ఛత్రి
ఛత్రిలు అనేవి ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం,[1] భారతీయ వాస్తుశిల్పంలో ఒక అంశంగా ఉపయోగించే పాక్షికంగా తెరిచి ఉన్న, ఎత్తైన, గోపురం ఆకారపు మండపాలు. అవి చాలా సాధారణంగా చతురస్రాకార, అష్టభుజి, గుండ్రని ఆకారాలలో ఉంటాయి.[2]
సమాధులపైన పందిరిగా ఉద్భవించిన ఇవి, క్రియాత్మక అంశాల కంటే ఎక్కువగా అలంకరణ అంశాలుగా ఉపయోగపడతాయి.[1][2] భారత ఉపఖండంలో ఛత్రి వాడకానికి సంబంధించిన తొలి ఉదాహరణలు భద్రేశ్వర్లోని ఇబ్రహీం మందిరంలో కనుగొనబడ్డాయి, దీనిని క్రీ.శ. 1159, 1175 మధ్య నిర్మించారు.[1]
మొఘల్ వాస్తుశిల్పంలో ప్రత్యేకంగా కనిపించే ఛత్రిలు బెంగాల్ డెల్టాయిక్ వాస్తుశిల్పం నుండి వచ్చాయి. బెంగాల్ కళాకారులు, వాస్తుశిల్పులు ఈ లక్షణాన్ని హిందూ, ముస్లిం శక్తివంతమైన అధికారుల దర్బారుకు తీసుకువచ్చారు. నేడు మిగిలి ఉన్న అత్యంత ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు ఢిల్లీలోని హుమాయున్ సమాధి, ఆగ్రాలోని తాజ్ మహల్ వద్ద చూడవచ్చు. దక్కన్లోని బేరార్ సుల్తానేట్ దాని వివిధ రాజధానులలోని భవనాలపై ఛత్రిలను జోడించింది.[3] ఛత్రిలను రాజస్థాన్లో, భారత ఉపఖండంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో ముస్లిం, హిందూ పాలకులు ఇద్దరూ ఉపయోగించారు.
బెంగాల్ వాస్తుశిల్పంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశమైన ఆకాశరేఖలను మార్చడానికి అవి ప్రధానంగా ఉపయోగించబడతాయి.[2] ఉదాహరణకు, వాటిని భవనాల పైకప్పులకు జోడించవచ్చు, పెద్ద ఛత్రిలను స్మారక చిహ్నాలుగా ఉపయోగించవచ్చు.[2] అయితే, దీని మూలాలు రాజస్థానీవి . షెఖావతిలోని ఛత్రి నాలుగు స్తంభాలపై నిర్మించిన ఒక గోపురం సాధారణ నిర్మాణం నుండి, అనేక గోపురాలు, అనేక గదులతో కూడిన నేలమాళిగ ఉన్న భవనం వరకు ఉండవచ్చు. కొన్ని ప్రదేశాలలో, ఛత్రి లోపలి భాగాన్ని ఆ ప్రాంతంలోని హవేలీ (భవనాలు) మాదిరిగానే రంగులు వేస్తారు.
రాజస్థాన్లో
[మార్చు]రాజస్థాన్లోని ఇతర ప్రాంతాలలో మరెన్నో ఛత్రిలు ఉన్నాయి. వాటి స్థానాలు:
- జైపూర్ – గైతోర్ జైపూర్ మహారాజుల సమాధులు. ఒక ఇరుకైన లోయలో నెలకొని ఉన్న, జైపూర్ పూర్వ పాలకుల సమాధులు కొంతవరకు సాధారణమైన ఛత్రి లేదా గొడుగు ఆకారపు స్మారక చిహ్నాలను కలిగి ఉంటాయి. సవాయి జై సింగ్ II ఛత్రి, దానిని అలంకరించడానికి ఉపయోగించిన చెక్కడాల కారణంగా ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోదగినది.
- జోధ్పూర్ – జస్వంత్ థాడా, మహారాజా జస్వంత్ సింగ్ II తెల్లని పాలరాతి ఛత్రి. మాండోర్లోని పంచకుండ కి ఛత్రియాన్ అనేవి మార్వార్ రాజ కుటుంబం తొలి శ్మశానవాటికలపై నిర్మించిన ఛత్రిల సమూహం.
- భరత్పూర్ - 1825లో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడుతూ మరణించిన భరత్పూర్ జాట్ రాజ కుటుంబ సభ్యుల సమాధులు గోవర్ధన్ పట్టణంలో నిర్మించబడ్డాయి. భరత్పూర్ మహారాజా సూరజ్ మల్ ఛత్రిలో సూరజ్ మల్ జీవితాన్ని ప్రకాశవంతం చేసే చక్కటి కుడ్యచిత్రాలు ఉన్నాయి, ఇవి దర్బారు, వేట దృశ్యాలు, రాజ ఊరేగింపులు, యుద్ధాలను సజీవంగా చిత్రీకరిస్తాయి.
- ఉదయ్పూర్ - భారీ రాతి ఏనుగుల వరుసతో ఇరువైపులా ఉన్న పిచోలా సరస్సు ద్వీపంలో, మహారాణా జగత్ సింగ్ నిర్మించిన బూడిద నీలం రంగు రాతితో చెక్కబడిన ఒక ఆకట్టుకునే ఛత్రి ఉంది.
- హల్దీఘాటి – ఇక్కడ రాణా ప్రతాప్కు అంకితం చేయబడిన, తెల్లని పాలరాతి స్తంభాలతో కూడిన ఒక అందమైన ఛత్రి ఉంది. రాణా ప్రతాప్ ప్రసిద్ధ గుర్రమైన చేతక్కు అంకితం చేయబడిన చేతక్ స్మారక్ అనే సమాధి కూడా గమనించదగినది.
- ఆల్వార్ – మూసీ మహారాణి కి ఛత్రి అనేది ఆల్వార్ పాలకుల అందమైన ఎర్ర ఇసుకరాయి, తెల్ల పాలరాయి స్మారక చిహ్నం.
- బుండి - సూరజ్ ఛత్రీ, మోర్డి కి ఛత్రీ, చౌరాసి ఖంబోన్ కి ఛత్రీ, బుండి, నాథ్ జీ కి ఛత్రి బుండిలో ఉన్నాయి. ఉత్తర కొండపై రాజా ఛత్రసాల్ భార్య రాణి శ్యామ్ కుమారి సూరజ్ ఛత్రిని నిర్మించారు, దక్షిణ కొండపై ఛత్రసాల్ రెండవ భార్య మయూరి మోర్ది కి ఛత్రిని నిర్మించారు.
- జైసల్మేర్ – బడా బాగ్, జై సింగ్ II (మ. 1743), తదనంతర జైసల్మేర్ మహారాజుల ఛత్రిలతో కూడిన ఒక సముదాయం.
- బికనీర్ సమీపంలోని దేవి కుండ్, అనేక స్మారక సమాధులతో కూడిన రాజ శ్మశానవాటిక. మహారాజా సూరత్ సింగ్ ఛత్రి అత్యంత ఆకట్టుకుంటుంది. దీని పైకప్పులపై అద్భుతమైన రాజపుత్ చిత్రాలు ఉన్నాయి.
- రామ్ఘర్ - సేథ్ రామ్ గోపాల్ పొద్దర్ ఛత్రి
- నాగౌర్ - నాథ్ జీ కి ఛత్రీ, అమర్ సింగ్ రాథోర్-కి-ఛత్రి
12వ శతాబ్దానికి చెందిన ఛత్రి, జైసల్మీర్
జైసల్మేర్లోని బడా బాగ్- రాజస్థాన్లోని రాజ్గఢ్లో ఛత్రి
మూసీ రాణి కి ఛత్రి, అల్వార్
హిందౌన్లోని జల్సేన్ తలాబ్ వద్ద బరా ఖంబా ఛత్రి
,_Jaisalmer,_Jodhpur,_Rajasthan,_India_(2012).jpg)
షెఖావతిలో
[మార్చు]రాజస్థాన్లోని షెఖావతి ప్రాంతంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన కొన్ని ఛత్రిలు ఈ క్రింది నగరాలు, పట్టణాలలో ఉన్నాయి:
- రామ్ఘర్ - రామ్ గోపాల్ పొద్దార్ ఛత్రి
- లక్ష్మణ్గర్ - చురివాలా కి ఛత్రి
- బిస్సౌ - షెకావత్ ఠాకూర్ల రాజ్ కీ ఛత్రి
- పరశురాంపుర – ఠాకూర్ సర్దుల్ సింగ్ షెకావత్ ఛత్రి
- జుంఝును - షెకావత్ పాలకుల ఛత్రి
- దుండ్లోడ్ – రామ్ దత్ గోయెంకా అందమైన ఛత్రి
- ముకున్గర్ - శివదుత్త గనేరివాలా ఛత్రి
- చురు – తక్నెట్ ఛత్రి
- మహన్సర్ - సహజ్ రామ్ పొద్దర్ ఛత్రి
- ఉదయపూర్వతి - జోకీ దాస్ షా కి ఛత్రి
- ఫతేపూర్ - జగన్ నాథ్ సింఘానియా ఛత్రీ
మధ్యప్రదేశ్లో
[మార్చు]
మధ్యప్రదేశ్ ప్రాంతం దాని ప్రసిద్ధ మరాఠా పాలకుల అనేక ఇతర ముఖ్యమైన ఛత్రిలకు నిలయంగా ఉంది:
- షుజల్పూర్ - సింధియా రాజవంశ స్థాపకుడు రాణోజీ సింధియా సమాధి. రానోగంజ్, షుజల్పూర్ నుండి అకోడియా రోడ్ వద్ద ఉంది.
- శివపురి - శివపురిలో సింధియా పాలకులచే ప్రతిష్టించబడిన సంక్లిష్టంగా అలంకరించబడిన పాలరాతి ఛత్రి.
- గ్వాలియర్ - శ్రీమతి బాలాబాయి మహారాజ్ లడోజీరావు షిటోలే ఛత్రీ
- గ్వాలియర్ - రాజరాజేంద్ర రామచంద్రరావు నర్సింగ్ షిటోలె, భార్య గున్వంత్యరాజే రామచంద్రరావు షిటోలె (గ్వాలియర్ యువరాణి) ఛత్రి
- ఓర్చా - స్థానిక హిందూ రాజుల విస్తృతమైన ఛత్రి
- గోహద్ – గోహద్ జాట్ పాలకులు గ్వాలియర్ కోటపై మహారాజా భీమ్ సింగ్ రాణా ఛత్రిని నిర్మించారు.
- ఇండోర్, మహేశ్వర్ - హోల్కర్ పాలకుల ఛత్రి.
- అలంపూర్ - మహారాణి అహల్యా బాయి హోల్కర్ 1766లో భింద్ జిల్లాలోని అలంపూర్లో మల్హర్ రావ్ హోల్కర్ ఛత్రిని నిర్మించారు.
 |
 |
 |
 |
మొఘల్ వాస్తుశిల్పం
[మార్చు]
మొఘల్ వాస్తుశిల్పంలోని అనేక భవనాలలో ఛత్రిలు కనిపించేవి:
- తాజ్ మహల్ ప్రధాన గోపురం చుట్టూ నాలుగు ఛత్రిలను కలిగి ఉంది.
- హుమాయున్ సమాధిలోని గోపురం దగ్గర అనేక ఛత్రిలు ఉన్నాయి.
- ఫతేపూర్ సిక్రీలోని పంచ్ మహల్, పురుషుల ప్రాంతాన్ని చూసే విధంగా ఒక గోపురం ఆకారపు ఛత్రితో అగ్రస్థానంలో ఉంది.[4]
కచ్లో
[మార్చు]
కచ్ లోని జడేజా పాలకులకు చెందిన భుజ్ నగర శివార్లలో కూడా ఛత్రిని చూడవచ్చు. రావు లఖ్పత్జీ ఛత్రి దాని క్లిష్టమైన నమూనాలు, చెక్కడాలకు చాలా ప్రసిద్ధి చెందింది. వాటిలో చాలా వరకు 2001 గుజరాత్ భూకంపం ధ్వంసమయ్యాయి. పునరుద్ధరణ పనులు జరుగుతున్నాయి.
భారతదేశం వెలుపల
[మార్చు]భారతదేశంతో బలమైన చారిత్రక సంబంధాలున్న దేశమైన యునైటెడ్ కింగ్డమ్లో రెండు ముఖ్యమైన ఛత్రిలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి బ్రైటన్లోని ఒక స్మారక చిహ్నం, ఇది మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో మరణించిన భారతీయ సైనికులకు అంకితం చేయబడింది.
మరొకటి బ్రిస్టల్ సమీపంలోని ఆర్నోస్ వేల్ స్మశానవాటికలో ఉంది, అది ఆ నగరంలో మరణించిన ప్రముఖ భారతీయ సంస్కర్త రాజా రామ్ మోహన్ రాయ్ స్మారక చిహ్నం.
మేజర్ ఛత్రిలు
[మార్చు]
84 ఖంభో కి ఛత్రీ - శత్రుసల్ (1631 AD), బుండి పాలకుడు - షాజహాన్ సమకాలీనుడి స్మారక చిహ్నం. బండిలోని దేవ్పురా గ్రామ సమీపంలో రావు రాజా అనిరుద్ధ్ సింగ్ నర్సు మెయిడ్ దేవా జ్ఞాపకార్థం నిర్మించబడింది.
కేసర్బాగ్లోని ఛతారీలు
[మార్చు]బూందీకి సుమారు 4-5 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కేసర్బాగ్లో, బూందీ పాలకుల, రాజ కుటుంబాల 66 ఛత్రిలు ఉన్నాయి. వీటిలో అత్యంత పురాతనమైనది మహారాజ్ కుమార్ దాదు ఛత్రి కాగా, అత్యంత నూతనమైనది మహారాజా రాజా విష్ణు సింగ్ ఛత్రి.
ముసి మహారాణి కి ఛత్రి
[మార్చు]రాజస్థాన్లోని ఆళ్వార్లో, బాల దుర్గ దిగువన సాగర్కు దక్షిణాన ఉన్న ఈ పందిరి, మహారాజా వినయ్ సింగ్ కాలంలో మహారాజా బక్తర్ సింగ్ మూసీ రాణి జ్ఞాపకార్థం నిర్మించబడింది. ఈ పందిరి పై అంతస్తు, తెల్ల పాలరాయి, ఎర్ర ఇసుకరాయితో నిర్మించబడింది, ఇది రామాయణ, మహాభారత దృశ్యాలను వర్ణించే కుడ్య చిత్రాలతో కూడా అలంకరించబడింది.
తెహ్లా ఛతారీలు
[మార్చు]ఈ ఛత్రిలు రాజస్థాన్లోని అల్వార్ జిల్లాలో కూడా ఉన్నాయి.
ఇక్కడ ఉన్న మిశ్రాజీ ఛత్రి విశేషంగా ప్రసిద్ధి చెందింది; దీనిని సుమారు క్రీ.శ. 1432లో నిర్మించారు.
ఈ ఛత్రి గుమ్మటం ఎనిమిది నిలువు, చతురస్రాకార స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంది. దీని కుడ్య చిత్రాలలోని సాటిలేని అలంకరణ ఈ ఛత్రి విశిష్ట లక్షణం.
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 Salome Zajadacz-Hastenrath (2000), "On the History of Style of the Tomb "Chattris" in the Islamic Architecture of Sind", Central Asiatic Journal, vol. 44, no. 1, pp. 131–157, JSTOR 41928225
- 1 2 3 4 Jain, Kulbhushan (1998). "Spatial Organisation and Aesthetic Expression in the Traditional Architecture of Rajasthan". Paradigms of Indian Architecture (in English) (1st ed.). Routledge. p. 173. ISBN 9781315026923.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ Navina Najat Haidar, Marika Sardar (13 April 2015). Sultans of Deccan India, 1500–1700: Opulence and Fantasy. Metropolitan Museum of Art. p. 51. ISBN 9780300211108.
- ↑ Andrew Petersen (11 March 2002). Dictionary of Islamic Architecture. p. 83. ISBN 9781134613663.
బాహ్య లింకులు
[మార్చు]- ఆర్క్నెట్ ఇస్లామిక్ ఆర్కిటెక్చర్ నిఘంటువు: చత్రి
- కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయంలోని పాత ఛత్రిల చిత్రాలు