానాశ్రయం టెర్మినల్ 2 ల్యాండ్‌సైడ్ వీక్షణ

ఆర్ఏఎఫ్ శాంటా క్రూజ్ 1930లలో నిర్మించబడింది.[10] ఇది సమీపంలోని జుహు ఏరోడ్రోమ్ కంటే పెద్ద ఎయిర్‌ఫీల్డ్, 1942 నుండి 1947 వరకు రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో అనేక ఆర్ఏఎఫ్ స్క్వాడ్రన్‌లకు నిలయంగా ఉంది.[11] ఈ విమానాశ్రయం సుమారు 1,500 ఎకరాల (610 హెక్టార్లు) విస్తీర్ణంలో ఉంది, ప్రారంభంలో మూడు రన్‌వేలను కలిగి ఉంది.[10] రన్‌వే 09/27 కు దక్షిణం వైపున ఆప్రాన్ ఉంది, ఈ రోజు "పాత విమానాశ్రయం" గా పిలువబడే ప్రాంతం, ఎయిర్ ఇండియా, ఎయిర్ వర్క్స్ ఇండియా, ఇండమర్ ఏవియేషన్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్, ఎంఐఏఎల్ జనరల్ ఏవియేషన్ టెర్మినల్ నిర్వహణ హ్యాంగర్‌లు ఉన్నాయి.

1946 నాటికి ఆర్ఏఎఫ్ ఈ వైమానిక స్థావరాన్ని డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషన్ ఫర్ సివిల్ ఆపరేషన్స్ కు అప్పగించే ప్రక్రియను ప్రారంభించినప్పుడు, రాయల్ ఎయిర్ ఫోర్స్ రెండు పాత పాడుబడిన హ్యాంగర్‌లను ప్రయాణీకుల రాకపోకల కోసం ఒక టెర్మినల్‌గా మార్చారు.[12] ఒక హ్యాంగర్‌ను దేశీయ టెర్మినల్‌గా, మరొకదాన్ని అంతర్జాతీయ రాకపోకల కోసం ఉపయోగించారు. దీనికి ఇరువైపులా కస్టమ్స్, ఇమ్మిగ్రేషన్ తనిఖీల కోసం కౌంటర్లు మధ్యలో ఒక లాంజ్ ఉన్నాయి. ఎయిర్ ఇండియా తన ప్రయాణీకులను రెండు హ్యాంగర్‌లకు ఆనుకుని ఉన్న తన సొంత టెర్మినల్లో నిర్వహించింది.[10] మొదటి సంవత్సరంలో, ఇది రోజుకు ఆరు పౌర సేవలను నిర్వహించింది.

కరాచీ పాకిస్తాన్ కు విభజించబడిన తరువాత విమానాశ్రయంలో ట్రాఫిక్ పెరిగింది. 1949 నాటికి 40 రోజువారీ దేశీయ, విదేశీ సేవలు నిర్వహించబడుతున్నాయి, ఇది విమానాశ్రయాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి భారత ప్రభుత్వాన్ని ప్రేరేపించింది, విమానాశ్రయాన్ని రేడియో శ్రేణి, ఆధునీకరించిన ఫ్లేర్ పాత్ లైటింగ్ వ్యవస్థతో కూడిన రాత్రి ల్యాండింగ్ వ్యవస్థతో సన్నద్ధం చేసింది.[13] కొత్త ప్రయాణీకుల టెర్మినల్, ఆప్రాన్ నిర్మాణం 1950లో ప్రారంభమై 1958లో ప్రారంభించబడింది.[10] ఇది ఉన్న పొరుగు ప్రాంతం పేరు మీద ప్రారంభంలో ప్రజా పనుల శాఖ ఆధ్వర్యంలో, కొత్త విమానాశ్రయాన్ని తరువాత పౌర విమానయాన మంత్రిత్వ శాఖ నడిపింది.

1970లలో జంబో జెట్ శకం ప్రారంభం కావడంతో , శాంతాక్రూజ్, అనేక విస్తరణలు చేసినప్పటికీ, తగినంత కార్యాచరణ సామర్థ్యం లేకపోవడంతో ఇబ్బంది పడటం ప్రారంభించింది. శాంతాక్రూజ్ టెర్మినల్ ఒకేసారి 600 మంది ప్రయాణికులకు వసతి కల్పించేలా రూపొందించబడింది, కానీ 1970ల చివరి నాటికి, అది 1,200 మందిని నిర్వహించేది. 1979–80లో, ఢిల్లీలోని పాలం విమానాశ్రయంలో 3 మిలియన్లతో పోలిస్తే, శాంతాక్రూజ్ నుండి 5 మిలియన్ల దేశీయ, అంతర్జాతీయ ప్రయాణికులు రాకపోకలు సాగించారు. విమానయాన సంస్థలు తమ సేవలను నిరంతరం విస్తరిస్తున్నాయి, కానీ టెర్మినల్‌లో దానికి అనుగుణంగా స్థలం పెరగలేదు, ఇది దేశంలోనే అత్యంత రద్దీగా ఉండే విమానాశ్రయంగా మారింది. టైమ్ పత్రిక తన ఒక సంచికలో. దాని సంచికల్లో ఒకదానిలో ప్రస్తావిస్తూ, టెర్మినల్ భవనాన్ని "బ్లాక్ హోల్" అని పిలిచింది.[14] 1979 సెప్టెంబరు 21న టెర్మినల్ భవనంలోని అంతర్జాతీయ విభాగంలో పెద్ద అగ్నిప్రమాదం సంభవించింది, ముగ్గురు ప్రయాణికులు మరణించారు, విమానాశ్రయాన్ని మూసివేశారు. టెర్మినల్ మరమ్మతులు అయ్యే వరకు ఆ సంవత్సరం అక్టోబర్‌లో తాత్కాలిక నిష్క్రమణ విస్తరణ లేదా "గల్ఫ్ టెర్మినల్" ను కార్యాచరణలోకి తెచ్చారు.[15]

విమానాశ్రయానికి సంబంధించిన సమస్యలను పరిశీలించడానికి 1967లో ఏర్పాటు చేసిన టాటా కమిటీ, డెబ్బైలలో ట్రాఫిక్ అవసరాలను తీర్చడానికి కొత్త అంతర్జాతీయ టెర్మినల్ నిర్మాణాన్ని సిఫారసు చేసింది. శాంతా క్రూజ్ టెర్మినల్ కేవలం దేశీయ ట్రాఫిక్ కోసం మాత్రమే ఉపయోగించబడుతుంది. 1972లో ఏర్పాటు చేయబడిన ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (ఐఏఏఐ), అంతర్జాతీయ ప్రయాణీకుల రద్దీని నిర్వహించడానికి కొత్త టెర్మినల్ భవన నిర్మాణాన్ని ప్రణాళిక చేయడం ప్రారంభించింది, ఇది 1981 నాటికి పూర్తవుతుంది. దీని ప్రకారం, విలే పార్లేలోని శాంతాక్రూజ్‌కు ఈశాన్యంగా ఉన్న సహార్ వద్ద కొత్త అంతర్జాతీయ టెర్మినల్ నిర్మాణాన్ని 110 మిలియన్ల అంచనా వ్యయంతో చేపట్టారు. సహార్ వద్ద కొత్త అంతర్జాతీయ టెర్మినల్ నిర్మాణం నవంబర్ 1977లో ప్రారంభమైంది, మొదటి దశ నిర్మాణానికి మూడు సంవత్సరాలు పట్టింది. రెండు భాగాల టెర్మినల్ మొదటి దశ అయిన సహార్ టెర్మినల్‌ 2A, 5 డిసెంబర్ 1980న ప్రారంభించబడింది.[16]1996లో బొంబాయి విమానాశ్రయ ఆధునీకరణను ఏఏఐ పరిశీలిస్తున్నప్పటికీ, 2003లో ఏఏఐ బోర్డు ఆధునీకరణ ప్రతిపాదనను ఆమోదించింది. అప్పటికి, బొంబాయి, ఢిల్లీ విమానాశ్రయాలు దేశంలోని విమానాల కదలికలలో 38% నిర్వహిస్తున్నాయి, AAI సంపాదించిన మొత్తం ఆదాయంలో మూడింట ఒక వంతు ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి. ఆ సమయంలో, బొంబాయి విమానాశ్రయం 13.3 మిలియన్ల మంది ప్రయాణికులను నిర్వహించింది, వీరిలో 60% మంది దేశీయ ప్రయాణికులు. మొదట రూపొందించిన దానికంటే రోజుకు రెండు రెట్లు ఎక్కువ విమానాల కదలికలను నిర్వహిస్తున్నందున ఈ విమానాశ్రయం విమానాలు, ప్రయాణీకులకు తీవ్రమైన రద్దీని ఎదుర్కొంది. దాని ఆధునీకరణ కోసం వేలం ప్రక్రియ చివరికి మే 2004లో ప్రారంభమైంది, ఎంపవర్డ్ గ్రూప్ ఆఫ్ మినిస్టర్స్ (ఇజిఒఎం) నిర్ణయం జనవరి 2006లో ప్రకటించబడింది.[17] నవంబర్ 2006లో డెల్టా ఎయిర్ లైన్స్ ముంబై నుండి న్యూయార్క్ వరకు ప్రత్యక్ష విమానాన్ని ప్రారంభించింది.[18]

మార్చి 2020 నుండి కోవిడ్-19 మహమ్మారి లాక్డౌన్ సమయంలో, వాణిజ్య కార్యకలాపాలు నిలిపివేయబడ్డాయి, అయితే ప్రవాస భారతీయులను తిరిగి తీసుకురావడానికి రెస్క్యూ విమానాలు అమలులో ఉన్నాయి, వీటిని ఎయిర్ ఇండియా, ఎయిర్ ఇండియా ఎక్స్ప్రెస్ నిర్వహిస్తున్నాయి.[19] వచ్చే ప్రయాణీకులు తప్పనిసరి పరీక్ష, నిర్బంధ కాలం చేయవలసి వచ్చింది.[20]

2021 ఫిబ్రవరిలో జివికె నుండి అదానీ గ్రూప్ కార్యకలాపాలను చేపట్టింది. ఈ గ్రూపులో 74% వాటా ఉండగా, మిగిలిన వాటాను ఎయిర్పోర్ట్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా నియంత్రిస్తుంది.[21]

2025లో సిఎస్ఎంఐఎ సామర్థ్యాన్ని 55 ఎంపిఎ నుండి 65 ఎంపిఎకు పెంచాలని ఎంఐఎఎల్ ప్రతిపాదించింది. ప్రస్తుతం ఉన్న 15 ఎంపిఎ సామర్థ్యం కలిగిన టెర్మినల్ 1 భవనాన్ని 20 ఎంపిఎలను నిర్వహించడానికి సుమారు 2,500 కోట్ల రూపాయల వ్యయంతో పునర్నిర్మించాలని ప్రతిపాదించారు. కూల్చివేత కార్యకలాపాలు నవంబర్ 2025లో ప్రారంభించాలని, నిర్మాణం సెప్టెంబర్ 2028 నాటికి పూర్తి చేయాలని ప్రణాళికతో ఈ ప్రాజెక్ట్ మూడేళ్లలో పూర్తవుతుందని అంచనా. ప్రస్తుత 40 ఎంపిఎ నుండి 45 ఎంపిఎను నిర్వహించడానికి టి2 విస్తరించబడుతుంది. 13, 080 చదరపు మీటర్ల అదనపు అంతస్తును రూ. 1 కోట్ల వ్యయంతో నిర్మించాలని ఎంఐఎఎల్ ప్రతిపాదించింది. టి2 వద్ద ప్రత్యేక సిబ్బంది టెర్మినల్‌ను వసతి కల్పించడానికి నార్త్‌వెస్ట్ పియర్‌ను విస్తరించాలని ప్రతిపాదించబడింది. ఇది టి2 వద్ద ప్రయాణీకులకు స్థలాన్ని ఖాళీ చేస్తుంది, ఎందుకంటే ప్రతిరోజూ విమానాలలో ప్రయాణించే దాదాపు 2000 మంది విమాన సిబ్బంది సాధారణ ప్రయాణీకుల ప్రాంతాలను ఉపయోగించాల్సి ఉంటుంది. ప్రత్యేక సిబ్బంది టెర్మినల్ సుమారు 3,000 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంటుంది, దీనికి రూ. 43 కోట్లు ఖర్చు అవుతుందని అంచనా. విస్తరించిన పీర్‌లో అదనపు బస్, కాంటాక్ట్ గేట్లు కూడా ఉంటాయి. ప్రస్తుతం ఉన్న జనరల్ ఏవియేషన్ టెర్మినల్‌ను కూడా 225 కోట్ల రూపాయల వ్యయంతో, ప్రస్తుత అంతస్తు విస్తీర్ణం 890 చదరపు మీటర్ల నుండి 10,783 చదరపు మీటర్లకు విస్తరించాలని ముంబై ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ లిమిటెడ్ (ఎంఐఏఎల్) భావిస్తోంది.[22]

ప్రయాణీకుల రాకపోకలు, కార్యాచరణ రికార్డులు

[మార్చు]

2018లో దీని ప్రయాణీకుల రద్దీ 49.8 మిలియన్లు. సరుకు రవాణా పరంగా ఇది రెండవ రద్దీగా ఉండే విమానాశ్రయం. మార్చి 2017లో, ఈ విమానాశ్రయం లండన్ గాట్విక్ విమానాశ్రయాన్ని అధిగమించి ఒకేసారి ఒకే రన్‌వేను నడపడంలో ప్రపంచంలోనే అత్యంత రద్దీగా ఉన్న విమానాశ్రయంగా నిలిచింది. ముంబైలో ప్రయాణీకుల సంఖ్య తగ్గడం వల్ల 2019 చివరిలో గాట్విక్ విమానాశ్రయం దీనిని మళ్లీ అధిగమించింది.[23]

ఇది 2018 డిసెంబర్ 9 న 1,007 విమానాల కదలికల రికార్డును నిర్వహించింది, ఇది 2018 జూన్లో ఒక రోజులో 1,003 విమాన కదలికల మునుపటి రికార్డు కంటే ఎక్కువ. ఇది 2014 సెప్టెంబరు 16న ఒక గంటలో 51 కదలికల రికార్డును నిర్వహించింది.[24] 2020 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ విమానాశ్రయం 45.87 మిలియన్ల మంది ప్రయాణికులను నిర్వహించింది, భారతదేశంలో IGI 67.3 మిలియన్ల తరువాత రెండవ స్థానంలో ఉంది.[25] 2024–25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ విమానాశ్రయం తన చరిత్రలోనే అత్యధికంగా 55.1 మిలియన్లకు పైగా ప్రయాణికులను నిర్వహించింది, సంవత్సరానికి 50 మిలియన్ల ప్రయాణికుల గరిష్ట సామర్థ్యాన్ని అధిగమించి, భారతదేశంలో IGI 79.2 మిలియన్ల తర్వాత రెండవ స్థానంలో నిలిచింది.[3]

నిర్వహణ, ఆధునీకరణ

[మార్చు]

జివికె ఇండస్ట్రీస్, ఎయిర్‌పోర్ట్స్ కంపెనీ సౌత్ ఆఫ్రికా, బిడ్‌వెస్ట్‌ల కన్సార్టియం ముంబై విమానాశ్రయాన్ని నడపడానికి బిడ్‌ను గెలుచుకుంది.[26] ఈ పనిని నెరవేర్చడానికి, ముంబై ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ (MIAL), ఈ కన్సార్టియం (74%), ఎయిర్‌పోర్ట్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (26%) మధ్య జాయింట్ వెంచర్ ఏర్పడింది.[27] అప్పటి నుండి, దేశీయ టెర్మినల్స్ 1A & 1B, అంతర్జాతీయ టెర్మినల్ 2B & 2C పునరుద్ధరణ, సరికొత్త దేశీయ టెర్మినల 1C, కొత్త టెర్మినాల్ T2 ప్రారంభించడంతో సహా CSMIA వద్ద సౌందర్యం, డిజైన్ ప్రయాణీకుల సౌకర్యాలలో ముంబై ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ లిమిటెడ్ (ఎంఐఏఎల్) అనేక మెరుగుదలలు చేసింది. కొత్త టాక్సీవేలు, ఆప్రాన్లు, రెండు రన్‌వేల పునర్నిర్మాణం వంటి ఎయిర్సైడ్ మెరుగుదల ప్రాజెక్టులను కూడా ఎంఐఎఎల్ చేపట్టింది.[28] ఫిబ్రవరి 2008లో ఎయిర్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ ఐటి స్పెషలిస్ట్ సిటాతో మియాల్ ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది, ఇది కామన్ యూజ్ సెల్ఫ్-సర్వీస్ కియోస్క్‌లు, CUTE ( కామన్ యూజ్ టెర్మినల్ ఎక్విప్‌మెంట్ ) చెక్-ఇన్ సిస్టమ్‌లను అమలు చేసిన మొదటి విమానాశ్రయంగా అవతరించింది.[29]

ఫిబ్రవరి 2021లో, అదానీ గ్రూప్, దాని అనుబంధ సంస్థ, అదానీ ఎంటర్ప్రైజెస్ ద్వారా ఎంఐఏఎల్ లో జివికె, బిడ్‌వెస్ట్ వాటాలను కొనుగోలు చేసింది, తద్వారా ఆ వెంచర్‌లో 74% నియంత్రణ వాటాను పొందింది.[30][31]

నిర్మాణం

[మార్చు]

రన్‌వేలు

[మార్చు]

ఈ విమానాశ్రయంలో ఒకదానికొకటి ఖండించుకునే రెండు రన్‌వేలు ఉన్నాయి, రోజుకు సగటున 980 విమానాలను నిర్వహిస్తుంది.[32] రన్‌వేలు కోడ్ ఎఫ్ కు అప్‌గ్రేడ్ చేయబడ్డాయి, అంటే అవి ఎయిర్బస్ A380 వంటి పెద్ద విమానాలకు వసతి కల్పించగలవు.[32][33] విమానాశ్రయం సామర్థ్యాన్ని ఎలా పెంచవచ్చనే దానిపై యూకే ఎయిర్ ట్రాఫిక్ సర్వీస్ ప్రొవైడర్ నేషనల్ ఎయిర్ ట్రాఫిక్ సర్వీసెస్ (నాట్స్) మార్చి 2011లో ఒక ప్రదర్శన ఇచ్చిన తరువాత, విమానాశ్రయంలో రద్దీని తగ్గించే ప్రయత్నంలో గంటకు 48 విమానాల కదలికలను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.[34] ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ప్రయత్నించడానికి రెండు రన్‌వేలు ఏకకాలంలో, ముఖ్యంగా రద్దీ సమయాల్లో నిర్వహించబడతాయి.[35] గంటకు విమానాల కదలికలను పెంచడానికి సింగిల్ రన్‌వే కార్యకలాపాలు మరింత ప్రభావవంతంగా ఉన్నాయని కనుగొన్న తరువాత 2013 మధ్యలో ఏకకాలంలో క్రాస్-రన్‌వే విమాన కార్యకలాపాలను ఎంఐఏఎల్ రద్దు చేసింది. నిర్వహణ లేదా ఇతర కారణాల వల్ల ప్రధాన రన్‌వే అందుబాటులో లేనప్పుడు మాత్రమే రన్‌వే 14/32 ను ఉపయోగించడం జరిగింది.[36] కొత్త వేగవంతమైన నిష్క్రమణ టాక్సీవేల నిర్మాణం 2012 లో గంటకు 32 కదలికల నుండి 44 కి విమాన నిర్వహణ సామర్థ్యాన్ని పెంచడంలో సహాయపడింది.[37] 2015లో CSMIA గంటకు 50 కంటే ఎక్కువ కదలికలను సాధించడంలో సహాయపడటానికి నేషనల్ ఎయిర్ ట్రాఫిక్ సర్వీసెస్ (నాట్స్) ఒక 'మార్పు రోడ్‌మ్యాప్'ను అందించింది, ఎంఐఏఎల్ అమలు చేయడంలో సహాయపడింది.[34] పెరిగిన ఎయిర్-సైడ్ సామర్థ్యాలు ఫలితంగా CSMIA మార్చి 2017లో గాట్విక్ విమానాశ్రయాన్ని అధిగమించి, ఒకేసారి ఒకే కార్యాచరణ రన్‌వేతో ప్రపంచంలోనే అత్యంత రద్దీగా ఉండే విమానాశ్రయంగా మారింది.[23]

సంఖ్య. పొడవు. వెడల్పు ఐఎల్ఎస్ గమనికలు
09–27 3,445 మీ (11,302 అడుగులు) 60 మీటర్లు (200 అడుగులు) వర్గం II (27); వర్గం I (09)
14–32 2,871 మీ (9,419 అడుగులు) 45 మీటర్లు (148 అడుగులు) వర్గం I (రెండు దిశలలో) [38][39]

రన్‌వే నోట్స్

[మార్చు]

ఒకప్పుడు భారతదేశంలో అతి పొడవైన వాణిజ్య రన్‌వే, రన్‌వే 09/27 విమానాశ్రయం ప్రధాన రన్‌వే. నాలుగు వేగవంతమైన నిష్క్రమణ టాక్సీవేలతో సహా 13 టాక్సీవేలు, దాని ఉత్తరాన పూర్తి-పొడవు సమాంతర టాక్సీవేలో కలుపుతాయి. ఇది టెర్మినల్ భవనాలకు దక్షిణాన ద్వితీయ రన్‌వేను కలుస్తుంది. రన్‌వే పునర్నిర్మాణం 2010 సెప్టెంబరులో ప్రారంభమైంది, 2011 మేలో పూర్తయింది.[40] రన్‌వే వెడల్పును 45 మీటర్ల (148 అడుగులు) నుండి 60 మీటర్ల (200 అడుగులు)కు పెంచారు, దీనికి ఇరువైపులా 7.5 మీటర్ల రన్‌వే షోల్డర్ వెడల్పును జోడించారు.[40] 27వ రన్‌వేపై ILS 2,900 అడుగుల (880 మీటర్లు) వద్ద ప్రారంభమై, 3° గ్లైడ్ స్లోప్ మార్గంతో 9.1 నాటికల్ మైళ్ల (16.9 కి.మీ.) పొడవు ఉంటుంది.[41]

రన్‌వే 14/32 లో పది టాక్సీవేలు ఉన్నాయి, వీటిలో మూడు వేగవంతమైన నిష్క్రమణ టాక్సీవేలులు ఉన్నాయి, ఇవి దాని తూర్పు పార్శ్వం వెంట నడుస్తున్న సమాంతర టాక్సీవేలో కలుపుతాయి. ఇది టెర్మినల్స్ 1, 2 మధ్య నడుస్తుంది. 2010లో పునర్నిర్మించబడింది. రన్‌వే భుజాలను 7.5 నుండి 15 మీటర్లకు (25 నుండి 49 అడుగులు) విస్తరించారు.[42] ద్వితీయ రన్‌వే అనుబంధ టాక్సీవేలు 2019లో అప్గ్రేడ్ చేయబడ్డాయి. కొత్త వేగవంతమైన నిష్క్రమణ టాక్సీవే టాక్సీవేలను కోడ్-ఎఫ్గా మార్చడం రన్‌వే సామర్థ్యాన్ని సమర్థవంతంగా పెంచాయి. 2020లో, సెకండరీ రన్‌వే గరిష్ట సమయ ట్రాఫిక్ సమయంలో గంటకు 47 కదలికలను, గంటకు 36 కదలికలతో పోలిస్తే రికార్డు సృష్టించింది.[43]

14/32 ఉపయోగించడంలో సమస్యలు:

  • ట్రోంబే హిల్, 32 చివరల నుండి 4.5 nmi (8.3 కిమీ)ల దూరంలో ఉంది, ఈ విధానం తాత్కాలికంగా నో-ఫ్లై జోన్గా మార్చబడింది, ఎందుకంటే ట్రోంబే (అనుశక్తి నగర్) వద్ద భాభా అటామిక్ రీసెర్చ్ సెంటర్ (బార్క్) అణు సముదాయం దాని విమాన మార్గంలో ఉంది.[44][45]
  • 2,871 మీటర్ల (9,420 అడుగుల) పొడవుతో, రన్‌వే 14/32, 09/27 కంటే చాలా పొట్టిగా ఉంది. ఇది అత్యవసర ల్యాండింగ్‌లు లేదా తడి వాతావరణం వంటి క్లిష్ట పరిస్థితులలో అంత ప్రభావవంతంగా ఉండదు, దీనివల్ల విమానాలు ల్యాండింగ్ సమయంలో జారిపోతున్నాయి. ఇటువంటి సందర్భాలలో రన్‌వే పొడవు తక్కువగా ఉండటం వైడ్‌బాడీ విమానాలపై ప్రభావం చూపుతుంది.

ఎంఐఏఎల్ తన మాస్టర్ ప్లాన్‌లో భాగంగా రెండవ సమాంతర రన్‌వేను నిర్మించాలని ఆలోచిస్తోంది. అయితే, ఈ రన్‌వే నిర్మాణానికి ఎయిర్ ఇండియా హ్యాంగర్లు, నిర్వహణ సౌకర్యాలు లేదా విమానాశ్రయం ఫ్లైట్ కిచెన్‌లు, సహార్ పోలీస్ స్టేషన్‌తో పాటు ఇతర వాటిని పెద్ద ఎత్తున తరలించవలసి ఉంటుంది. సమాంతర రన్‌వే విస్తరణ ప్రణాళికలో చురుకైన భాగంగా ఉంది, అయితే ఈ మధ్యకాలంలో క్రాస్ రన్‌వే వీలైనంత వరకు అప్‌గ్రేడ్ చేస్తున్నారు.[46]

వెస్ట్రన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే నుండి చూసిన ATC టవర్

విమాన ట్రాఫిక్ నియంత్రణ టవర్

[మార్చు]

ఢిల్లీ విమానాశ్రయం (101.9 మీ (334 అడుగులు)) తర్వాత, 87.5 మీ (287 అడుగులు) ఎత్తుతో భారతదేశంలో రెండవ ఎత్తైన ఎయిర్ ట్రాఫిక్ కంట్రోల్ టవర్, టెర్మినల్ 1Bకి ఎదురుగా ఉన్న పార్కింగ్ ప్రాంతంలోని ఒక విభాగంలో ఉంది. 2009 సంవత్సరానికి హాంగ్ కాంగ్ బిల్డింగ్ ఇన్ఫర్మేషన్ మోడలింగ్ (BIM) అవార్డును గెలుచుకున్న ఈ మృదువైన శీర్షాలతో కూడిన త్రిభుజాకార త్రిమితీయ నిర్మాణంలో, 62.1 మీ (204 అడుగులు) నుండి ప్రారంభమయ్యే ఆరు అంతస్తులు ఉన్నాయి.[47] ఈ టవర్‌ను 18 అక్టోబర్ 2013న ప్రారంభించారు, 1 జనవరి 2014న కార్యకలాపాలను చేపట్టింది.[48][49]

కొత్త టవర్ నుండి, ఎయిర్ ట్రాఫిక్ కంట్రోలర్లు రెండు రన్‌వేల థ్రెషోల్డ్‌లకు ఆవల 8 కి.మీ (5 మైళ్ళు) వరకు చూడగలరు. టవర్ దాని అనుబంధ టెక్నికల్ బ్లాక్, మెకానికల్ ప్లాంట్ భవనం మొత్తం 2,884 మీ 2 (31,040 చదరపు అడుగులు) విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి.[50] పూర్తిగా సన్నద్ధమైన టవర్ నిర్మాణ వ్యయం ₹ 4 బిలియన్లుగా అంచనా వేయబడింది.[51][52]

మునుపటి ఎటిసి టవర్‌ను ఎయిర్‌పోర్ట్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (ఏఏఐ) మొత్తం ₹2.80 బిలియన్ల ప్రాజెక్టు వ్యయంతో నిర్మించింది, ఇది 1999 నుండి 2013 వరకు పనిచేసింది.[53] ఆ కాలంలో, సింగపూర్ ఎయిర్‌లైన్స్, సౌదీ, క్వాంటాస్, యునైటెడ్ వంటి అనేక విమానయాన సంస్థలు సెకండరీ రన్‌వే వాడుకలో ఉన్నప్పుడు ముంబై విమానాశ్రయంలో ల్యాండింగ్ చేయకుండా ఉండేవి, ఎందుకంటే ఎటిసి టవర్ రన్‌వేకు చాలా దగ్గరగా ఉండటం, ఐసిఎఓ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా లేనందున, ల్యాండింగ్ను నివారించాయి. ఈ టవర్ రన్‌వే 14/32 పరివర్తన అడ్డంకి పరిమితి ఉపరితలాలను 50 మీటర్లకు పైగా చొచ్చుకుపోయింది (ఐఎల్ఎస్ సమీపించేటప్పుడు).[54][55] ద్వితీయ రన్‌వే కోసం నిర్మాణంలో ఉన్న సమాంతర టాక్సీవే మార్గాన్ని కూడా ఈ టవర్ అడ్డుకుంది.[56] 2014లో ఎంఐఏఎల్ ఈ టవర్‌ను కూల్చివేసింది.[57]

టెర్మినల్స్

[మార్చు]

విమానాశ్రయంలో షెడ్యూల్ చేసిన వాణిజ్య ప్రయాణీకుల సేవల కోసం రెండు టెర్మినల్స్ ఉన్నాయి: దేశీయ విమానాల కోసం శాంటాక్రూజ్ వద్ద టెర్మినల్ 1 అంతర్జాతీయ, దేశీయ విమానాల కొరకు సహార్ వద్ద టెర్మినల 2. రెండు టెర్మినల్స్ ఒకే ఎయిర్ సైడ్ సౌకర్యాలను ఉపయోగిస్తున్నప్పటికీ, అవి భౌతికంగా నగర వైపున వేరు చేయబడతాయి, వాటి మధ్య 15-20-నిమిషం (ల్యాండ్ సైడ్ డ్రైవ్) అవసరం. ప్రత్యేకమైన జనరల్ ఏవియేషన్ టెర్మినల్ ప్రైవేట్, షెడ్యూల్ కాని విమాన కార్యకలాపాలను ఉపయోగించే ప్రయాణీకులకు సేవలు అందిస్తుంది.

ప్రస్తుతం పనిచేస్తున్న టెర్మినల్స్

[మార్చు]

టెర్మినల్ 1, శాంటాక్రూజ్ విమానాశ్రయం

[మార్చు]
టేకాఫ్ సమయంలో చూసినట్లుగా టెర్మినల్ 1

టెర్మినల్ 1 తక్కువ ఖర్చుతో నడిచే దేశీయ విమానాలకు మాత్రమే ఉపయోగించబడుతుంది. ఇది అసలు శాంటాక్రూజ్ భవనం, ఇది ఒకప్పుడు విలీనం చేయబడిన ముంబై మొట్టమొదటి ప్రయాణీకుల టెర్మినల్, అయితే అంతర్జాతీయ విమానాల కోసం టెర్మినాల్ 2, సహార్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ప్రారంభమైన తరువాత టెర్మినల్స్ 1 గా పేరు మార్చబడింది, దేశీయ దేశీయ టెర్మినల్‌గా అయ్యింది. ఇది దశాబ్దాలుగా అనేకసార్లు పునరుద్ధరించబడింది, ఇటీవల 2000లలో జరిగింది. 1990ల చివరలో, 2000ల ప్రారంభంలో శాశ్వతంగా మూసివేయబడిన తరువాత దీనిని టెర్మినల్ 1ఎ, టెర్మినిల్ 1బి, టెర్మినిల్ 1సిగా విభజించారు. టెర్మినల్ 1 ను స్పైస్జెట్, గో ఫస్ట్ ఇండిగో ఉపయోగించాయి, అయితే జెట్ ఎయిర్‌వేస్ 17 ఏప్రిల్ 2019 న రద్దు చేయబడిన తరువాత, టెర్మినాల్ 1 నుండి నడిచే చాలా విమానాలను టెర్మినల్స్ 2 కి మార్చారు.[58] ఈ టెర్మినల్‌లో 11 ప్రయాణీకుల బోర్డింగ్ వంతెనలు ఉన్నాయి. విమాన ప్రయాణికులు సులభంగా గుర్తించడంలో సహాయపడటానికి జనవరి 2017లో MIAL టెర్మినల్ 1B టెర్మినాల్ 1Cలను టెర్మినల్స్ 1గా మార్చింది.[59] ప్రస్తుతం టెర్మినల్ 1 ఆకాశ ఎయిర్, అలయన్స్ ఎయిర్, ఇండిగో (కొన్ని విమానాలు), స్పైస్‌జెట్, స్టార్ ఎయిర్ ద్వారా నిర్వహించబడుతున్న దేశీయ విమానాలను మాత్రమే నడుపుతోంది.

భద్రత, నిర్మాణపరమైన సవాళ్లను ఉటంకిస్తూ, నవీ ముంబైలోని విమానాశ్రయం కార్యకలాపాలు ప్రారంభించిన కొన్ని నెలల తర్వాత, టెర్మినల్ 1ను కూల్చివేసి, తిరిగి నిర్మించే ప్రణాళికలను మార్చి 2024లో అదానీ గ్రూప్ ప్రకటించింది. వాస్తవానికి, పునర్నిర్మాణ ప్రాజెక్ట్, పరిశోధన ప్రణాళిక ప్రకారం నవంబర్ 2025లో కూల్చివేత ప్రారంభం కావాల్సి ఉంది. కొత్త, పెద్ద టెర్మినల్ 2028 నాటికి కార్యకలాపాలు ప్రారంభిస్తుందని అంచనా వేయబడింది.[60][61] అయితే 2025 ఆగస్టులో, టెర్మినల్ మూసివేత ఆలస్యం అవుతుందని, బదులుగా ఎన్ఎంఐఏ రెండవ టెర్మినల్‌లో పూర్తి కార్యకలాపాల ప్రారంభంతో సమన్వయం చేయబడుతుందని అదానీ చెప్పారు.[62] ఇది టెర్మినల్ 1 కనీసం 2029 వరకు పనిచేస్తుందని సూచిస్తుంది.[63] కొత్త టెర్మినల్ 1 టెర్మినల్స్ మధ్య ఎయిర్ సైడ్ ప్రయాణీకుల కదలికను సులభతరం చేయడానికి మూడు లేన్ల భూగర్భ సొరంగం ద్వారా అప్‌గ్రేడ్ టెర్మినల్ 2 కి అనుసంధానించబడుతుంది. 500-600 కోట్ల రూపాయల వ్యయంతో నిర్మిస్తున్న ఈ సొరంగం 2 దశల్లో పూర్తవుతుంది.[64]

టెర్మినల్ 2, సహార్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం

[మార్చు]
టెర్మినల్ 2 భవనం ప్రవేశం
సహర్ ఎలివేటెడ్ రోడ్ (ల్యాండ్ సైడ్) నుండి చూసినట్లుగా టెర్మినల్ 2
సహర్ ఎలివేటెడ్ రోడ్ (ల్యాండ్ సైడ్) నుండి చూసినట్లుగా టెర్మినల్ 2

పాత టెర్మినల్ 2 భవనం నుండి వేరు చేయడానికి కొత్త టెర్మినిల్ 2 ను నిర్మించే కాంట్రాక్టును లార్సెన్ & టుబ్రో (ఎల్ & టి) కు ప్రదానం చేశారు. ఈ ప్రాజెక్టుకు స్కిడ్‌మోర్, ఓవింగ్స్ & మెరిల్ (SOM) ఆర్కిటెక్చరల్ డిజైనర్‌గా వ్యవహరించింది. SOM సంస్థ నిర్మాణం, MEP స్కీమాటిక్ డిజైన్‌ను, అలాగే పైకప్పు వివరణాత్మక స్ట్రక్చరల్ డిజైన్‌ను కూడా అందించింది. పునాదులు, మిగిలిన నిర్మాణం, సివిల్ పనులు, MEP, IT, విమానాశ్రయ వ్యవస్థల వివరణాత్మక డిజైన్‌తో పాటు, ప్రాజెక్టు పూర్తి నిర్మాణ డాక్యుమెంటేషన్‌ను కూడా L&T అంతర్గత డిజైన్ బృందమైన EDRC (ఇంజనీరింగ్ డిజైన్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్) చేపట్టింది. ఈ టెర్మినల్ 2,10,000 చదరపు మీటర్ల (23,00,000 చదరపు అడుగుల) భూభాగంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది మునుపటి అంతర్జాతీయ టెర్మినల్ (ఇప్పటికే కూల్చివేయబడింది) స్థానంలో నిర్మించబడింది. ఈ మొత్తం ప్రాజెక్టుకు ₹ 98 బిలియన్లు (US$1.0 బిలియన్) ఖర్చవుతుందని, 12,000 మందికి పైగా కార్మికులకు ఉపాధి కల్పిస్తుందని అంచనా వేయబడింది.[65] X- ఆకారంలో ఉన్న ఈ టెర్మినల్ నాలుగు అంతస్తులలో 450,000 చదరపు మీటర్ల (4,800,000 చదరపు అడుగులు) మొత్తం విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉంది. దేశీయ, అంతర్జాతీయ ప్రయాణీకులను నిర్వహిస్తుంది. ఇందులో ఏటా 40 మిలియన్ల ప్రయాణీకులకు సేవలు అందించేలా రూపొందించిన కొత్త టాక్సీవేలు, విమానాల పార్కింగ్ కోసం ఆప్రాన్ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.[66] ఈ నిర్మాణంలో రెండు స్తంభాలపై బోర్డింగ్ గేట్లు ఉన్నాయి, ఇవి సెంట్రల్ ప్రాసెసింగ్ భవనం నుండి దక్షిణం వైపు విస్తరించి ఉన్నాయి, ఇందులో 42 మీటర్ల (138 అడుగులు) ఎత్తైన పైకప్పు ఉంది, ఇందులో 30 ఎకరాల (12 హెక్టార్లు) విస్తీర్ణంలో 20,000 మెట్రిక్ టన్నుల ఫాబ్రికేటెడ్ స్టీల్ ఉంది.[67] అయితే, టెర్మినల్ 2 తూర్పు పీర్ ప్రక్కనే ఉన్న స్థలంలో మురికివాడలను క్లియర్ చేయకపోవడం వల్ల కత్తిరించబడింది, పై నుండి చూసినప్పుడు అసమాన రూపాన్ని ఇస్తుంది. కొత్త టెర్మినల్ 2 భవనం బహుళ విమాన రాంప్ వ్యవస్థను (MARS) నిర్వహిస్తుంది, తద్వారా ఒకే స్టాండ్ దేశీయ లేదా అంతర్జాతీయ ఆకృతీకరణలో ఒక వైడ్-బాడీ విమానం లేదా రెండు ఇరుకైన-శరీర విమానాలకు వసతి కల్పిస్తుంది.[68] కొత్త టెర్మినల్ ఆరు-లేన్ల సహార్ ఎలివేటెడ్ యాక్సెస్ రోడ్ ద్వారా వెస్ట్రన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవేకి అనుసంధానించబడింది . టెర్మినల్‌కు మెట్రో రైలు లింక్ నిర్మాణంలో ఉంది.[69]

టెర్మినల్ 2 నిష్క్రమణ ప్రాంతం

కొత్త టెర్మినల్లో సుమారు 21,000 మీటర్ల (230,000 అడుగులు) రిటైల్ స్థలం, విశ్రాంతి గదులు, ప్రయాణ సేవలు, 5,000 చదరపు మీటర్లకు (54,000 చదరపు అడుగుల) పైగా తోటపని, 5,000 కార్ల కోసం బహుళ స్థాయి కార్ పార్క్ ఉన్నాయి.[70] మొత్తం ఎంఎల్సిపికి పార్కింగ్ మేనేజ్మెంట్ సిస్టమ్, రెవెన్యూ కంట్రోల్ సిస్టమ్ను స్కైడాటా రూపొందించింది, సరఫరా చేసింది.[71] ఇక్కడ 192 చెక్-ఇన్ కౌంటర్లు, బయలుదేరుతున్న ప్రయాణికుల కోసం 60 ఇమ్మిగ్రేషన్ కౌంటర్లు, 14 సామాను కారోసెల్స్, వచ్చే ప్రయాణికుల కోసం 76 ఇమ్మిగ్రేషన్ కౌంటర్లు ఉన్నాయి. దాని నాలుగు స్థాయిలలో ప్రయాణీకులను తరలించడానికి, ఈ భవనంలో 48 ఎస్కలేటర్లు, 75 ఎలివేటర్లు ఉన్నాయి. ఈ టెర్మినల్‌లో 42 మంది ప్రయాణికులు కూడా ఉన్నారు.[72] అభివృద్ధి ప్రారంభ దశలో, టెర్మినల్ 2 ప్రక్కనే ఉన్న ఆప్రాన్ 3 కోడ్ ఎఫ్ స్టాండ్లతో సహా మొత్తం 48 స్టాండ్లను అందిస్తుంది (A380 కోసం). అభివృద్ధి చివరి దశలో, మొత్తం 38 కోడ్ E/F కాంటాక్ట్ స్టాండ్లు, 14 కోడ్ E/f రిమోట్ స్టాండ్లు, 20 కోడ్ C రిమోట్ స్టాండ్‌లు (మొత్తం 72 స్టాండ్‌లు) అందించబడ్డాయి.[73]

టెర్మినల్ 2 చెక్-ఇన్ ప్రాంతం

భారతదేశంలోని విమానాశ్రయంలో మొట్టమొదటి సాధారణ లగ్జరీ లాంజ్ అయిన జివికె లాంజ్ నవంబర్ ప్రారంభించబడింది.[74] ఈ లాంజ్ ఫస్ట్ క్లాస్, బిజినెస్ క్లాస్ ప్రయాణికులకు తెరిచి ఉంటుంది, ఒకేసారి 440 మంది అతిథులకు వసతి కల్పిస్తుంది. ఇది 30,000 చదరపు అడుగుల (2,800 m2) విస్తీర్ణంలో రెండు స్థాయిల టెర్మినల్లో విస్తరించి ఉంది, ద్వారపాలకుడి సేవలు, ధూమపాన ప్రాంతం, ఆహారం పానీయం, బార్, విలాసవంతమైన స్పా, షవర్ ప్రాంతం, విశ్రాంతి ప్రాంతం వంటి సాధారణ సౌకర్యాలతో పాటు లైబ్రరీ, వ్యాపార కేంద్రం చక్కటి భోజన ఎంపికలు ఉన్నాయి. మొరాకోలో జరిగిన వరల్డ్ ట్రావెల్ అవార్డ్స్ 2015 లో లగ్జరీ లాంజ్ 'వరల్డ్స్ లీడింగ్ ఎయిర్పోర్ట్ లాంజ్-ఫస్ట్ క్లాస్ 2015' అవార్డును గెలుచుకుంది.[75]

ఈ టెర్మినల్‌లో నిరాంత ఎయిర్పోర్ట్ ట్రాన్సిట్ హోటల్ కూడా ఉంది, 32-గదుల హోటల్ దేశంలో ఈ రకమైన మొదటిది.[76] ఇది టెర్మినల్ స్థాయి 1లో ఉంది, విమానాశ్రయానికి చెక్ చేసిన ప్రయాణీకులు గదులను బుక్ చేసుకోవచ్చు.[77] రెగస్ బ్రాండ్ క్రింద పనిచేస్తున్న ఐడబ్ల్యుజి పిఎల్సి, టెర్మినల్ నుండి ఒక షేర్డ్ వర్క్‌స్పేస్‌ను నిర్వహిస్తుంది.[78]

పాత అంతర్జాతీయ టెర్మినల్ 12 ఫిబ్రవరి 2014న 13:00 వద్ద శాశ్వతంగా మూసివేయబడింది, అదే రోజున కొత్త టెర్మినాల్ 2 నుండి అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాలు ప్రారంభమయ్యాయి.[79] మొదటి రాక ఎయిర్ ఇండియా విమానం 343 (ఒక ఎయిర్‌బస్ A330-200) సింగపూర్ నుండి చెన్నై మీదుగా, మొదటి రాక కాగా, లండన్‌కు జెట్ ఎయిర్‌వేస్ ఫ్లైట్ 118 ( బోయింగ్ 777-300ER ) మొదటి నిష్క్రమణగా నిలిచింది. దీనిని అప్పటి భారత ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్ ప్రారంభించారు.[80] టెర్మినల్ 2 వద్ద దేశీయ కార్యకలాపాలు 9 జనవరి 2015న ప్రారంభించబడ్డాయి, విస్తారా ప్రారంభ విమానం న్యూ ఢిల్లీ నుండి వచ్చింది.[81] విస్తారా ప్రారంభంలో టెర్మినల్ లెవల్ 4 నుండి నిర్వహించబడింది, దీనిని అంతర్జాతీయ ప్రయాణికులు మాత్రమే ఉపయోగిస్తున్నారు, కానీ జూలై 2015 లో, వారు లెవల్ 3 కి మారారు, ఇది దేశీయ కార్యకలాపాలకు మాత్రమే ఉపయోగించబడుతుంది.[81][82] ఎయిర్ ఇండియా తన దేశీయ కార్యకలాపాలన్నింటినీ టెర్మినల్ 1A నుండి టెర్మినൽ 2కి 1 అక్టోబర్ 2015న మార్చింది, ఇది టెర్మినల్స్ 2 నుండి దేశీయ విమానాలను నడిపే రెండవ విమానయాన సంస్థగా నిలిచింది, వారి అంతర్జాతీయ, దేశీయ ప్రయాణీకుల బదిలీలను సులభతరం చేయడానికి, జెట్ ఎయిర్వేస్ తన దేశీయ కార్యకలాపాలు అన్నింటినీ టెర్మినల్ 1బి, టెర్మినాల్ 1సి నుండి టెర్మినల్కు మార్చింది, 15 మార్చి 2016న, దాని ప్రయాణీకులకు అతుకులు లేని బదిలీ అనుభవాన్ని సులభతరం చేసింది, కాగా, ఇండిగో, గో ఫస్ట్ , స్పైస్‌జెట్ వంటి ఇతర దేశీయ విమానయాన సంస్థలన్నీ, బయలుదేరడం, రావడం రెండూ టెర్మినల్ 1లో జరిగాయి.[83][84][85][86][87][86]

2019 ఏప్రిల్ 17న జెట్ ఎయిర్వేస్ మరణించిన తరువాత, ఇతర విమానయాన సంస్థలు జెట్ ఎయిర్వెస్ ఖాళీ చేసిన స్లాట్లను ఉపయోగించి అదనపు దేశీయ విమానాలను ప్రారంభించాయి. ఈ విమానాలు టెర్మినల్ 2 నుండి నడపబడ్డాయి.[88] ఈ ఏర్పాటు ఫలితంగా కొన్ని పెద్ద విమానయాన సంస్థలు రెండు టెర్మినల్స్ నుండి దేశీయ విమానాలను నడపవలసి వచ్చింది. అందువల్ల, 2019 సెప్టెంబరులో రెండు టెర్మినల్స్ వద్ద కార్యకలాపాలను క్రమబద్ధీకరించడానికి MIAL కదిలింది, ఇండిగో, ఎయిర్ ఏషియా ఇండియా, గో ఫస్ట్ అన్ని దేశీయ కార్యకలాపాలను టెర్మినల్ 1కి మార్చింది, స్పైస్జెట్ తన దేశీయ కార్యకలాపాలన్నింటినీ టెర్మినాల్ 1 నుండి టెర్మినిల్ 2కి మార్చింది.[89] 2023 మే 3న గోఫస్ట్ కార్యకలాపాలు నిలిపివేసిన తరువాత టెర్మినల్ 1లో ఖాళీ ఏర్పడింది. 2023 జూన్ 1న, స్పైస్జెట్ తన దేశీయ కార్యకలాపాలన్నింటినీ టెర్మినల్ 2 నుండి టెర్మినాల్ 1కి మార్చింది. అప్పుడు టెర్మినల్ 2 ఎయిర్ ఇండియా, ఎయిర్ ఇండియా ఎక్స్‌ప్రెస్, ఇండిగో (కొన్ని విమానాలు), విస్తారా నడిపే దేశీయ విమానాలు అన్ని అంతర్జాతీయ విమానాలను నడుపుతోంది. విస్తారా తన కార్యకలాపాలను నిలిపివేసి, 12 నవంబర్ 2024న ఎయిర్ ఇండియాలో విలీనమైంది. ప్రస్తుతం టెర్మినల్ 2 నుండి ఎయిర్ ఇండియా, ఎయిర్ ఇండియా ఎక్స్‌ప్రెస్, ఇండిగో (కొన్ని విమానాలు) నడిపే దేశీయ విమానాలు, అన్ని అంతర్జాతీయ విమానాలు నడుస్తున్నాయి.

2000-01 వరకు విమానాశ్రయ భద్రత మహారాష్ట్ర పోలీస్ / ముంబై పోలీస్ ఆధీనంలో ఉండేది. అయితే, 24 డిసెంబర్ 1999న ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ ఫ్లైట్ 814 హైజాకింగ్, 2001లో యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో జరిగిన సెప్టెంబర్ 11 దాడుల తరువాత, జూలై 2002లో విమానాశ్రయ భద్రతను సెంట్రల్ ఇండస్ట్రియల్ సెక్యూరిటీ ఫోర్స్ ఎయిర్‌పోర్ట్ సెక్టార్ విభాగానికి అప్పగించారు.[90][91]

విమానాశ్రయంలోని టెర్మినల్ 1, 2 రెండింటిలోనూ టాటా డొకోమో అందించిన ఉచిత వై-ఫై కనెక్టివిటీ ఉంది . అయితే, ఈ సేవ అసమర్థంగా ఉందని, అంతర్జాతీయ ప్రయాణికులకు యాక్సెస్ సంక్లిష్టంగా ఉందని తీవ్ర విమర్శలను ఎదుర్కొంది, ఎందుకంటే ప్రయాణికులు భారతీయ ఫోన్ నంబర్ ద్వారా మాత్రమే OTPని పొందాలి, ఉచిత సేవ కేవలం 45 నిమిషాలు మాత్రమే ఉంటుంది, ఆ తర్వాత ప్రయాణికులు డేటా ప్యాక్‌లను కొనుగోలు చేయాలి.[92] భద్రతా కారణాల దృష్ట్యా టెలికాం రెగ్యులేటరీ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా అవసరాల కారణంగా ఈ ఫోన్ నంబర్ అవసరం అని చెప్పబడింది.[93] తరచుగా విమర్శలు రావడంతో, స్థానిక ఫోన్ నంబర్ లేని ప్రయాణికుల కోసం వై-ఫై కియోస్క్‌లను ఏర్పాటు చేశారు, ఇవి బోర్డింగ్ పాస్‌లు, పాస్‌పోర్ట్‌లను స్కాన్ చేసిన తర్వాత కూపన్‌లను జారీ చేయగలవు, 3 గంటల సేవను అందిస్తాయి.[94]

సౌకర్యాలు. ప్రస్తుతము అంతకుముందు
పార్కింగ్ అంటే విమానాల కోసం 108 84
వంతెనల నిర్మాణం 60 25
చెక్-ఇన్ కౌంటర్లు 192 135
పార్కింగ్ 5,000 3,600

కారు పార్కింగ్, ప్రయాణీకుల రాక

[మార్చు]

టెర్మినల్ 2కు వచ్చే ప్రయాణికులను పికప్ చేసుకోవడానికి వచ్చే అన్ని వాహనాలను మల్టీ-లెవల్ కార్ పార్క్ ద్వారా మళ్లిస్తారు, విమానాశ్రయంలో ట్రాఫిక్ రద్దీని నియంత్రించడానికి రుసుము వసూలు చేస్తారు. సాధారణ పార్కింగ్‌లో నాలుగు చక్రాల వాహనాలకు 30 నిమిషాలకు కనీస రుసుము ₹ 140 (US$1.50), రెండు చక్రాల వాహనాలకు 240 నిమిషాలకు ₹Convert వసూలు చేస్తారు.[95]

జనరల్ ఏవియేషన్ టెర్మినల్

[మార్చు]

విమానాశ్రయం జనరల్ ఏవియేషన్ (GA) టెర్మినల్, ప్రైవేట్, నాన్-షెడ్యూల్డ్ ఫ్లైట్ ఆపరేటర్ల (NSOPలు) కోసం, ఎయిర్‌ఫీల్డ్ యొక్క నైరుతి వైపున ఉన్న కలినాలో ఉంది.[96] ఈ టెర్మినల్ ఏప్రిల్ 2011లో అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాల కోసం ఆమోదించబడింది, ఈ టెర్మినల్ ఏప్రిల్ 2011లో అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాల కోసం ఆమోదించబడింది, దీనితో సిఎస్ఎంఐఎ, ప్రైవేట్ & ఎన్ఎస్ఓపిల కోసం నిరంతరాయంగా దేశీయ, అంతర్జాతీయ విమాన కార్యకలాపాలను నిర్వహించడానికి ఒక స్వయం సమృద్ధి గల టెర్మినల్‌ను కలిగి ఉన్న భారతదేశంలోని మొదటి విమానాశ్రయంగా నిలిచింది.[97][98] ఈ టెర్మినల్ ప్రైవేట్ విమానాలు, బిజినెస్ జెట్‌లలో బయలుదేరే, వచ్చే ప్రయాణీకులకు సౌకర్యాలను అందిస్తుంది. ఈ టెర్మినల్‌లో రెండు ప్రత్యేక లాంజ్‌లు, రెండు సమావేశ మందిరాలు, రెండు సిబ్బంది విశ్రాంతి గదులు, ఒక కేఫ్ బార్ ఉన్నాయి.[99] ఇందులో 24 సాధారణ విమానయాన విమానాల పార్కింగ్ ఉంది. నవీ ముంబైలో కొత్త విమానాశ్రయం ప్రారంభమైన తర్వాత, 2025 చివరి నాటికి సిఎస్ఎంఐఎలో నిలిపి ఉంచిన చాలా వ్యాపార జెట్‌లు, టర్బోప్రాప్‌లు, చార్టర్ విమానాలను ఎన్ఎంఐఎ సాధారణ విమానయాన బేలు, హ్యాంగర్‌లకు తరలిస్తారు. సాధారణ విమానయాన రాకపోకలను నిషేధించనందున చార్టర్, ప్రైవేట్ విమాన ప్రయాణికులకు సిఎస్ఎంఐఎ అందుబాటులో ఉంటుంది. అయితే, సందర్శించే GA విమానాలు తమ ప్రయాణికులను దించిన తర్వాత వేరే విమానాశ్రయానికి బయలుదేరుతాయిa.[100]

ఎంఐఏఎల్ ప్రభుత్వానికి సమర్పించిన తన 2025 నివేదికలో, ప్రస్తుత జిఎ టెర్మినల్ జిఎ ట్రాఫిక్‌ను నిర్వహించడానికి సరిపోదని పేర్కొంది. FY 23లో సిఎస్ఎంఐఎ 12,444 జిఎ విమాన రాకపోకలను నిర్వహించగా, తర్వాతి ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ సంఖ్య 13,831కి లేదా సగటున రోజుకు 38 రాకపోకలకు పెరిగింది. ముంబైలోని కార్పొరేట్ సంస్థలు 180 సీటింగ్ సామర్థ్యం గల పెద్ద చార్టర్డ్ విమానాలను ఉపయోగిస్తాయి, ప్రస్తుతం వీరు, ఇతర అంతర్జాతీయ జిఎ ప్రయాణీకులను టీ2 ద్వారా నిర్వహిస్తున్నారు. ప్రస్తుత జనరల్ ఏవియేషన్ (జిఎ) టెర్మినల్‌ను రూ. 225 కోట్ల వ్యయంతో, ప్రస్తుత 890 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణం నుండి 10,783 చదరపు మీటర్లకు విస్తరించనున్నారు. ప్రయాణీకులు కలవకుండా దేశీయ, అంతర్జాతీయ ప్రయాణీకులిద్దరినీ నిర్వహించడానికి ఒక సమీకృత టెర్మినల్‌ను ఏర్పాటు చేయాలని ఎంఐఏఎల్ ప్రతిపాదించింది.[101]

మునుపటి టెర్మినల్స్

[మార్చు]

టెర్మినల్ 1 (టెర్మినల్ 1ఏ, టెర్మినల్ 1బి & టెర్మినల్ 1సి గా విభజించబడింది)

[మార్చు]

1980లలో సహార్ టెర్మినల్ ప్రారంభించబడినప్పుడు, శాంతాక్రూజ్‌లోని టెర్మినల్ తిరిగి దేశీయ టెర్మినల్‌గా మారింది. ఈ టెర్మినల్‌లో టెర్మినల్ 1ఏ, టెర్మినల్ 1బి , టెర్మినల్ 1సి అనే మూడు నిర్మాణాలు ఉండేవి.

టెర్మినల్ 1A - ఇది ఏప్రిల్ 1992లో ప్రారంభించబడింది, దీనిని కేవలం ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ (ప్రస్తుతం ఎయిర్ ఇండియా) మాత్రమే ఉపయోగించింది. 2005లో కింగ్‌ఫిషర్ ఎయిర్‌లైన్స్ కూడా ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ నుండి గ్రౌండ్ హ్యాండ్లింగ్, టెర్మినల్ స్థలాన్ని పొందేందుకు ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న తర్వాత టెర్మినల్ 1ఏ నుండి తన కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది.[102] కింగ్‌ఫిషర్ ఎయిర్‌లైన్స్ కార్యకలాపాలు నిలిపివేసిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత, జూన్ 2013లో ఎంఐఏఎల్ ఖాళీ స్థలాన్ని గోఎయిర్కు కేటాయించింది.[103] 21 అక్టోబర్ 2015న ఎయిర్ ఇండియా తన దేశీయ కార్యకలాపాలన్నింటినీ టెర్మినల్ 1ఎ నుండి టెర్మినల్ 2కి మార్చింది. గోఎయిర్ 1 అక్టోబర్ 2015న తన డిపార్చర్ కార్యకలాపాలను టెర్మినల్ 1ఎ నుండి టెర్మినల్ 1బికి మార్చింది, టెర్మినల్ 1ఎలోని డిపార్చర్స్ లెవెల్ శాశ్వతంగా మూసివేయబడింది. అయితే, గోఎయిర్ టెర్మినల్ 1ఎలోని అరైవల్స్ లెవెల్‌ను ఉపయోగించడం కొనసాగించింది.[104] 15 మార్చి 2016 న గోఎయిర్ తన రాక కార్యకలాపాలను టెర్మినల్ 1ఎ నుండి టెర్మినల్ 1బి కి మార్చింది.[105]

టెర్మినల్ 1బి - ఇది 1942లో ప్రారంభించబడింది. ఇది ముంబై మొట్టమొదటి ప్యాసింజర్ టెర్మినల్ అయిన అసలైన శాంతాక్రూజ్ భవనం. ఒకప్పుడు దీనిని ఇతర విమానాశ్రయాలతో అనుసంధానించారు. అంతర్జాతీయ కార్యకలాపాల కోసం సహార్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం టెర్మినల్ 2ను ప్రారంభించిన తర్వాత, ఇది దేశీయ కార్యకలాపాల టెర్మినల్‌గా మారింది.

టెర్మినల్ 1సి - దీనిని ₹ 3 బిలియన్ల వ్యయంతో నిర్మించి , ఏప్రిల్ 2010లో ప్రారంభించారు. ఆర్కిటెక్చరల్ డిజైన్‌ను హఫీజ్ కాంట్రాక్టర్ అందించారు. EPC కాంట్రాక్టర్ లార్సెన్ & టూబ్రో (L & T) అంతర్గత రూపకల్పన విభాగం EDRC నిర్మాణ, MEP IT/ఎయిర్‌పోర్ట్ సిస్టమ్స్ డిజైన్‌ను నిర్వహించింది. ఈ టెర్మినల్‌లో ఆరు ప్యాసింజర్ బోర్డింగ్ బ్రిడ్జ్‌లు ఉన్నాయి, ఇది టెర్మినల్ 1ఎ టెర్మినల్ 1బి మధ్య కనెక్టివిటీని అనుమతించింది. ఇది మూడు స్థాయిలలో 297,194 చదరపు అడుగుల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది, సుమారు 900 మంది ప్రయాణీకులకు సీటింగ్ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. లెవెల్ 1లో ఎంఐఏఎల్ కొన్ని ఎయిర్‌లైన్స్ కార్యాలయాలు ఉన్నాయి, లెవెల్ 2లో టెర్మినల్ 1ఎ లేదా 1బిలో చెక్-ఇన్ చేసిన తర్వాత ప్రయాణీకుల కోసం సెక్యూరిటీ-హోల్డ్ ఏరియా ఉంది. లెవెల్ 3లో ఫుడ్ కోర్ట్ ఉంది. [106] ఈ భవనం అన్ని ఎయిర్‌లైన్స్‌కు బోర్డింగ్-మాత్రమే సౌకర్యంగా పనిచేసింది. ప్రయాణీకులు టెర్మినల్ 1బి  ద్వారా ఈ సౌకర్యంలోకి ప్రవేశించారు.

జనవరి 2017లో ఎంఐఏఎల్ టెర్మినల్ 1బి టెర్మినాల్ 1సిలను టెర్మినల్స్ 1గా మార్చింది.[107]

టెర్మినల్ 2 (2ఏ, 2బి, 2సి గా విభజించబడింది)

[మార్చు]

టెర్మినల్ 2 విలే పార్లే ఈస్ట్‌లోని సహార్ విలేజ్‌లో ఉంది. ఏరోపోర్ట్స్ డి పారిస్ రూపొందించిన టెర్మినల్ 2, టెర్మినల్ 2A, టెర్మినల్ 2B, టెర్మినల్ 2C అనే మూడు మాడ్యులర్ దశలలో నిర్మించబడింది. ప్రతి మాడ్యూల్ సంవత్సరానికి 2.5 మిలియన్ల ప్రయాణీకుల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ టెర్మినల్ 120,000 m² (1,300,000 చదరపు అడుగులు) విస్తీర్ణంలో ఉంది.[10] టెర్మినల్ నిర్మాణం రాకపోకల కోసం వేర్వేరు స్థాయిలతో, స్థలాన్ని ఆదా చేసే నిలువు అమరికలో వేయబడింది. నగరం వైపు ఉన్న ఒక ఓవర్‌పాస్ ప్రయాణీకులను పై-స్థాయి డిపార్చర్ ఫోర్‌కోర్ట్‌కు తీసుకువెళ్ళింది.[14]

అసలు టెర్మినల్ 14 కోడ్ E కాంటాక్ట్ స్టాండ్‌లతో కూడిన కుంభాకార ఆకారంలో ఉన్న ఒకే కాన్‌కోర్స్ భవనం. విస్తృతమైన టెర్మినల్ 2 ఆప్రాన్ అదనంగా 15 కోడ్ D/E, 6 కోడ్ C రిమోట్ స్టాండ్‌లను కూడా అందించింది. ఇది ప్రస్తుత ఆప్రాన్‌లో మొత్తం 35 స్టాండ్‌లను ఇచ్చింది.[73] 2ఎ డిపార్చర్స్ విభాగంలో 42 చెక్-ఇన్ కౌంటర్లు ఉన్నాయి, ఇది శాంతాక్రూజ్ టెర్మినల్‌లోని అంతర్జాతీయ విభాగం కంటే 18 ఎక్కువ. కస్టమ్స్ & ఇమ్మిగ్రేషన్ లాంఛనాలను పూర్తి చేసిన తర్వాత, బయలుదేరే ప్రయాణికులను మెజ్జనైన్ అంతస్తుకు తీసుకువెళ్లారు, అక్కడ ఐదు పొడవైన గుండీలు ఏరోబ్రిడ్జ్‌ల ద్వారా టెర్మినల్‌ను విమానంతో కలుపుతాయి.[14]

టెర్మినల్ 2ఎ- టెర్మినల్ కాంప్లెక్స్ ఈ మొదటి దశ ₹ 180 మిలియన్ల (US$1.9 మిలియన్లు) వ్యయంతో పూర్తయింది, ఇది జనవరి 1981లో ప్రారంభించబడింది.[10] ఇది చాలా అంతర్జాతీయ విమానాలకు సేవలు అందించింది. దాని బోర్డింగ్ గేట్లు 3 నుండి 8 వరకు ఉపఖండంలో ఏర్పాటు చేసిన మొదటి ఏరోబ్రిడ్జ్‌లు. కొత్త టెర్మినల్ 2 నిర్మాణానికి మార్గం సుగమం చేయడానికి టెర్మినల్ 2ఎ జనవరి 2009లో నిలిపివేయబడింది & కూల్చివేయబడింది.[108]

టెర్మినల్ 2బి-దీని ధర ₹ 220 మిలియన్లు (US$2.3 మిలియన్లు) ఖర్చయింది, ఇది 1984లో ప్రారంభించబడింది.[10] ఇది సెప్టెంబర్ 1986, అక్టోబర్ 1999 మధ్య ఎయిర్ ఇండియా, ఎయిర్ ఇండియా నిర్వహించే కొన్ని విమానాలకు సేవలు అందించింది. టెర్మినల్ 2సి ప్రారంభమైనప్పుడు రద్దు చేయబడింది. టెర్మినల్ 2ఎ కూల్చివేత తరువాత దీనిని విస్తృతంగా పునరుద్ధరించారు, మరోసారి కార్యాచరణలోకి తెచ్చారు.

టెర్మినల్ 2సి-ఇది అక్టోబర్ 1999లో ప్రారంభించబడింది, దీనిని మొదట ఎయిర్ ఇండియా, ఎయిర్ ఇండియా ఎక్స్ప్రెస్ నిర్వహించాయి, కొన్ని గ్రౌండెడ్ విమానాలను ఎయిర్ ఇండియా నిర్వహించింది.

2014 ఫిబ్రవరిలో కొత్త టెర్మినల్ 2 అందుబాటులోకి వచ్చినప్పుడు టెర్మినల్స్ 2బి, టెర్మినల్లు 2సి రద్దు చేయబడ్డాయి. టెర్మినల్ 2బి, టెర్మినల్స్ 2సిలను 2014లో కూల్చివేశారు, తద్వారా కొత్త టెర్మినల్లో మిగిలిన 2 పూర్తి చేయగలిగారు.[80]

కార్గో కాంప్లెక్స్

[మార్చు]

అంతర్జాతీయ ప్రయాణీకుల టెర్మినల్ 2కు పశ్చిమాన ఉన్న ఎయిర్ కార్గో కాంప్లెక్స్ 1977 నుండి పనిచేస్తోంది.[109] కార్గో ఆప్రాన్ ఐదు వైడ్-బాడీ విమానాలను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. 2009–10లో, ఈ విమానాశ్రయం 385,937 మెట్రిక్ టన్నుల అంతర్జాతీయ కార్గోను, 165,252 మెట్రిక్ టన్నుల దేశీయ కార్గోను నిర్వహించింది.[110] ముంబైలోని సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఎక్సైజ్ అండ్ కస్టమ్స్ ద్వారా ఎయిర్ ఇండియా (ఎఐ), ముంబై ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ (ఎంఐఏఎల్) కార్గో సంరక్షకులుగా నియమించబడ్డాయి . కార్గో టెర్మినల్‌లో పాడైపోయే, ఉష్ణోగ్రత-సున్నితమైన అంతర్జాతీయ ఎగుమతి సరుకుల కోసం 1844 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో సెంటర్ ఫర్ పెరిషబుల్ కార్గో (CPC), విలువైన కార్గో నిల్వ కోసం 115 చదరపు మీటర్ల స్ట్రాంగ్ రూమ్‌లు దిగుమతి, ఎగుమతి గిడ్డంగులలో ప్రమాదకరమైన వస్తువుల నిల్వ ప్రాంతాలు , ప్రత్యేకమైన అన్‌అకంపనీడ్ బ్యాగేజ్ హ్యాండ్లింగ్, క్లియరెన్స్ ప్రాంతాలు, ఎగుమతి కార్గో కోసం 9 రంగుల ఎక్స్-రే కార్గో స్క్రీనింగ్ యంత్రాలు ఉన్నాయి.[111]

సిఎస్ఐఏలో వద్ద 65% అంతర్జాతీయ సరుకు రవాణాను నిర్వహించడంతో పాటు, ఎంఐఏఎల్ కామన్ యూజర్ డొమెస్టిక్ కార్గో ఫెసిలిటీని కూడా నిర్వహిస్తోంది. 2006లో విమానాశ్రయం పునరాభివృద్ధి పనులను చేపట్టిన తరువాత, తాత్కాలిక ఏర్పాటుగా మారోల్ పైప్లైన్ సమీపంలో ఒక ఆఫ్షోర్ కామన్ యూజర్ టెర్మినల్ (CUT) ను ఎంఐఏఎల్ ప్రారంభించింది. జూన్ 2016లో, విలే పార్లేలోని వెస్ట్రన్ ఎక్స్ప్రెస్ హైవే సమీపంలో ఎంఐఎఎల్ కొత్త దేశీయ కార్గో సి. యు. టి. ని ప్రారంభించింది.

CUTను బిల్డ్-ఆపరేట్-ట్రాన్స్‌ఫర్ పద్ధతిలో కాంకోర్ ఎయిర్ లిమిటెడ్‌కు అవుట్‌సోర్స్ చేశారు . ఈ టెర్మినల్ సంవత్సరానికి 300,000 మెట్రిక్ టన్నుల కార్గోను నిర్వహించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది, 60,000 చదరపు అడుగుల విస్తీర్ణంలో నిర్మించబడింది. కార్గో టెర్మినల్ ఒక "ఎలివేటెడ్ టెర్మినల్ నిర్మాణం", ఇక్కడ వచ్చే దేశీయ కార్గో అంతా బేస్‌మెంట్ స్థాయి నుండి నిర్వహించబడుతుంది, అయితే బయలుదేరే కార్గో పై స్థాయిలో నిర్వహించబడుతుంది. ఎయిర్ ఇండియా, బ్లూ డార్ట్ తమ సొంత దేశీయ కార్గో కార్యకలాపాలను వారి సొంత టెర్మినల్స్‌లో నిర్వహిస్తాయి.[112] బ్లూ డార్ట్ 7 ఫిబ్రవరి 2019న టెర్మినల్ 1 సమీపంలో ముంబై విమానాశ్రయంలో తన ప్రత్యేక కార్గో సదుపాయాన్ని ప్రారంభించింది. ఈ సదుపాయం 4,300 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది, ఎయిర్-సైడ్, సిటీ-సైడ్ యాక్సెస్‌ను కలిగి ఉంది, ఇది సరుకుల వేగవంతమైన బదిలీకి అనుమతిస్తుంది.[113]

విమానయాన సంస్థలు & గమ్యస్థానాలు

[మార్చు]

ప్రయాణికుడు

[మార్చు]
విమానయాన సంస్థలు గమ్యస్థానాలు
ఎయిర్ అరేబియా షార్జా[114][115]
ఎయిర్ అరేబియా అబుదాబి అబుదాబి
ఎయిర్ అస్తానా అల్మాటీ[116]
ఎయిర్ కెనడా సీజనల్: లండన్–హీత్రో,[117]  టొరంటో–పియర్సన్[118]
ఎయిర్ ఫ్రాన్స్ పారిస్-చార్లెస్ డి గల్లె[119]
ఎయిర్ ఇండియా అహ్మదాబాద్ , అమృత్సర్, సువర్ణభూమి , బెంగళూరు , భోపాల్ , భువనేశ్వర్,[120]  భుజ్,[121]  చండీగఢ్ ,[120]  చెన్నై , కోయంబత్తూర్,[122]  కొలంబో - బండారనాయకే,[120] ఢిల్లీ ,[123] ఢాకా,[120]  దోహా , దుబాయ్, ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్,[120]  గోవా-డబోలిమ్ , గోవా-మోపా , హైదరాబాద్ , ఇండోర్ , జైపూర్ , జైసల్మేర్ (అక్టోబర్ 25  2026 నుండి ప్రారంభమవుతుంది)[124]  జమ్మూ,[125] జెడ్డా, జోధ్‌పూర్ , కొచ్చి , కోల్‌కతా , లండన్-హీత్రో , లక్నో , మంగళూరు , మారిషస్,[120]  మస్కట్ , నాగ్‌పూర్ , న్యూయార్క్- JFK,[126]  నెవార్క్, పాట్నా, రాజ్‌కోట్,[127]  రియాద్, సింగపూర్, శ్రీనగర్, జూన్ 1 తిరువనంతపురం 2026), [128] ఉదయపూర్ , వడోదర, వారణాసి, విజయవాడ[129]
ఎయిర్ ఇండియా ఎక్స్‌ప్రెస్ ఎయిర్ ఇండియా ఎక్స్‌ప్రెస్, అబుదాబి,[130] అహ్మదాబాద్,[131] బెంగళూరు , భువనేశ్వర్ , చండీగఢ్,[131] దమ్మామ్ ,[132] డెహ్రాడూన్,[131] ఢిల్లీ,[133] గోవా  డబోలిమ్, హైదరాబాద్,[133] జైపూర్, కన్నూర్,[134] లక్నో, మంగళూరు,[130] మస్కట్ ,[130] పాట్నా,[131] రాంచీ, షార్జా, శ్రీనగర్,[133] తిరుచిరాపల్లి, వారణాసి,[135] విశాఖపట్నం[136]
ఎయిర్ మారిషస్ మారిషస్
ఎయిర్ టాంజానియా డార్ ఎస్ సలామ్[137]
అకాసా ఎయిర్ ఆకాశ ఎయిర్ [138] అహ్మదాబాద్, అయోధ్య , బెంగుళూరు , చెన్నై , దర్భంగా,[139] ఢిల్లీ , దోహా,[140] గోవా-మోపా  గౌహతి , గ్వాలియర్,[141] హనోయి (4 సెప్టెంబర్ 2026  ప్రారంభమవుతుంది),[142] జైపూర్,[143] కోచి, కోల్‌కతా,[144] కోజ్హికోడే,[145] లక్నో, ఫుకెట్,[146] ప్రయాగ్‌రాజ్,[147] రియాద్,[148] సిలిగురి , శ్రీనగర్ , వారణాసి
ఆల్ నిప్పన్ ఎయిర్‌వేస్ టోక్యో-నరిటా
అలయన్స్ ఎయిర్ అమరావతి,[149]  భుజ్ , డయ్యు , గోవా-దబోలిమ్,[150]  ఇండోర్,[151]  జల్గావ్,[152]  కేశోద్[153]
అజర్‌బైజాన్ ఎయిర్‌లైన్స్ బాకు[154]
బాటిక్ ఎయిర్ మలేషియా కౌలాలంపూర్-అంతర్జాతీయ[155]
భూటాన్ ఎయిర్‌లైన్స్ కాలానుగుణ: పారో[156]
బ్రిటిష్ ఎయిర్‌వేస్ లండన్–హీత్రో
కాథే పసిఫిక్ హాంగ్ కాంగ్[157][158]
ఈజిప్ట్ ఎయిర్ కైరో[159][160]
ఎమిరేట్స్ దుబాయ్–అంతర్జాతీయ[161]
ఇథియోపియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ అడిస్ అబాబా[162]
ఎతిహాద్ ఎయిర్‌వేస్ అబుదాబి[163]
ఫ్లైదుబాయ్ దుబాయ్–అంతర్జాతీయ[164]
ఫ్లైనాస్ దమ్మామ్ , జెద్దా,[165]  రియాద్[166]
గల్ఫ్ ఎయిర్ బహ్రెయిన్[167]
ఇండిగో అబుదాబి, అడంపూర్,[168] అహ్మదాబాద్, అల్మాటీ,[169] అమృత్ సర్, ఆమ్ స్టర్ డామ్, ఏథెన్స్,[170]  ఔరంగాబాద్, బహ్రెయిన్,[171]  బ్యాంకాక్ - సువర్ణభూమి,[172] భువర్ణభూమి, చండీగఢ్, చెన్నై, కోయంబత్తూర్, కొలంబో - బండారనాయకే,[173]  దమ్మామ్, దర్భంగా,[174]  డెహ్రాడూన్, ఢిల్లీ, డెన్పసర్,[175]  డియోఘర్,[176]  ఢాకా,[177]  దిబ్రూగర్, దుబాయిరాహ్యాల్​​,[178]  గోవా-డబోలిమ్ , గోవా-మోపా ,[179] గోరఖ్‌పూర్ , గౌహతి , గ్వాలియర్,[180]  హుబ్లీ,[181]  హైదరాబాద్,[182]  ఇంఫాల్ , ఇండోర్,[183]  ఇస్తాంబుల్,[184] ఇటానగర్,[185]  జైపూర్, జైసల్మేర్,[186]  జకార్తా-సోకర్నో-హట్టా,[187]  జెడ్డా , జోధ్‌పూర్ , కన్నూర్,[188]  కాన్పూర్,[189]  ​​ఖాట్మండు , కొచ్చి , కోల్‌కతా , కోజికోడ్ , కువైట్ సిటీ, లేహ్,[190] లండన్-హీత్రో.[191], మాహె,[192] మాంచెస్టర్,[193] మదీనా,[194], జామ్ కెన్యట్టా,[195] ఫుకెట్,[196] పోర్ట్ బ్లెర్,[197] ప్రయాగ్ రాజ్ , రాయ్ పూర్ , రాజమండ్రి,[198] రాజ్ కోట్ ,[199]  రాంచీ,[200]  రస్ అల్ ఖైమా,[201]  రియాద్ , షార్జా , సిల్చార్ , సిలిగురి , సింగపూర్,[202]  తాష్ నగర్,[203] టిబిలిసి,[204] తిరువనంతపురం, తిరుచిరాపల్లి ,[205]  ఉదయపూర్ , వడోదర , వారణాసి , విజయవాడ[206]
ఇరాన్ ఎయిర్ టెహ్రాన్–ఇమామ్ ఖొమేనీ
ఇరాకీ ఎయిర్‌వేస్ అల్ నజాఫ్ , బాగ్దాద్
జజీరా ఎయిర్‌వేస్ కువైట్ నగరం
కెన్యా ఎయిర్‌వేస్ నైరోబి–జోమో కెన్యాట్టా[207]
కెఎల్ఎం ఆమ్స్టర్డామ్
కువైట్ ఎయిర్‌వేస్ కువైట్ నగరం[208]
లుఫ్తాన్సా ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ , మ్యూనిచ్[209]
మలేషియా ఎయిర్‌లైన్స్ కౌలాలంపూర్-అంతర్జాతీయ[210]
నేపాల్ ఎయిర్‌లైన్స్ కాఠ్మండు[211]
ఒమన్ ఎయిర్ మస్కట్
ఖతార్ ఎయిర్‌వేస్ దోహా
రాయల్ జోర్డాన్ అమ్మాన్–రాణి అలియా[212]
సలాంఎయిర్ మస్కట్[213]
సౌదీ అరేబియా జెద్దా ,[214] రియాద్[215]
స్కాండినేవియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ కోపెన్‌హాగన్ (3 జూన్ 2026న ప్రారంభమవుతుంది)[216]
సింగపూర్ ఎయిర్‌లైన్స్ సింగపూర్[217]
స్పైస్‌జెట్ [218]అహ్మదాబాద్, [218] దర్భంగా,[218]  ఢిల్లీ ,[218]  దుబాయ్ - ఇంటర్నేషనల్,[218]  గోవా,[219]  గోరఖ్‌పూర్,[219]  కాండ్లా , కోల్‌కతా , కోజికోడ్ ,[220] సిలిగ్‌[218] , పోర్బందర్[221] శ్రీనగర్[218]  సీజనల్: బెంగళూరు ,[218]  పాట్నా,[222] ఉదయపూర్
శ్రీలంకన్ ఎయిర్‌లైన్స్ కొలంబో–బండారనాయకే
స్టార్ ఎయిర్ బెల్గాం,[223]  హైదరాబాద్,[224]  ఇండోర్,[225]  కొల్హాపూర్,[226]  ముంద్రా ,[227]  షోలాపూర్[228]
స్విస్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్ లైన్స్ జూరిచ్[229]
థాయ్ ఎయిర్‌వేస్ ఇంటర్నేషనల్ బ్యాంకాక్-సువర్ణభూమి[230][231]
థాయ్ లయన్ ఎయిర్ బ్యాంకాక్–డాన్ ముయాంగ్[232]
థాయ్ వియట్‌జెట్ ఎయిర్ బ్యాంకాక్-సువర్ణభూమి,[233][234]  ఫుకెట్[235]
టర్కిష్ ఎయిర్‌లైన్స్ ఇస్తాంబుల్
ఉగాండా ఎయిర్‌లైన్స్ ఎంటెబ్బే[236]
ఉజ్బెకిస్తాన్ ఎయిర్‌వేస్ తాష్కెంట్[237]
వియెట్‌జెట్ ఎయిర్ హనోయి ,[238]  హో చి మిన్ సిటీ[239]
వియత్నాం ఎయిర్‌లైన్స్ హనోయి ,[240][241]  హో చి మిన్ సిటీ[242][243]
వర్జిన్ అట్లాంటిక్ లండన్–హీత్రో
యెమెనియా అడెన్[244]
ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం ప్రయాణీకుల గమ్యస్థానాలు

సరుకు

[మార్చు]
విమానయాన సంస్థలు గమ్యస్థానాలు
ఏరోలాజిక్ ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ , హనోయి , హాంగ్ కాంగ్ , హైదరాబాద్ , లీప్‌జిగ్/హాలే
ఏరోట్రాన్స్‌కార్గో[245] హాంగ్ కాంగ్ , మ్యూనిచ్
ఎయిర్ టాంజానియా కార్గో దార్ ఎస్ సలామ్ , దుబాయ్-అల్ మక్తూమ్
అమెజాన్ ఎయిర్[246] బెంగళూరు , ఢిల్లీ , హైదరాబాద్
ఆస్ట్రల్ ఏవియేషన్[247] కైరో , హాంకాంగ్ , కాబూల్ , నైరోబి–జోమో కెన్యాట్టా , షార్జా
అవియాకాన్ జిటోట్రాన్స్ ఆస్ట్రాఖాన్ , బిష్కెక్ , హైదరాబాద్ , మాస్కో-వ్నుకోవో , పట్టాయా
బ్లూ డార్ట్ ఏవియేషన్[248] అహ్మదాబాద్ , బెంగళూరు , ఢిల్లీ , హైదరాబాద్,[249] కోల్‌కతా[250][251]
కాథే కార్గో[252][253] ఆమ్‌స్టర్‌డామ్ , బ్యాంకాక్-సువర్ణభూమి , చెన్నై , ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ , హాంకాంగ్ , లండన్-హీత్రో , మిలన్-మాల్పెన్సా , పారిస్-చార్లెస్ డి గల్లె
ఛాలెంజ్ గ్రూప్ దుబాయ్–అల్ మక్తూమ్ , లీజ్ , టెల్ అవీవ్[254]
చైనా ఎయిర్‌లైన్స్ కార్గో[255] ఆమ్‌స్టర్‌డామ్ , తైపీ-తాయువాన్
CMA CGM ఎయిర్ కార్గో గ్వాంగ్‌జౌ , పారిస్-చార్లెస్ డి గల్లె
డిహెచ్ఎల్ ఏవియేషన్ ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ , హైదరాబాద్ , లీప్‌జిగ్/హాలే
ఈజిప్ట్ ఎయిర్ కార్గో బాకు , కైరో
ఎమిరేట్స్ స్కైకార్గో బ్యాంకాక్-సువర్ణభూమి , దుబాయ్-అల్ మక్తూమ్ , షాంఘై-పుడాంగ్
ఇథియోపియన్ కార్గో[256] అడిస్ అబాబా , గ్వాంగ్‌జౌ , హనోయి , కువైట్ సిటీ , జియామెన్
ఫెడెక్స్ ఎక్స్‌ప్రెస్ ఆమ్‌స్టర్‌డామ్ , బ్యాంకాక్-సువర్ణభూమి , బెంగళూరు , దుబాయ్-ఇంటర్నేషనల్ , గ్వాంగ్‌జౌ , హాన్ , హాంకాంగ్ , మిలన్-మల్పెన్సా , మెంఫిస్ , పారిస్-చార్లెస్ డి గల్లె , రోమ్-ఫియుమిసినో , టోక్యో-నరిటా
జార్జియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ బాకు
ఇండిగో కార్గో బెంగళూరు , ఢిల్లీ ,[257]  దుర్గాపూర్,[258]  హైదరాబాద్ , కోల్‌కతా , కువైట్ సిటీ , మాలే , రస్ అల్ ఖైమా , రియాద్ , షార్జా[259]
కెన్యా ఎయిర్‌వేస్ కార్గో నైరోబి–జోమో కెన్యాట్టా , షార్జా
లుఫ్తాన్సా కార్గో[260] అల్మటీ , బ్యాంకాక్-సువర్ణభూమి , చెన్నై , కొలోన్/బాన్ , ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ , హనోయి,[261]  హాంగ్ కాంగ్ , హైదరాబాద్ , లీప్‌జిగ్/హాలీ
MASkargo[262] కౌలాలంపూర్–అంతర్జాతీయ
నేషనల్ ఎయిర్‌లైన్స్ గ్వాంగ్‌జౌ , హాంగ్‌కాంగ్ , లీప్‌జిగ్/హాలీ
ఒమన్ ఎయిర్ కార్గో మస్కట్
ప్రధాన్ ఎయిర్ ఎక్స్‌ప్రెస్ అహ్మదాబాద్ , బెంగళూరు , ఢిల్లీ
ఖతార్ ఎయిర్‌వేస్ కార్గో[263] దోహా , మకావు
ROM కార్గో ఎయిర్‌లైన్స్ హాంగ్ కాంగ్ , మ్యూనిచ్
సలామ్ ఎయిర్ కార్గో మస్కట్ , షార్జా
సౌదీ కార్గో[264] దమ్మామ్ , జెద్దా , రియాద్
ఎస్ఎఫ్ ఎయిర్‌లైన్స్ చాంగ్షా , చెంగ్డు-షుయాంగ్లియు
సిచువాన్ ఎయిర్‌లైన్స్ కార్గో చెంగ్డు-టియాన్ఫు
సిల్క్ వే ఎయిర్‌లైన్స్ బాకు
సిల్క్ వే వెస్ట్ ఎయిర్‌లైన్స్ బాకు , హాంగ్ కాంగ్
సింగపూర్ ఎయిర్‌లైన్స్ కార్గో ఆమ్స్టర్డామ్ , బ్రస్సెల్స్ , సింగపూర్
స్పైస్‌ఎక్స్‌ప్రెస్ బహ్రెయిన్ , ఢిల్లీ , హనోయి , కోల్‌కతా , రస్ అల్ ఖైమా , షార్జా , సింగపూర్[265]
టర్కిష్ కార్గో[266] కొలంబో-బందరనాయకే , దోహా , దుబాయ్-అల్ మక్తూమ్ , హనోయి , ఇస్తాంబుల్
వోల్గా-డ్నెప్ర ఎయిర్‌లైన్స్ మాస్కో–షెరెమెటివో
YTO కార్గో ఎయిర్‌లైన్స్[267] గ్వాంగ్జౌ , కున్మింగ్ , నానింగ్

అవార్డులు

[మార్చు]

ఢిల్లీ విమానాశ్రయం పాటు, విమానాశ్రయాల కౌన్సిల్ ఇంటర్నేషనల్ ఏటా 40 మిలియన్లకు పైగా ప్రయాణికులను నిర్వహించే విమానాశ్రయాల అత్యున్నత విభాగంలో విమానాశ్రయ సేవా నాణ్యత అవార్డ్స్ 2017లో ఈ విమానాశ్రయం "ప్రపంచంలోని ఉత్తమ విమానాశ్రయం 'గా ఎంపికైంది.[268] ఇది స్కైట్రాక్స్ 2016 వరల్డ్ ఎయిర్‌పోర్ట్ అవార్డ్స్‌లో "భారతదేశం, మధ్య ఆసియాలో ఉత్తమ విమానాశ్రయం" అవార్డును కూడా గెలుచుకుంది.[269] సకాలంలో టేకాఫ్‌లు, ల్యాండింగ్‌లను నిర్ధారించడానికి ఎయిర్‌పోర్ట్ కొలాబొరేటివ్ డెసిషన్ మేకింగ్ (A-CDM)ను అమలు చేసిన భారతదేశంలోని మూడు విమానాశ్రయాలలో ఇది ఒకటి.[270] ఈ విమానాశ్రయం 2020లో ఎయిర్‌పోర్ట్స్ కౌన్సిల్ ఇంటర్నేషనల్ వారిచే ఆసియా-పసిఫిక్‌లో అత్యుత్తమ విమానాశ్రయంగా (సంవత్సరానికి 40 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మంది ప్రయాణికులు) అవార్డు పొందింది.[271] మార్చి 2023లో, ఎయిర్‌పోర్ట్స్ కౌన్సిల్ ఇంటర్నేషనల్ వారిచే సంవత్సరానికి 40 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మంది ప్రయాణికుల విభాగంలో ఈ విమానాశ్రయం మళ్లీ "ఆసియా-పసిఫిక్‌లో అత్యుత్తమ విమానాశ్రయం"గా ఎంపికైంది.[272] జూలై 2023 లో, ట్రావెల్ + లీజర్ ద్వారా ప్రపంచంలోని టాప్ 10 ఇష్టమైన విమానాశ్రయాల జాబితాలో ఈ విమానాశ్రయం నాల్గవ స్థానంలో నిలిచింది.[273]

ప్రమాదాలు & సంఘటనలు

[మార్చు]

1940లు

[మార్చు]
  • 1949 జూలై 12న, ఫ్రాంకెర్ అనే లాక్‌హీడ్ L-749-79-33 కాన్‌స్టెలేషన్ (రిజిస్టర్డ్ PH-TDF) విమానం ఘట్‌కోపర్, పోవై మధ్య కొండలలో కూలిపోయింది, ఈ ప్రమాదంలో 33 మంది ప్రయాణికులు, 11 మంది సిబ్బంది మరణించారు. మృతులలో పులిట్జర్ బహుమతి విజేత హ్యూబర్ట్ రెన్‌ఫ్రో నికర్‌బాకర్‌తో సహా పెద్ద సంఖ్యలో అమెరికన్ జర్నలిస్టులు ఉన్నారు . ఈ ప్రమాదం పైలట్ తప్పిదం కారణంగా జరిగింది.[274]

1950లు

[మార్చు]
  • 1959 జూలై 19న, 'రాణి ఆఫ్ ఏరా' అనే లాక్‌హీడ్ L-1049G సూపర్ కాన్‌స్టెలేషన్ (రిజిస్టర్డ్ VT-DIN) విమానం, 46 మందితో (39 మంది ప్రయాణికులు, ఏడుగురు సిబ్బంది) వర్షం కారణంగా తక్కువ దృశ్యమానత ఉన్న పరిస్థితులలో శాంతాక్రూజ్ విమానాశ్రయాన్ని సమీపించింది. కెప్టెన్ బారోమెట్రిక్ పీడనాన్ని 29.92" వద్ద సెట్ చేసి ఆల్టిమీటర్‌ను ఉపయోగిస్తున్నాడు. విమానం కూలిపోయి, మరమ్మత్తు చేయలేనంతగా దెబ్బతింది. ఎటువంటి ప్రాణనష్టం జరగలేదు.[275]

1960లు

[మార్చు]
  • 1963 ఆగస్టు 16న, శాంటాక్రూజ్ విమానాశ్రయంలో ఇంధనం నింపుకుంటుండగా ČSA టుపోలెవ్ Tu-104A (రిజిస్ట్రేషన్ OK-LDB) విమానం మంటలు అంటుకుని కాలిపోయింది; విమానం నుండి దూకిన ఒక ఫ్లైట్ అటెండెంట్ గాయపడటం మినహా ఎటువంటి ప్రాణనష్టం జరగలేదు.[276]
  • 1963 జూలై 28న, టోక్యో నుండి కైరో వెళ్తున్న యునైటెడ్ అరబ్ ఎయిర్‌లైన్స్ ఫ్లైట్ 869 , బొంబాయిలో ఆగి, శాంతాక్రూజ్ విమానాశ్రయానికి చేరుకోకముందే అరేబియా సముద్రంలో కూలిపోయింది. విమానంలో ఉన్న 63 మంది (55 మంది ప్రయాణికులు, ఎనిమిది మంది సిబ్బంది) అందరూ మరణించారు. వీరిలో 11వ ప్రపంచ స్కౌట్ జంబోరీలో పాల్గొనడానికి గ్రీస్‌కు వెళ్లవలసిన ఫిలిప్పీన్ ప్రతినిధి బృందం కూడా ఉంది.
  • 28 మే 1968న గరుడ ఇండోనేషియన్ ఎయిర్‌వేస్ ఫ్లైట్ 892 (ఒక కాన్వైర్ 990A విమానం, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌కు వెళ్తుండగా , బొంబాయి నుండి కరాచీకి తన తదుపరి విమాన ప్రయాణంలో ఉండగా) శాంతాక్రూజ్ విమానాశ్రయం నుండి టేకాఫ్ అయిన కొద్ది నిమిషాలకే కూలిపోయింది. విమానంలో ఉన్న 29 మంది, నేలపై ఉన్న ఒకరు మరణించారు.[277]

1970లు

[మార్చు]
  • 1971 జనవరి 23న, అభ్యాస శిక్షణా విమానంలో, ఎయిర్ ఇండియా బోయింగ్ 707-437 (రిజిస్టర్డ్ VT-DJI), 3-ఇంజిన్లతో టేకాఫ్ చేస్తున్నప్పుడు రన్‌వే నుండి కుడివైపుకు పక్కకు వెళ్లింది, 3వ & 4వ ఇంజిన్లు రన్‌వే అంచు నుండి 188 అడుగుల దూరంలో ఉన్న 9 అడుగుల ఎత్తైన దిబ్బను ఢీకొని విరిగిపోయాయి. రెక్కల నిర్మాణం క్రమంగా లోపలికి విరిగిపోయింది, తీవ్రమైన అగ్నిప్రమాదం సంభవించింది. 5 మంది సిబ్బందిలో ఎవరూ మరణించలేదు, కానీ 11 సంవత్సరాల వయస్సు గల బోయింగ్ 707 మరమ్మత్తు చేయలేనంతగా దెబ్బతిని రద్దు చేయబడింది.[278]
  • 1975 జూన్ 12న, బొంబాయి (ప్రస్తుతం ముంబై ), టెల్ అవీవ్ నుండి పారిస్-చార్లెస్ డి గాల్ విమానాశ్రయానికి ప్రయాణిస్తున్న ఎయిర్ ఫ్రాన్స్ ఫ్లైట్ 193, ఒక బోయింగ్ 747-128 (N28888) , టేకాఫ్ ప్రయత్నాన్ని విరమించుకున్న తరువాత, బొంబాయిలోని శాంటా క్రూజ్ విమానాశ్రయంలో నేలమీద మంటల్లో ధ్వంసమైంది . శాంటా క్రూజ్ విమానాశ్రయం 27వ రన్‌వే ప్రారంభంలో ఫ్లైట్ డెక్ సిబ్బంది 180 డిగ్రీల మలుపు తిరుగుతున్నప్పుడు , విమానం కుడి వైపు ప్రధాన ల్యాండింగ్ గేర్‌లోని టైరు విఫలమైంది. ఫ్లైట్ డెక్ సిబ్బంది టేకాఫ్ కోసం ప్రయత్నించడం ప్రారంభించినప్పుడు, మరో టైరు విఫలమైంది. ఆ సమయంలో విమానం చక్రాలు, బ్రేకింగ్ వ్యవస్థ రన్‌వేను తాకడంతో మంటలు చెలరేగాయి. సిబ్బంది టేకాఫ్‌ను విరమించుకున్నారు. ఇంజిన్‌లను ఆపివేయడంలో జరిగిన జాప్యం, అలాగే విమానాశ్రయ అగ్నిమాపక సిబ్బందిని సక్రమంగా మోహరించకపోవడం వల్ల మంటలు వ్యాపించి, విమానం పూర్తిగా ధ్వంసమైంది. 394 మంది ప్రయాణీకులలో (18 మంది సిబ్బంది, 376 మంది ప్రయాణీకులు) ఎవరూ మరణించలేదు.[279]
  • 1976 అక్టోబర్ 12న, ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ ఫ్లైట్ 171కి చెందిన సుద్ ఏవియేషన్ SE 210 కారవెల్ విమానం టేకాఫ్ అయిన కొద్దిసేపటికే దాని కుడి ఇంజన్‌లో మంటలు చెలరేగాయి. సిబ్బంది తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ విమానం రన్‌వే 09కి సుమారు 1000 అడుగుల దూరంలో కూలిపోయింది. ఆరుగురు సిబ్బంది, వారి 89 మంది ప్రయాణీకులు మరణించారు. లోహ అలసట కారణంగా కంప్రెసర్ డిస్క్ విఫలమవడంతో ఇంధన లైన్లు దెబ్బతిన్నాయి, ఇంజన్‌ను ఆపివేయడానికి సిబ్బంది తగిన చర్యలు తీసుకోకపోవడం వల్ల ఈ అగ్నిప్రమాదం జరిగింది.
  • 1978 జనవరి 1న, ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 855, ఒక బోయింగ్ 747-237 B (రిజిస్టర్డ్ VT-EBD & అశోక అనే మారుపేరుతో) బొంబాయి నుండి టేకాఫ్ అయిన తరువాత అరేబియా సముద్రం కూలిపోయింది, దీనిలో ఉన్న వారందరూ మరణించారు (213 మంది ప్రయాణికులు, 190 మంది ప్రయాణికులు, 23 మంది సిబ్బంది). రాత్రి సమయంలో విమానం బయలుదేరినందున, చీకటిలో పనిచేయకపోవడం వల్ల AI తో వ్యవహరించేటప్పుడు సిబ్బంది దిశ మళ్లించడం ఈ ప్రమాదానికి కారణం. ఇది ఎయిర్ ఇండియాకు పంపిణీ చేయబడిన మొదటి బోయింగ్ 747.
  • 1979 ఆగస్టు 4న, ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ హాకర్ సిడ్లీ హెచ్ఎస్ 748 విమానం రాత్రి పేలవమైన వాతావరణంలో విమానాశ్రయాన్ని సమీపిస్తుండగా, విమానాశ్రయానికి సుమారు 6 మైళ్ల (9.7 కి.మీ.) ఎత్తైన భూభాగంలోకి వెళ్లింది, దీనిలో నలుగురు సిబ్బంది, వారి ప్రయాణికులు మరణించారు.
  • 1979 సెప్టెంబరు 21న అంతర్జాతీయ టెర్మినల్‌లో పెద్ద అగ్నిప్రమాదం సంభవించింది, దీని ఫలితంగా ముగ్గురు ప్రయాణికులు మరణించారు. అధికారులు చాలా గంటలు మంటలను అదుపు చేశారు.[280]

1980లు

[మార్చు]
  • 1982 జూన్ 21న, 99 మంది ప్రయాణికులు, 12 మంది సిబ్బందితో కౌలాలంపూర్ నుండి మద్రాస్ మీదుగా బొంబాయికి వెళ్తున్న ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 403, ఒక బోయింగ్ 707-420 (రెగ్యులర్ VT-DJJ) వర్షపు తుఫాను సమయంలో దిగుతున్నప్పుడు కూలిపోయింది. విమానపు విమానపు విమానాల ఫ్యూజ్లేజ్ విరిగిపోయి ఇద్దరు సిబ్బందితో సహా 17 మంది మరణించారు. విమాన సిబ్బంది లోపం కారణంగా ఈ ప్రమాదం జరిగింది, ఎందుకంటే విమానం ల్యాండింగ్ సమయంలో రన్వేను తప్పుగా లెక్కించడం వల్ల తక్కువ షాట్లు వేసింది. ఇది 1960లో ఎయిర్ ఇండియాకు పంపిణీ చేయబడిన మొదటి బోయింగ్ 707. [281][282]

1990లు

[మార్చు]

1993 మార్చి 12న బొంబాయిలో వరుస బాంబు పేలుళ్ల సమయంలో విమానాశ్రయం దేశీయ టెర్మినల్ వద్ద గ్రెనేడ్లు విసిరారు. మరణాలు సంభవించలేదు .[283] అదనంగా, విమానాశ్రయం పక్కన ఉన్న ఎయిర్‌పోర్ట్ హోటల్‌లో పేలుళ్లు సంభవించాయి.[284]

2000లు

[మార్చు]
  • రన్‌వేలు, మునిగిపోయిన ఇన్‌స్ట్రుమెంట్ ల్యాండింగ్ సిస్టమ్ పరికరాలు, చాలా తక్కువ దృశ్యమానత కారణంగా 2005 జూలై 26న విమానాశ్రయ కార్యకలాపాలు 30 గంటలకు పైగా నిలిపివేయబడ్డాయి. 700కు పైగా విమానాలు రద్దు చేయబడ్డాయి లేదా ఆలస్యం చేయబడ్డాయి. 2005 జూలై 28 ఉదయం విమానాశ్రయాలు తిరిగి ప్రారంభమయ్యాయి.[285] విమానాశ్రయాలు అందుబాటులోకి వచ్చిన 24 గంటల్లోనే, అంతర్జాతీయ విమానాలతో సహా 185 బయలుదేరేవి, 184 రాకపోకలు జరిగాయి. మళ్ళీ జూలై 31 తెల్లవారుజాము నుండి, రన్‌వేలు ముంబైలోని వివిధ ప్రాంతాలలో నీరు నిలిచిపోవడంతో, చాలా విమానాలు నిరవధికంగా రద్దు చేయబడ్డాయి.
  • 2005 జూలై 30న, విమానాశ్రయం మూసివేసిన నాలుగు రోజుల తర్వాత తిరిగి తెరిచిన రెండు రోజుల తర్వాత, స్థానిక కాలమానం ప్రకారం ఉదయం 6:55 గంటలకు, బెంగళూరు నుండి చికాగోకు ముంబై, ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లలో ఆగుతూ ప్రయాణిస్తున్న ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 127, ఒక బోయింగ్ 747-400 (రిజిస్టర్డ్ VT-EVJ) , ముంబైలోని 14/32 రన్‌వేపై ల్యాండింగ్ అవుతున్నప్పుడు హైడ్రోప్లానింగ్ కారణంగా అదుపు తప్పి జారింది. కొన్ని రన్‌వే లైట్లను ఢీకొట్టిన తర్వాత విమానం ముందు చక్రం ల్యాండింగ్ గేర్ దెబ్బతింది. విమానంలోని 335 మంది ప్రయాణీకులు, సిబ్బందిలో ఎవరికీ గాయాలు కానప్పటికీ, కదలలేని స్థితిలో ఉన్న విమానం తీవ్రంగా దెబ్బతినడంతో, మరమ్మతుల కోసం దానిని ఒక హ్యాంగర్‌కు తరలించారు. విమాన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించడానికి ప్రత్యామ్నాయంగా మరో బోయింగ్ 747-400 విమానాన్ని అందుబాటులోకి తెచ్చారు, అది నాలుగు గంటల ఆలస్యం తర్వాత బయలుదేరింది.[286][287]
  • 2008 మే 16న, దుబాయ్‌కి ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 717గా నడుస్తున్న బోయింగ్ 777-200 (VT-AIKగా రిజిస్టర్ చేయబడింది) విమానం , ముందు ల్యాండింగ్ గేర్ విఫలమవడంతో ముంబైలో కూలిపోయింది. ప్రయాణికులు విమానం ఎక్కడానికి ముందే ఈ సంఘటన జరిగింది. ఎలాంటి ప్రాణనష్టం లేదా గాయాలు జరగలేదు, అయితే, విమానం తీవ్రంగా దెబ్బతిని మరమ్మతుల కోసం సేవలకు దూరంగా ఉంచబడింది, ఈలోగా ఆ విమాన ప్రయాణానికి ప్రత్యామ్నాయ విమానాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.[288]
  • 2008 నవంబరు 26 - 29 మధ్య, పాకిస్తాన్‌కు చెందిన 10 మంది లష్కర్-ఎ-తైబా ఉగ్రవాదులు ముంబైలో జరిపిన ఉగ్రవాద దాడుల కారణంగా ప్రయాణీకులు, సిబ్బంది భద్రతకు ముప్పు వాటిల్లడంతో , డెల్టా , కాంటినెంటల్ (ప్రస్తుతం యునైటెడ్ ), లుఫ్తాన్సా అనేక ఇతర విమానయాన సంస్థలు తమ విమానాలను తాత్కాలికంగా రద్దు చేశాయి . భద్రతా దళాలు చివరి ఉగ్రవాదిని హతమార్చిన తర్వాత దాడులు ముగియగానే విమానయాన సంస్థలు తమ కార్యకలాపాలను తిరిగి ప్రారంభించాయి.[289]
  • 2009 సెప్టెంబరు 4న, ముంబై నుండి రియాద్‌కు ప్రయాణిస్తున్న ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 829, ఒక బోయింగ్ 747–437 (రిజిస్టర్డ్ VT-ESM), విమానాశ్రయంలో అగ్నిప్రమాదానికి గురైంది. విమానం టేకాఫ్ కోసం రన్‌వే 27 వైపు టాక్సీయింగ్ చేస్తుండగా, ఇంధనం లీక్ అవ్వడం వల్ల నంబర్ వన్ ఇంజన్‌లో మంటలు చెలరేగాయి. విమానంలో ఉన్న 229 మందిలో (213 మంది ప్రయాణికులు, 16 మంది సిబ్బంది) ఎవరికీ గాయాలు కాకుండా అత్యవసరంగా ఖాళీ చేయించారు. అగ్నిప్రమాదం వల్ల జరిగిన నష్టం గణనీయంగా ఉండటంతో పాటు, అది ఇంజన్ పైలాన్‌కు కూడా వ్యాపించి, దానికి మరమ్మతులు చేయడానికి ఎక్కువ సమయం పట్టడంతో, ఆ బోయింగ్ 747-400 విమానాన్ని పూర్తిగా పనికిరానిదిగా ప్రకటించి, రద్దు చేశారు. ఆ విమానాన్ని మే 2011లో విడిభాగాల కోసం స్క్రాప్ చేశారు. [290][291][292] ఈ విమానం ఎయిర్ ఇండియాకు పంపిణీ చేయబడిన మొదటి బోయింగ్ 747-400.

2010లు

[మార్చు]
  • 2012 మే 28న, లండన్ హీత్రో నుండి వచ్చిన ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 112, ఒక బోయింగ్ 777-200LR (రిజిస్టర్డ్ VT-ALH), ముంబైలోని ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయంలో ల్యాండింగ్ అవుతున్నప్పుడు దాని ముక్కు భాగంలోని రాడార్ డోమ్, ఎడమ ఇంజిన్ కౌలింగ్‌కు నష్టం వాటిల్లింది. నష్టానికి కారణం ఏమిటో నిర్ధారించలేకపోయారు, కానీ మరమ్మతుల కోసం విమానాన్ని సేవ నుండి ఉపసంహరించారు. మరమ్మతులు, పరీక్షా విమానాలు పూర్తయిన తర్వాత బోయింగ్ 777 జనవరి 2015లో తిరిగి సేవలోకి వచ్చింది.[293][294]
  • 2014 జనవరి 30న, ముంబై నుండి ఢిల్లీకి 236 మంది ప్రయాణికులతో ప్రయాణిస్తున్న ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 116, ఒక బోయింగ్ 787-8 డ్రీమ్‌లైనర్ (రిజిస్టర్డ్ VT-ANE), జుహు ఏరోడ్రోమ్ రన్‌వే 26 నుండి టేకాఫ్ అవుతున్న సేసా గోవా పార్టెనావియా P68C విమానం (రిజిస్టర్డ్ VT-TLE)తో టేకాఫ్ సమయంలో తృటిలో ప్రమాదం తప్పింది . ఈ సంఘటన ATC సూచన లోపం కారణంగా జరిగింది.[295]
  • 2014 ఫిబ్రవరి 2న,నెవార్క్ నుండి బయలుదేరిన ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 191, ఒక బోయింగ్ 777-300ER (రిజిస్టర్డ్ VT-ALQ), రన్‌వే 27పై ల్యాండ్ అయిన తర్వాత మూడు టైర్లు పగిలిపోయాయి. 260 మంది ప్రయాణీకులు, సిబ్బందిలో ఎవరికీ గాయాలు కాలేదు, సహాయంతో విమానం గేట్ వరకు టాక్సీ చేయగలిగింది.[296]
  • 20 ఫిబ్రవరి 2014న, నెవార్క్ నుండి బయలుదేరిన యునైటెడ్ ఎయిర్‌లైన్స్ ఫ్లైట్ 48, ఒక బోయింగ్ 777-200ER, ల్యాండింగ్ అయిన తర్వాత ఇంజనీర్లు కుడి ఇంజిన్ కవర్ తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నట్లు కనుగొనడంతో నిలిపివేయబడింది.[297]
  • 2015 డిసెంబర్ 17న, పుష్‌బ్యాక్ సమయంలో ఎయిర్‌బస్ A320 విమానం ఇంజిన్‌లోకి లాగబడటంతో జరిగిన ఒక విచిత్రమైన ప్రమాదంలో ఎయిర్ ఇండియా టెక్నీషియన్ మరణించాడు . హైదరాబాద్‌కు వెళ్తున్న ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 619. విమానంలో ఎటువంటి ప్రాణనష్టం జరగనప్పటికీ, కో-పైలట్ ఒక సంకేతాన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకుని ఇంజిన్‌ను ప్రారంభించడంతో టెక్నీషియన్ మరణించాడు.[298]
  • 2016 ఫిబ్రవరి 23న, ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 191, ఒక బోయింగ్ 777-300ER (రిజిస్టర్డ్ VT-ALJ), అహ్మదాబాద్ నుండి వచ్చిన తర్వాత టెర్మినల్ 2 వైపు టాక్సీయింగ్ చేస్తుండగా ఒక లైట్ పోల్‌ను ఢీకొట్టింది, దీనివల్ల కుడి రెక్క దెబ్బతింది. వైడ్‌బాడీ విమానాల కోసం ఉద్దేశించని తప్పుడు టాక్సీవేను ఉపయోగించడానికి ATC పైలట్‌లకు పొరపాటున అనుమతి ఇచ్చింది. ఆ తర్వాత నెవార్క్‌కు విమాన ప్రయాణంలో తదుపరి దశను కొనసాగించడానికి ప్రత్యామ్నాయ విమానాన్ని ఉపయోగించారు.[299]

2020లు

[మార్చు]
  • 6 మే 2021న, నాగ్‌పూర్‌లో ఇంధనం నింపే విరామం నుండి బయలుదేరుతున్నప్పుడు, జెట్ సర్వ్ ఏవియేషన్ (రిజిస్ట్రేషన్ VT-JIL)కు చెందిన ఎయిర్ అంబులెన్స్ విమానంలో ఇద్దరు సిబ్బంది, ఒక వైద్యుడు, ఒక కోవిడ్-19 రోగి, రోగి బంధువులలో ఒకరు ప్రయాణిస్తున్నారు. విమానం బయలుదేరిన కొద్ది కాలానికే ఒక చక్రం ఊడిపోవడంతో, అది పొట్ట భాగం నేలను తాకేలా ల్యాండింగ్ చేసింది . విమానాశ్రయ అగ్నిమాపక సిబ్బంది మంటలను నివారించడానికి రన్‌వేపై ఫోమ్ చల్లారు, ఎటువంటి గాయాలు కాలేదు.[300][301]
  • 2023 సెప్టెంబరు 14న, విశాఖపట్నం నుండి ఇద్దరు సిబ్బంది, ఎనిమిది మంది ప్రయాణికులతో వస్తున్న VSR ఏవియేషన్ (రిజిస్ట్రేషన్: VT-DBL) లియర్‌జెట్ 45 విమానం , భారీ వర్షం ఉరుములతో కూడిన తుఫాను కారణంగా విమానాశ్రయంలో కూలిపోయింది. దీనివల్ల విమానాశ్రయం రద్దీగా ఉండే విమాన షెడ్యూల్‌కు అంతరాయం ఏర్పడింది, నగరానికి రాకపోకలు సాగించే 40కి పైగా విమానాలు ఆలస్యం కావడం, దారి మళ్లించబడటం జరిగింది.[302][303][304]
  • 20 మే 2024న, ఎమిరేట్స్ ఫ్లైట్ 508, ఒక బోయింగ్ 777-300ER (A6-ENTగా రిజిస్టర్ చేయబడింది), ముంబైలో ల్యాండింగ్ చేయడానికి ముందు పక్షిని ఢీకొట్టింది.  ప్రయాణీకులకు, సిబ్బందికి ఎటువంటి గాయాలు కానప్పటికీ, విమానం గణనీయంగా దెబ్బతింది. ముంబైలోని ఘట్‌కోపర్ శివారు ప్రాంతం మీదుగా విమానం ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు జరిగిన ఈ ఢీలో కనీసం 36 ఫ్లెమింగోలు మరణించాయి. తిరుగు ప్రయాణం కోసం ప్రత్యామ్నాయ విమానాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, అయితే దెబ్బతిన్న విమానానికి తరువాత మరమ్మతులు చేసి తిరిగి సేవలోకి తీసుకువచ్చారు.[305]
  • 21 జూలై 2025న, కొచ్చి నుండి ముంబైకి ప్రయాణిస్తున్న ఎయిర్ ఇండియా ఫ్లైట్ 2744, ఒక ఎయిర్‌బస్ A320-251N (రిజిస్ట్రేషన్ VT-TYA), ఉదయం 09:27 గంటలకు 09/27 రన్‌వేపై కురుస్తున్న భారీ వర్షంలో ల్యాండ్ అయిన తర్వాత రన్‌వే నుండి పక్కకు జారింది. ఈ ప్రమాదంలో విమానం ఇంజిన్‌కు స్వల్ప నష్టం జరగడంతో పాటు మూడు టైర్లు పగిలిపోయాయి. రన్‌వే కూడా స్వల్పంగా దెబ్బతినడంతో, వచ్చే విమానాల కోసం రెండవ రన్‌వేను ఉపయోగించాల్సి వచ్చింది. ఆ తర్వాత మరమ్మతులు, తనిఖీల కోసం విమానాన్ని నిలిపివేశారు.[306][307]
  • 2026 ఫిబ్రవరి 3న, విమానాశ్రయంలో టాక్సీయింగ్ చేస్తుండగా నేలను ఢీకొనడంతో ఎయిర్ ఇండియా, ఇండిగో విమానాల రెక్కలు స్వల్పంగా దెబ్బతిన్నాయి. ఎటువంటి గాయాలు సంభవించలేదు, కానీ ఈ ఘర్షణకు గల కారణాన్ని దర్యాప్తు చేయడానికి DGCA రెండు విమానాలను నిలిపివేసింది.[308]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "List of Indian Airports" (PDF).
  2. ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 "eAIP, AD2, VABB Mumbai". Airports Authority of India. Retrieved 27 April 2026.
  3. ↑ 3.0 3.1 "Annexure III – Passenger Data" (PDF). aai.aero. Retrieved 26 April 2025.
  4. ↑ "Annexure II – Aircraft Movement Data" (PDF). aai.aero. Retrieved 26 April 2025.
  5. ↑ "Annexure IV – Freight Movement Data" (PDF). aai.aero. Retrieved 26 April 2025.
  6. ↑ 2019 Annual Airport Traffic Report (PDF). United States: Port Authority of New York and New Jersey. 2020.
  7. ↑ "The world's busiest single-runway airports – where and what opportunities for expansion?". Routes (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). 24 July 2025. Retrieved 2 January 2026.
  8. ↑ Sinha, Saurabh (13 July 2021). "Adani Group takes over Mumbai airport". The Times of India. ISSN 0971-8257. Retrieved 14 October 2023.
  9. ↑ "Mumbai airport renamed as Chhatrapati Shivaji 'Maharaj' International Airport". The Indian Express. 30 August 2018. Retrieved 12 January 2019.
  10. ↑ 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6 "Maharashtra State Gazetteers – Greater Bombay District". Maharashtra State Gazetteers. 1987. Archived from the original on 19 January 2015. Retrieved 28 December 2017.
  11. ↑ "RAF RAF Santa Cruz". rafweb.org. 9 January 2011. Retrieved 17 September 2011.
  12. ↑ "Airfield, Santa Cruz". Parliamentary Debates (Hansard). 30 October 1946. Archived from the original on 27 September 2020. Retrieved 17 September 2011.
  13. ↑ "Santacruz to be developed". FlightGlobal. 19 May 1949. Retrieved 17 September 2011.
  14. ↑ 14.0 14.1 14.2 "Travellers can breathe freely with brand new and improved terminal at Sahar in Bombay". India Today. 31 December 1980. Retrieved 14 August 2019.
  15. ↑ "Bombay airport: A costly inferno". 15 October 1979. Retrieved 20 January 2016.
  16. ↑ "Travellers can breathe freely with brand new and improved terminal at Sahar in Bombay". India Today. 31 December 1980. Retrieved 14 August 2019.
  17. ↑ Rekha Jain; G. Raghuram; Rachna Gangwar (1 May 2007). "Airport Privatization in India: Lessons from the Bidding Process in Delhi and Mumbai" (PDF). Archived from the original (PDF) on 17 October 2015. Retrieved 7 January 2014.
  18. ↑ V., Manju; Ali, S. Ahmed (4 September 2006). "Delta plans non-stop Mumbai-NY flight". The Times of India. Retrieved 21 January 2023.
  19. ↑ Yadav, Pankhuri (8 May 2020). "Mission to bring back Indians starts". The Times of India. Retrieved 10 May 2020.
  20. ↑ "Mumbai airport starts Covid express test facility for departing passengers".
  21. ↑ Thomas, Tanya (1 September 2020). "Adani to acquire Mumbai airport". Livemint. Retrieved 25 March 2025.
  22. ↑ "Mumbai Airport: Adani proposes dedicated crew terminal at T2 & 11 times bigger general aviation terminal". The Times of India. 18 June 2025. Retrieved 11 July 2025.
  23. ↑ 23.0 23.1 Manju, V. (13 May 2017). "Now, Mumbai world's busiest airport with only one runway". The Times of India. Mumbai. TNN. Retrieved 13 May 2017.
  24. ↑ "Mumbai ATC handles about 50 flights an hour". The Times of India. 20 September 2014. Retrieved 29 September 2014.
  25. ↑ "Leading airports across India in financial year 2020, by number of passengers handled(in millions)". statista. Retrieved 27 January 2021.
  26. ↑ "Bidvest.co.za". Bidvest.co.za. Retrieved 24 August 2010.
  27. ↑ "GVK website, CSIA". gvk.com. Retrieved 19 January 2012.
  28. ↑ "Mumbai International Airport Limited – MIAL". Association of Private Airport Operators. 24 June 2012. Retrieved 4 May 2016.
  29. ↑ "CSIA.in". CSIA.in. 8 February 2008. Archived from the original on 22 June 2009. Retrieved 24 August 2010.
  30. ↑ Thomas, Tanya (1 September 2020). "Adani to acquire Mumbai airport". Livemint (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 1 September 2020.
  31. ↑ Gandhi, Forum. "Adani takes over MIAL, Navi Mumbai airports after a 2-year tussle with GVK". @businessline (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 1 September 2020.
  32. ↑ 32.0 32.1 "CSMIA all set to welcome passengers with the re-carpeted Primary runway 09/27" (PDF). Mumbai International Airport Ltd. 8 April 2020. Archived from the original (PDF) on 28 July 2020. Retrieved 17 May 2020.
  33. ↑ "Common Agreement Document of the A380 Airport Compatibility Group Version 2.1 Archived 10 జనవరి 2006 at the Wayback Machine" page 8, European Civil Aviation Conference, December 2002. Retrieved 4 December 2012.
  34. ↑ 34.0 34.1 "Capacity enhancement at Mumbai Airport". National Air Traffic Services. Archived from the original on 6 August 2020. Retrieved 17 May 2020.
  35. ↑ "Mumbai airport aims high; sets eyes on 48 flights per hour by next year". The Indian Express. 11 March 2011. Retrieved 7 September 2012.
  36. ↑ "Mumbai shifts to single runway to boost flight capacity". The Times of India. 22 August 2013. Retrieved 22 August 2013.
  37. ↑ "19 more flight slots for city airport this winter". Hindustan Times. 20 October 2012. Archived from the original on 10 October 2013. Retrieved 24 October 2012.
  38. ↑ "Airfield redevelopment central to Mumbai Airport upgrade". Airport Business. 19 January 2011. Retrieved 17 May 2020.[permanent dead link]
  39. ↑ "CSMIA all set to welcome passengers with the re-carpeted Primary runway 09/27" (PDF). Mumbai International Airport Ltd. 8 April 2020. Archived from the original (PDF) on 28 July 2020. Retrieved 17 May 2020.
  40. ↑ 40.0 40.1 "Airfield redevelopment central to Mumbai Airport upgrade". Airport Business. 19 January 2011. Retrieved 17 May 2020.[permanent dead link]
  41. ↑ "AIRAC AIP Supplement" (PDF). Airports Authority of India. Archived from the original (PDF) on 18 March 2014. Retrieved 19 March 2013.
  42. ↑ "Airfield redevelopment central to Mumbai Airport upgrade". Airport Business. 19 January 2011. Retrieved 17 May 2020.[permanent dead link]
  43. ↑ "CSMIA all set to welcome passengers with the re-carpeted Primary runway 09/27" (PDF). Mumbai International Airport Ltd. 8 April 2020. Archived from the original (PDF) on 28 July 2020. Retrieved 17 May 2020.
  44. ↑ Shalya, Chinmayi (11 September 2012). "Mumbai airport to get satellite-based navigation system". The Times of India. Mumbai. Retrieved 21 March 2015.
  45. ↑ Shalya, Chinmayi (4 December 2008). "Ban flight of civilian planes over BARC: Experts". The Times of India. Mumbai. Retrieved 21 March 2015.
  46. ↑ "Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport, Mumbai, Maharashtra". Airport Technology. Retrieved 27 July 2010.
  47. ↑ "MIAL ATC Tower". JSW Severfield Structures Limited. Retrieved 7 June 2012.
  48. ↑ "Tallest in India, new ATC tower to boost Mumbai air traffic". Business Standard. 18 October 2013. Retrieved 19 October 2013.
  49. ↑ "Air Traffic Control shifts to new tower". Mumbai Mirror. 1 January 2014. Retrieved 1 January 2014.
  50. ↑ "Air Traffic Control Tower, Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport". Arup. Retrieved 7 July 2013.[permanent dead link]
  51. ↑ "Mumbai's new ATC Tower scales futuristic heights". The Economic Times. 11 May 2011.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  52. ↑ "New ATC tower to be inaugurated by October". The Times of India. 25 March 2013. Archived from the original on 2 January 2014. Retrieved 25 March 2013.
  53. ↑ "Work on new ATC tower to begin soon". The Indian Express. 31 March 2009. Retrieved 7 June 2012.
  54. ↑ "IATA Warns of dangers of temporary runway closures in Mumbai" (PDF). IFALPA. 9 September 2005. Archived from the original (PDF) on 18 March 2015. Retrieved 1 January 2014.
  55. ↑ "Mumbai airport to get new traffic control tower". Business Standard. 4 April 2011. Retrieved 7 June 2012.
  56. ↑ "Air Traffic Control shifts to new tower". Mumbai Mirror. 1 January 2014. Retrieved 1 January 2014.
  57. ↑ "MIAL begins work to pull down old ATC". Mumbai Mirror. 16 October 2014. Archived from the original on 5 July 2015. Retrieved 17 October 2014.
  58. ↑ "Domestic Airlines". CSIA website. Archived from the original on 10 September 2015. Retrieved 13 September 2015.
  59. ↑ "Mumbai's domestic air terminal renamed from 1B to T1". Hindustan Times. 3 January 2017. Retrieved 3 January 2017.
  60. ↑ "Terminal 1 to be razed, rebuilt after Navi Mumbai airport opens next year". The Times of India. Mumbai. 11 March 2024. Retrieved 7 May 2024.
  61. ↑ "Flights from Mumbai airport to cost more soon? Fliers may have to pay for big infrastructure upgrade". The Times of India. 19 March 2025 – via The Economic Times - The Times of India.
  62. ↑ "TT1 demolition not immediate, but will be timed with NMIA expansion". The Indian Express. Mumbai. 25 August 2025. Retrieved 25 August 2025.
  63. ↑ "Mumbai International Airport T1 to be demolished after Navi Mumbai Airport is ready - CNBC TV18". CNBCTV18 (in ఇంగ్లీష్). 6 October 2025. Retrieved 6 October 2025.
  64. ↑ "Grounded for years, Mumbai airport's T1-T2 underground tunnel work set to begin after rains". The Times of India. Mumbai. 11 June 2024. Retrieved 11 June 2024.
  65. ↑ "CSIA press release" (PDF). CSIA. Archived from the original (PDF) on 26 June 2013. Retrieved 19 December 2012.
  66. ↑ "CSIA Master plan". CSIA. Archived from the original on 9 September 2012. Retrieved 14 September 2012.
  67. ↑ "Geodesic Techniques". Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 4 June 2015.
  68. ↑ "CSIA airport apron Case Study" (PDF). Archived from the original (PDF) on 27 May 2013.
  69. ↑ "Mumbai airport's big face-lift: The story so far". CNN Travel. Archived from the original on 27 October 2012. Retrieved 4 June 2015.
  70. ↑ "New terminal, network of taxiways for Mumbai by 2013". The Times of India. 21 November 2011.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  71. ↑ "HINDITRON – High Performance Computing – Boston". Archived from the original on 20 June 2015. Retrieved 4 June 2015.
  72. ↑ "CSIA Master plan". CSIA. Archived from the original on 9 September 2012. Retrieved 14 September 2012.
  73. ↑ 73.0 73.1 "CSIA airport apron Case Study" (PDF). Archived from the original (PDF) on 27 May 2013.
  74. ↑ "Now, luxury lounge at CSIA for first, business class travellers". The Indian Express. 26 November 2014. Retrieved 1 January 2016.
  75. ↑ "GVK Lounge at CSIA selected as 'World's Best First Class Lounge'". Business Standard. 24 December 2015. Retrieved 1 January 2016.
  76. ↑ "With transit hotel at Mumbai airport, now fliers won't lose sleep". mid-day. 24 July 2015. Retrieved 1 October 2015.
  77. ↑ "Niranta Hotel". CSIA website. Archived from the original on 4 October 2015. Retrieved 1 October 2015.
  78. ↑ Verma, Prachi (8 April 2016). "Regus to open facility at Mumbai airport". The Economic Times. Retrieved 26 August 2019.
  79. ↑ "Mumbai airport T2 to open for passengers on Feb 12". Business Standard. 10 December 2013. Retrieved 11 December 2013.
  80. ↑ 80.0 80.1 Mishra, Lalatendu (10 January 2014). "Swanky terminal inaugurated at Mumbai international airport". The Hindu (in Indian English). Retrieved 27 January 2020.
  81. ↑ 81.0 81.1 "Vistara to operate out of Mumbai International Airport's new T2 terminal". The Economic Times. 1 January 2015. Retrieved 2 January 2015.
  82. ↑ "Test drive at T2 to check readiness for domestic flights". Mid-Day. 25 July 2015. Retrieved 13 September 2015.
  83. ↑ "Air India to make Mumbai its secondary hub". Business Standard. 1 October 2015. Retrieved 1 October 2015.
  84. ↑ "Air India shifts all operations to Mumbai airport's T2". The Times of India. 2 October 2015. Retrieved 18 January 2016.
  85. ↑ "Domestic flights to operate from Terminal −2". airindia.in. Retrieved 18 January 2016.
  86. ↑ 86.0 86.1 "Air India to move to Mumbai airport T2 from 1 Oct". Business Standard India. 16 September 2015. Retrieved 18 January 2016.
  87. ↑ "Mumbai:Jet Airways shifts domestic operations to Terminal 2 from today". The Indian Express. 15 March 2016. Retrieved 17 March 2016.
  88. ↑ "SpiceJet launches 12 flights from T2 in slots left vacant by Jet". The Hindu. 7 May 2019. Retrieved 15 May 2020.
  89. ↑ "Mumbai airport to change terminals for SpiceJet, IndiGo, GoAir domestic and international flights". Daily News & Analysis. 28 August 2019. Retrieved 15 May 2020.
  90. ↑ "CISF replaces usual airport security drill with 'tactical checking'". Firstpost. New Delhi. 17 August 2014. Retrieved 28 May 2020.
  91. ↑ Chatterjee, D. K. (2005). "Central Industrial Security Force – Airport Security". Central Police Organisations, Part 1. Allied Publishers. p. 79. ISBN 8177649027.
  92. ↑ "Grievances pour in from int'l flyers over difficulty in accessing Free Airport Wi-fi". The Times of India. 28 April 2023.
  93. ↑ "Free Wi-Fi still out of reach for many international flyers". The Times of India. 20 February 2018.
  94. ↑ "High Speed Wifi Service". csmia.adaniairports.com. Retrieved 10 December 2024.[permanent dead link]
  95. ↑ "Parking Facility". csia.in. Archived from the original on 20 March 2018. Retrieved 26 November 2019.
  96. ↑ "General Aviation". Mumbai International Airport Limited. Retrieved 18 September 2020.[permanent dead link]
  97. ↑ "Mumbai international airport opens VIP terminal for international operations too". Daily News & Analysis. 18 April 2011. Retrieved 18 September 2020.
  98. ↑ "General Aviation – Unfolding horizons" (PDF). PricewaterhouseCoopers. Retrieved 18 September 2020.
  99. ↑ "MIAL General Aviation Terminal – Press release" (PDF). Archived from the original (PDF) on 25 April 2012. Retrieved 27 March 2017.
  100. ↑ "Mumbai airport plans to shift private and charter planes to Navi Mumbai by end of year". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). 13 January 2025. Retrieved 14 January 2025.
  101. ↑ "Mumbai Airport: Adani proposes dedicated crew terminal at T2 & 11 times bigger general aviation terminal". The Times of India. 18 June 2025. Retrieved 11 July 2025.
  102. ↑ "Kingfisher Airlines to take wings on May 9". DanceWithShadows.com. 8 May 2005. Archived from the original on 12 November 2010. Retrieved 1 January 2016.
  103. ↑ "GoAir to use Terminal 1A in Mumbai airport from July 1". Business Line. Retrieved 4 June 2015.
  104. ↑ "Air India to move to Mumbai airport T2 from Oct 1". Business Standard. 16 September 2015. Retrieved 1 January 2016.
  105. ↑ "Terminal 1B in Mumbai to handle GoAir arrivals from March 15". The Economic Times. 14 March 2016. Retrieved 17 March 2016.
  106. ↑ "Mumbai airport unveils new domestic terminal". Business Standard. 18 April 2010. Retrieved 17 February 2013.
  107. ↑ "Mumbai's domestic air terminal renamed from 1B to T1". Hindustan Times. 3 January 2017. Retrieved 3 January 2017.
  108. ↑ "Razing of terminal 2A begins at airport". The Indian Express. 7 January 2009. Retrieved 26 December 2011.
  109. ↑ "MIAL Air Cargo Complex" (PDF). Archived from the original (PDF) on 31 May 2012. Retrieved 10 December 2019.
  110. ↑ "MIAL Air Cargo Performances" (PDF). Archived from the original (PDF) on 31 May 2012. Retrieved 10 December 2019.
  111. ↑ "MIAL Cargo Facilities" (PDF). Archived from the original (PDF) on 31 May 2012. Retrieved 10 December 2019.
  112. ↑ "MIAL sees cargo volumes flying on e-comm business". Daily News & Analysis. 7 June 2016. Retrieved 12 June 2016.
  113. ↑ "Blue Dart launches a new state-of-the-art facility at Mumbai International Airport". India Infoline. 8 February 2019. Retrieved 14 August 2019.
  114. ↑ "Sharjah, United Arab Emirates SHJ". OAG Flight Guide Worldwide (in ఇంగ్లీష్). 26 (11). Luton, United Kingdom: OAG Aviation Worldwide Limited: 1056–1057. May 2025. ISSN 1466-8718. OCLC 41608313.
  115. ↑ "Air Arabia flights to India".
  116. ↑ Liu, Jim (26 June 2025). "Air Astana Increases Almaty – Mumbai Service From Aug 2025". AeroRoutes (in కెనడియన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 26 June 2025.
  117. ↑ "Air Canada NW25 UK – India Service Changes". Aeroroutes. Retrieved 9 June 2025.
  118. ↑ "Air Canada to Launch Toronto to Mumbai Non-Stop Flights; Improves Calgary to Delhi Connection". To Do Canada. 3 June 2024. Retrieved 3 June 2024.
  119. ↑ "India reopens gates to tourists from 99 countries as COVID-19 cases decline". 15 November 2021. Retrieved 15 November 2021.
  120. ↑ 120.0 120.1 120.2 120.3 120.4 120.5 "Vistara Air India Merger".
  121. ↑ "Air India daily Bhuj to Mumbai flights".
  122. ↑ Shah, Shahrukh (1 May 2023). "Air India Set to Start Mumbai-Coimbatore-Mumbai Flight Service From May 3, Check Details". News18 (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 3 May 2023.
  123. ↑ "Air India Adds Mumbai – Dammam Service in NW24". Aeroroutes. Retrieved 14 October 2024.
  124. ↑ "Air India launches new flights to Jaisalmer".
  125. ↑ "Air India Flight Network". Retrieved 9 June 2024.
  126. ↑ "Air India resumes its non-stop service between Mumbai and New York". The Times of India (in English). 13 February 2023. Retrieved 14 May 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  127. ↑ Mondal, Anish (10 September 2023). "Gujarat: Rajkot International Airport starts functioning, IndiGo to operate all its services from here – Details inside". The Financial Express (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 10 September 2023.
  128. ↑ "Air India launches flights to Haneda Airport".
  129. ↑ "Air India Flight Network". Retrieved 12 May 2024.
  130. ↑ 130.0 130.1 130.2 "Air India Express 2Q24 Middle East Network Additions". AeroRoutes. 15 April 2024. Retrieved 15 April 2024.
  131. ↑ 131.0 131.1 131.2 131.3 "Air India Express new Domestic flights from Mumbai".
  132. ↑ "Air India Express launches daily direct flights from Mumbai and Hyderabad to Dammam". Hindu Dayashankar. 14 December 2023. Retrieved 14 December 2023.
  133. ↑ 133.0 133.1 133.2 "Air India Express Mumbai destinations".
  134. ↑ "Air India Express NS25 Domestic Network Additions – 16MAR25". Aeroroutes. Retrieved 17 March 2025.
  135. ↑ "Air India Express Mumbai to Varanasi".
  136. ↑ "Air India Express domestic network expansion".
  137. ↑ Otieno, Bonface (22 November 2021). "Air Tanzania ups stake for East African skies". Business Daily Africa. Retrieved 16 February 2022.
  138. ↑ "Akasa Air Flight Network". Akasa Air. Retrieved 5 August 2024.
  139. ↑ "Akasa Air Bihar expansion".
  140. ↑ "Akasa Air to start International Flights on March 28". Mint. 16 February 2024. Retrieved 17 February 2024.
  141. ↑ "Took another flight to Mumbai Mumbai gets another flight: Weekly flight from Gwalior to Mumbai to start from February 27". Geo TV News. Archived from the original on 24 February 2024. Retrieved 24 February 2024.
  142. ↑ "Akasa Air launches flights to Hanoi, Vietnam".
  143. ↑ "Akasa Air Jaipur expansion".
  144. ↑ "Akasa Air". Lara News (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 10 July 2023. Retrieved 18 July 2023.
  145. ↑ "Akasa Air to start Mumbai-Kozhikode flights from Oct 1". The Economic Times. 22 August 2025. Retrieved 22 August 2025.
  146. ↑ "Akasa Air Adds Mumbai – Phuket From late-Sep 2025". aeroroutes.com. Retrieved 13 August 2025.
  147. ↑ "Akasa Air to begin operations from Prayagraj on May 1". Hindustan Times (in ఇంగ్లీష్). 5 April 2024. Retrieved 6 April 2024.
  148. ↑ "Akasa Air Shecdules Riyadh Launch". Aeroroutes. Retrieved 31 May 2024.
  149. ↑ "First flight to take off from Amravati airport on April 16". MSN. Retrieved 19 April 2025.
  150. ↑ "Air India and Alliance Air schedule list". airin todia.in. Retrieved 14 November 2021.
  151. ↑ "Alliance Air Indore Flights". Alliance Air.
  152. ↑ Alliance Air [@allianceair] (20 June 2024). "Sneak peak[sic] into our inauguration flight between Mumbai and Jalgaon" (Tweet) (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2 September 2024 – via Twitter.
  153. ↑ Network Thoughts [@networkthoughts] (4 March 2022). "Keshod airport to be operational from March 12, 2022" (Tweet) (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 4 March 2022 – via Twitter.
  154. ↑ "Azerbaijan Airlines Flight Network". Retrieved 13 May 2024.
  155. ↑ "Batik Air Malaysia 3Q22 India Network Restorations". AeroRoutes.
  156. ↑ "Bhutan Airlines Adds Seasonal Service to Mumbai from September 2024". Aeroroutes. Retrieved 13 May 2024.
  157. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  158. ↑ "Cathay Pacific is back in the Indian skies". news.cathaypacific.com (in English). Cathay Pacific. 21 April 2022. Retrieved 14 May 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  159. ↑ "Cairo, Egypt CAI". OAG Flight Guide Worldwide (in ఇంగ్లీష్). 26 (11). Luton, United Kingdom: OAG Aviation Worldwide Limited: 198–201. May 2025. ISSN 1466-8718. OCLC 41608313.
  160. ↑ "EgyptAir Mumbai service increase in NS23". Aeroroutes. 12 January 2023.
  161. ↑ "Dubai, United Arab Emirates DXB". OAG Flight Guide Worldwide (in ఇంగ్లీష్). 26 (11). Luton, United Kingdom: OAG Aviation Worldwide Limited: 337–343. May 2025. ISSN 1466-8718. OCLC 41608313.
  162. ↑ "Addis Ababa, Ethiopia ADD". OAG Flight Guide Worldwide (in ఇంగ్లీష్). 26 (11). Luton, United Kingdom: OAG Aviation Worldwide Limited: 17–19. May 2025. ISSN 1466-8718. OCLC 41608313.
  163. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  164. ↑ "Dubai, United Arab Emirates DXB". OAG Flight Guide Worldwide (in ఇంగ్లీష్). 26 (11). Luton, United Kingdom: OAG Aviation Worldwide Limited: 337–343. May 2025. ISSN 1466-8718. OCLC 41608313.
  165. ↑ "Flynas Adds Jeddah – Mumbai Service From Jan 2024". Aeroroutes. 5 December 2023. Retrieved 6 December 2023.
  166. ↑ "Flight Route Map | flynas". flynas.com. Archived from the original on 2026-02-17. Retrieved 2026-05-03.
  167. ↑ "Bahrain, Bahrain BAH". OAG Flight Guide Worldwide (in ఇంగ్లీష్). 26 (11). Luton, United Kingdom: OAG Aviation Worldwide Limited: 88–90. May 2025. ISSN 1466-8718. OCLC 41608313.
  168. ↑ "Indigo launches flights to its 92nd domestic destination".
  169. ↑ Liu, Jim (12 August 2025). "IndiGo Revises Mumbai – Central Asia Service Additions in 3Q25". AeroRoutes (in కెనడియన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 13 August 2025.
  170. ↑ "IndiGo launches direct flights to Athens with India's first A321XLR".
  171. ↑ "Indigo Adds Mumbai – Bahrain Route From August 2022". Aeroroutes. Retrieved 11 July 2022.
  172. ↑ Karp, Aaron. "IndiGo Restoring India-Thailand Links". Routesonline. Retrieved 15 March 2022.
  173. ↑ "IndiGo Launches Direct Mumbai-Colombo Flights to Enhances Connectivity - Travel And Tour World". 13 March 2024.
  174. ↑ "IndiGo's direct flights from Darbhanga to Delhi and Mumbai to begin on THIS date". The Financial Express (in ఇంగ్లీష్). 27 October 2024. Retrieved 29 October 2024.
  175. ↑ Liu, Jim. "IndiGo Adds Mumbai – Denpasar in 4Q25". Aeroroutes. Retrieved 27 September 2025.
  176. ↑ Vats, Anushka (2 December 2024). "Mumbai-Deoghar Flight Services Begin Making Travel Easier And Faster; Know Ticket Price, Flight Timings And Other Details Here". Jagran English (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 3 December 2024.
  177. ↑ "Indigo Plans Bangladesh Service Expansion From Late-Oct 2022". Aeroroutes. Retrieved 12 September 2022.
  178. ↑ "IndiGo Adds Fujairah Service From mid-May 2025". Aeroroutes. Retrieved 10 April 2025.
  179. ↑ "Goa's 2nd international airport starts operations, first flight lands from Hyderabad". The New Indian Express (in ఇంగ్లీష్). 5 January 2023. Retrieved 5 January 2023.
  180. ↑ "Indigo NW22 Domestic Network Additions – 09Nov22". Aeroroutes. Retrieved 10 November 2022.
  181. ↑ "IndiGo's Mumbai flight upgraded". The Times of India (in English). 30 October 2023. Retrieved 14 May 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  182. ↑ "IndiGo now operates over 170 daily flights to and from the city of dreams, Mumbai". goindigo.in (in English). IndiGo. 27 June 2023. Retrieved 14 May 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  183. ↑ "In its bid to bolster domestic connectivity, IndiGo introduces 8 new flights" (PDF). goindigo.in (in English). IndiGo. 20 October 2022. Retrieved 14 May 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  184. ↑ "IndiGo strengthens international connectivity with direct flights between Mumbai and Istanbul". goindigo.in. IndiGo. 11 October 2022. Retrieved 14 May 2024.
  185. ↑ "Civil Aviation Minister Jyotiraditya Scindia flags off first flight from Itanagar's Donyi Polo Airport". The Economic Times (in ఇంగ్లీష్). 28 November 2022. Retrieved 28 November 2022.
  186. ↑ Sengupta, Joy (21 August 2023). "IndiGo announces connectivity to Jaisalmer". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 22 August 2023.
  187. ↑ "IndiGo Adds Jakarta Service From August 2023". Aeroroutes. Retrieved 3 July 2023.
  188. ↑ "IndiGo to resume Mumbai-Kannur service from Jul-2023". CAPA. Retrieved 15 June 2023.
  189. ↑ "IndiGo to start flights connecting Kanpur from October 31". Business Standard India. 29 September 2021. Retrieved 29 September 2021.
  190. ↑ "IndiGo 1H23 Domestic Routes Additiona Summary – 05Mar23". Aeroroutes. Retrieved 7 March 2023.
  191. ↑ "Indigo begins Mumbai to London daily flights".
  192. ↑ "IndiGo Expands International Network with New Flights to Seychelles - Aviation A2Z".
  193. ↑ "IndiGo launches Amsterdam / Manchester flights from July 2025". AeroRoutes. 21 May 2025.
  194. ↑ Darkunde, Mahesh (22 October 2025). "IndiGo Adds New Flights from Mumbai to One of the Sacred Islam City in the World". Aviation A2Z (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 22 October 2025.
  195. ↑ "IndiGo Schedules Nairobi August 2023 Launch". Aeroroutes. Retrieved 29 June 2023.
  196. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "Thailand2" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  197. ↑ "IndiGo 2H23 Domestic Network Additions". Aeroroutes. Retrieved 17 August 2023.
  198. ↑ "Mumbai to Andhra Pradesh expansion".
  199. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "Rshift2" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  200. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "Dream2" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  201. ↑ "IndiGo commences new direct flights between Mumbai and Ras Al Khaimah, adds 100th destination to 6E network". goindigo.in (in English). IndiGo. 3 October 2022. Retrieved 14 May 2024.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  202. ↑ "IndiGo to resume Mumbai-Singapore service from Mar-2023". CAPA. Retrieved 22 February 2023.
  203. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "6esep25BOM_ALA_TAS2" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  204. ↑ Liu, Jim (6 June 2025). "IndiGo Adds Mumbai – Tbilisi From August 2025". AeroRoutes (in కెనడియన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 6 June 2025.
  205. ↑ Ganesan, S. (10 October 2023). "IndiGo to operate daily service on Mumbai-Tiruchi-Mumbai sector from November 4". The Hindu (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 11 October 2023.
  206. ↑ Darkunde, Mahesh (3 July 2024). "IndiGo Airlines Launching New Flights between Mumbai and Vijayawada". Aviation A2Z (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 3 July 2024.
  207. ↑ "Nairobi, Kenya NBO". OAG Flight Guide Worldwide (in ఇంగ్లీష్). 26 (11). Luton, United Kingdom: OAG Aviation Worldwide Limited: 776–778. May 2025. ISSN 1466-8718. OCLC 41608313.
  208. ↑ "Kuwait Airways to Resume 35 Flights as Airspace Reopens". The Daily Tribune - News of Bahrain. 2026-04-25. Retrieved 2026-05-02.
  209. ↑ "Flight from Mumbai to Munich from 46,652 ₹". Lufthansa. Retrieved 17 September 2022.
  210. ↑ "Malaysia Airlines - Flights". Malaysia Airlines.
  211. ↑ Srinet, Amulya Raj (25 March 2022). "Nepal Airlines Corporation to start Mumbai-Kathmandu flight from March 27". Zee News (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 3 April 2022.
  212. ↑ "Royal Jordinian Indian expansion".
  213. ↑ "SalamAir Muscat to Mumbai". Zawya.
  214. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  215. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  216. ↑ Liu, Jim (25 June 2025). "SAS Adds Mumbai Service From June 2026".
  217. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  218. ↑ 218.0 218.1 218.2 218.3 218.4 218.5 218.6 218.7 "SpiceJet Flight Schedule". Official website of SpiceJet. Retrieved 3 December 2024.
  219. ↑ 219.0 219.1 "SpiceJet Launches 32 New Domestic, International Flights for Winter Schedule". News18.
  220. ↑ "SpiceJet flights from Kozhikode, CCJ - FlightsFrom.com". www.flightsfrom.com.
  221. ↑ "Spicejet domestic expansion".
  222. ↑ "Spicejet domestic expansion".
  223. ↑ "Star Air resumes flights to Belgaum".
  224. ↑ "Star Air Flight Schedule". 10 December 2025.
  225. ↑ "News for Airlines, Airports and the Aviation Industry | CAPA". Centre For Aviation. 28 January 2026. Retrieved 5 February 2026.
  226. ↑ "Minister of Civil Aviation, Shri Jyotiraditya Scindia inaugurates direct flights between Kolhapur and Mumbai". Orissa Diary (in ఇంగ్లీష్). 4 October 2022. Retrieved 4 October 2022.
  227. ↑ "Star Air to Launch Direct Flight Services from Mundra to Mumbai, Goa, NCR, and Surat".
  228. ↑ "Star to launch flights to Solapur".
  229. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "Travelopen2" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  230. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  231. ↑ Møller, Gregers (15 October 2021). "Thai Airways to resume international services to 36 destinations including Denmark and Sweden". Scandasia. Retrieved 15 October 2021.
  232. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  233. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  234. ↑ "Thai VietJet Air Adds Bangkok – Mumbai From late-Dec 2024".
  235. ↑ "Thai VietJet second route to India".
  236. ↑ "Uganda Airlines Schedules Lagos / Mumbai Oct 2023 Launch". Aeroroutes. Retrieved 12 September 2023.
  237. ↑ "Uzbekistan Airways Resumes Mumbai Service from April 2024". Aeroroutes. Retrieved 24 January 2024.
  238. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  239. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  240. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  241. ↑ "Vietnam Airlines Adds Mumbai from May 2023". Aeroroutes. Retrieved 21 March 2023.
  242. ↑ మూస:OAGWorldAug2025Ref
  243. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "VAM12" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  244. ↑ "Home". yemenia.com.
  245. ↑ "Home". Aerotranscargo.
  246. ↑ "Amazon Air takes off in India". Amazon (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 23 January 2023. Retrieved 18 February 2023.
  247. ↑ "Astral Aviation and Spicexpress Enter Into a Pioneering Interline Agreement for Seamless Cargo Connections Across India, Africa and the Middle East". Astral Aviation (Press release) (in ఇంగ్లీష్). 4 February 2021. Retrieved 31 July 2023.
  248. ↑ "Corporate details, Blue dart Aviation". bluedartaviation.com. Archived from the original on 26 September 2015. Retrieved 10 September 2015.
  249. ↑ "Destinations, Blue Dart Aviation". Archived from the original on 28 July 2020. Retrieved 30 October 2021.
  250. ↑ "Welcome to Blue Dart Aviation Ltd". bluedartaviation.com. Archived from the original on 28 July 2020. Retrieved 4 August 2020.
  251. ↑ "Destinations, Blue Dart Aviation". bluedartaviation.com. Archived from the original on 28 July 2020. Retrieved 30 October 2021.
  252. ↑ "Check Flight Schedule: Cathay Pacific Cargo". Retrieved 27 February 2017.
  253. ↑ "Network". Cathay Pacific Cargo. Retrieved 27 February 2017.
  254. ↑ Brett, Damian. "Challenge expands India presence with new freighter flight". Air Cargo News.
  255. ↑ Map of scheduled flights on the CMA CGM website https://www.cma-cgm.com/products-services/air-cargo
  256. ↑ "Cargo Network". m.keshav. Archived from the original on 8 April 2014.
  257. ↑ "IndiGo CarGo starts operations with first freighter Delhi-Mumbai flight". The Economic Times (in ఇంగ్లీష్). 15 November 2022. Retrieved 28 November 2022.
  258. ↑ Pal, Satyen (31 July 2023). "Andal Cargo terminal: কাজি নজরুল ইসলাম বিমানবন্দরে নয়া কার্গো টার্মিনাল, রুটগুলি জেনে নিন". Hindustan Times (in Bengali). Archived from the original on 1 August 2023. Retrieved 1 August 2023.
  259. ↑ "A look at routes where IndiGo has deployed its freighters". JetArena (in ఇంగ్లీష్). 12 April 2023. Retrieved 12 April 2023.
  260. ↑ Lufthansa Cargo AG flight schedule Archived 30 డిసెంబరు 2005 at the Wayback Machine (9mb file in Excel format) only those destinations with MD-11 service are Lufthansa Cargo destinations
  261. ↑ "Lufthansa Cargo begins scheduled service to Hanoi". Freight Waves. 28 November 2022. Retrieved 28 November 2022.
  262. ↑ "MAS Cargo network". Maskargo.com. 30 October 2016. Archived from the original on 20 ఫిబ్రవరి 2020. Retrieved 27 March 2017.
  263. ↑ "Route Map". Qatar Airways Cargo. Archived from the original on 31 January 2017. Retrieved 27 February 2017. Enlarge the map to see all mentioned destinations
  264. ↑ "2017 Winter Freighter Schedule effective (01 Feb 17 – 28 Feb 17)" (PDF). Saudia Cargo. Archived from the original (PDF) on 28 February 2017. Retrieved 27 February 2017.
  265. ↑ "Spicejet introduces scheduled freighter services to Singapore". Business Traveller. Business Traveller India. 25 February 2021.
  266. ↑ "Winter 2016 Cargo Schedule (16–22 Jan 2017)" (PDF). Turkish Airlines Cargo. Archived from the original (PDF) on 23 June 2017. Retrieved 27 February 2017.
  267. ↑ "Global Cargo Offices". YTO Cargo Airlines. Retrieved 12 August 2023.
  268. ↑ Devanjana Nag (7 March 2018). "Delhi's IGI, Mumbai's Chhatrapati Shivaji Maharaj airports beat Singapore Changi, Seoul Incheon to become world's best". The Financial Express. Retrieved 2 May 2018.
  269. ↑ "CSIA voted Best Airport in India and Central Asia". Business Line. 21 March 2016. Retrieved 22 March 2016.
  270. ↑ "Only 2 AAI airports are making profits". Deccan Herald. New Delhi. 17 March 2015. Retrieved 21 March 2015.
  271. ↑ "2020 – Best Airport by Size and Region". ACI World. Archived from the original on 1 March 2021. Retrieved 10 March 2021.
  272. ↑ Raj, Amulya (6 March 2023). "Mumbai International Airport Declared Asia-Pacific's Best Airport In 'Over 40 Million Passengers' Category". Zee News (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 7 March 2023.
  273. ↑ "Mumbai airport ranked 4th favorite international airport of 2023 by Travel + Leisure". CNBC TV18 (in ఇంగ్లీష్). 12 July 2023. Retrieved 15 July 2023.
  274. ↑ Doctor, Vikram (30 June 2018). "Anatomy of a crash: Lessons for Indian aviation from a 69-year-old tragedy". The Economic Times. Retrieved 3 April 2020.
  275. ↑ "Sunday 19 July 1959 at Aviation Safety Network". Aviation-safety.net. 19 July 1959. Retrieved 18 February 2018.
  276. ↑ "Czech jetliner catches fire". The Indian Express. Vol. 31, no. 207. Press Trust of India. 17 August 1963. p. 7 – via Google News Archive.
  277. ↑ Ranter, Harro. "ASN Aircraft accident Convair CV-990-30A-5 Coronado PK-GJA Mumbai Airport (BOM)". aviation-safety.net. Retrieved 18 May 2022.
  278. ↑ Ranter, Harro. "Accident Boeing 707-437 VT-DJI, Saturday 23 January 1971". asn.flightsafety.org.
  279. ↑ Harro Ranter (12 June 1975). "ASN Aircraft accident Boeing 747-128 N28888 Mumbai (Bombay)". aviation-safety.net. Retrieved 8 July 2015.
  280. ↑ "Fire guts Bombay's Santa Cruz airport, family of three dies". India Today.
  281. ↑ "Accident Database: Accident Synopsis 06221982". Airdisaster.com. 22 June 1982. Archived from the original on 11 August 2010. Retrieved 30 August 2010.
  282. ↑ "Fatal Events Since 1970 for Air India". Airsafe.com. Archived from the original on 23 February 2010. Retrieved 30 August 2010.
  283. ↑ "1993 blasts: first attack where max RDX used after WW-II: SC". The Economic Times. 21 March 2013. Retrieved 16 November 2019.
  284. ↑ IANS (22 March 2013). "The 1993 blasts: A recap of the day that shook India". India Today (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 16 February 2022.
  285. ↑ "Mumbai airport becomes operational after two days". Rediff.com. PTI. 28 July 2005. Retrieved 23 March 2012.
  286. ↑ "AI plane skids off runway". Hindustan Times. PTI. 30 July 2005. Retrieved 23 January 2024.
  287. ↑ "A-I pilot did not brake hard: Patel". Rediff.com. PTI. 30 July 2005. Retrieved 23 January 2024.
  288. ↑ "VT-AIK at BOM". asn.flightsafety.org. Retrieved 11 August 2024.
  289. ↑ Prada, Paulo; Daniel Fitzpatrick; Nitin Luthra; Dan Michaels; Jeanne Whalen (27 November 2008). "Mumbai Notebook: Squeeze to India's Cash-Strapped Carriers". The Wall Street Journal. Archived from the original on 3 December 2008. Retrieved 27 November 2008.
  290. ↑ "Final Investigation Report on Engine Fire Serious Incident to M/s Nacil(a), B747-400 Aircraft, Vt-esm at Mumbai Airport on 4th Sep' 2009" (PDF). aviation-safety. Retrieved 14 October 2020.[permanent dead link]
  291. ↑ Kakodkar, Priyanka; Bhatt, Miloni; Pandey, Sunchika (5 September 2009). "AI plane catches fire; probe ordered". NDTV.com. Retrieved 13 October 2020.
  292. ↑ Inamdar, Siddhesh (5 September 2009). "Air India plane catches fire; passengers safe". The Hindu (in Indian English). Retrieved 13 October 2020.
  293. ↑ "ASN Aircraft accident Boeing 777 VT-ALH Mumbai International Airport". Aviation Safety Network. Retrieved 28 April 2024.
  294. ↑ "Exclusive photos: Air India strips its newest Boeing 777-200LR". bangaloreaviation.com. Retrieved 28 April 2024.
  295. ↑ Ranter, Harro. "Serious incident Boeing 787-8 Dreamliner VT-ANE, Thursday 30 January 2014". asn.flightsafety.org.
  296. ↑ Ranter, Harro. "Incident Boeing 777-337ER VT-ALQ, Sunday 2 February 2014". asn.flightsafety.org.
  297. ↑ Ranter, Harro. "Incident Boeing 777-224ER, Thursday 20 February 2014". asn.flightsafety.org.
  298. ↑ Chowdhury, Anirban (17 December 2015). "Air India technician dies in freak accident". The Economic Times. Retrieved 7 December 2019.
  299. ↑ Ranter, Harro. "Serious incident Boeing 777-337ER VT-ALJ, Tuesday 23 February 2016". asn.flightsafety.org.
  300. ↑ Tripathi, Neha (6 May 2021). "Plane with Covid-19 patient onboard makes belly landing at Mumbai airport". Hindustan Times. Retrieved 6 May 2021.
  301. ↑ Naik, Yogesh (8 May 2021). "Emergency landing at Mumbai airport: In my career, never heard of aircraft wheel falling off, says pilot". The Indian Express. Retrieved 16 February 2022.
  302. ↑ Yadav, Anu; Sharma, Krishna (14 September 2023). "Charter aircraft skids off runway at Mumbai airport, delays 40 flights". Mint (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 17 September 2023.
  303. ↑ "Aircraft from Vizag breaks into 2 while landing at Mumbai airport". The Times of India. 15 September 2023. ISSN 0971-8257. Retrieved 14 October 2023.
  304. ↑ "Mumbai Airport Crash: Chartered Plane Skids Off Runway; 8 Hospitalised, Pilots Critical". Free Press Journal (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 14 October 2023.
  305. ↑ Nath, Sanstuti (21 May 2024). "Emirates Flight Suffers Damage After Hitting Flock Of Flamingos, Lands Safely At Mumbai Airport". News18. Retrieved 10 August 2024.
  306. ↑ "Runway scare: 3 tyres burst, engine damaged as Air India flight veers off course during landing at Mumbai airport". The Times of India. 21 July 2025. ISSN 0971-8257. Retrieved 21 July 2025.
  307. ↑ "Air India Flight Incident Mumbai: Air India plane from Kochi overshoots runway while landing at Mumbai airport; 'minor damages' to air strip". Deccan Herald (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 21 July 2025.
  308. ↑ Dey, Abhishek (4 February 2026). "India's regulator investigates after jets brush wingtips at Mumbai airport". BBC.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ఛత్రపతి_శివాజీ_మహారాజ్_అంతర్జాతీయ_విమానాశ్రయం&oldid=4853785" నుండి వెలికితీశారు