జలాలుద్దీన్ ఖల్జీ
| జలాల్-ఉద్-దీన్ ఖల్జీ توخی جلال الدین خلجی | |
|---|---|
| సుల్తాన్ | |
 జలాలుద్దీన్ ఖలీ ఊహా చిత్రం(c. 1640) | |
| 12వ ఢిల్లీ సుల్తాను | |
| పరిపాలన | 13 జూన్ 1290 – 19 జూలై 1296 |
| పట్టాభిషేకం | 13 జూన్ 1290 |
| పూర్వాధికారి | షంసుద్దీన్ కయూమర్స్ |
| ఉత్తరాధికారి | అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ రుక్నుద్దీన్ ఇబ్రహీమ్ (ఆపద్ధర్మ) |
| జననం | c. 1220 పాక్టియా, ఆఫ్ఘనిస్తాన్[1] |
| మరణం | 1296 జూలై 19 (వయసు: 75–76) కారా, భారతదేశం |
| Spouse | మాలిక-ఇ-జహాన్ |
| వంశము | ఖాన్-ఇ-ఖాన్ మహ్మూద్ అర్కలీ ఖాన్ రుక్నుద్దీన్ ఇబ్రహీమ్ మాలిక-ఇ-జహాన్ (అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ భార్య) |
| మతం | సున్నీ ఇస్లాం |
జలాలుద్దీన్ ఖల్జీ (పర్షియన్: جلالالدین خلجی; అసలు పేరు ఫిరూజ్ అల్-దీన్ ఖల్జీ; మరణం: 19 జూలై 1296) 1290 నుండి 1296 వరకు ఢిల్లీ సుల్తానేట్కు 12వ సుల్తాన్గా పాలించాడు. భారతదేశంలోని ఢిల్లీ సుల్తానేట్ను 1290 నుండి 1320 వరకు పాలించిన ఖల్జీ వంశానికి వ్యవస్థాపకుడు, తొలి సుల్తాన్.
ప్రారంభ జీవితం
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ ఖల్జీ అసలు పేరు ఫిరూజ్. అతను మొదట ఢిల్లీ సుల్తానేట్లోని మమ్లూక్ (బానిస) వంశం పాలనలో సైనికాధికారిగా తన వృత్తిని ప్రారంభించాడు.[2] సుల్తాన్ ముఇజుద్దీన్ ఖైక్బాడ్ పాలనలో క్రమంగా ఉన్నత పదవులకు ఎదిగాడు. ఖైక్బాద్ పక్షవాతానికి గురైన తరువాత, కొంతమంది ప్రభువులు బాలుడైన అతని కుమారుడు షంసుద్దీన్ కయూమర్స్ను సుల్తాన్గా ప్రకటించి, జలాలుద్దీన్ను హత్య చేయడానికి కుట్ర పన్నారు. అయితే జలాలుద్దీన్ ఆ కుట్రను భగ్నం చేసి, కుట్రదారులను సంహరించి రాజప్రతినిధిగా అధికారాన్ని చేపట్టాడు.[3] కొద్ది నెలల తరువాత కయూమర్స్ను సింహాసనం నుంచి తొలగించి తానే సుల్తాన్గా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.[3]
సింహాసనారోహణ
[మార్చు]జియౌద్దీన్ బర్నీ, యాహ్యా బిన్ అహ్మద్ సిర్హిందీ వంటి సమకాలీన, అనంతర కాల చరిత్రకారుల ప్రకారం, ఖైక్బాద్ అనారోగ్యానికి గురైన తర్వాత ఢిల్లీ రాజసభలో అధికారం కోసం తీవ్రమైన పోటీ ప్రారంభమైంది. టర్కీ ప్రభువులు బాలసుల్తాన్ కయూమర్స్ను ముందుకు తెచ్చి, వాస్తవ అధికారాన్ని తమ చేతుల్లో ఉంచుకోవాలని ప్రయత్నించారు. ఈ పరిస్థితిలో ఫిరూజ్ ఖల్జీ (తరువాతి జలాలుద్దీన్) తన అనుచరుల మద్దతుతో ప్రత్యర్థి వర్గాన్ని ఓడించి రాజ్యాధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
1290 జూన్ నెలలో కయూమర్స్ను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, ఫిరూజ్ "జలాలుద్దీన్ ఫిరూజ్ ఖల్జీ" అనే బిరుదుతో సుల్తాన్గా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. దీంతో ఢిల్లీ సుల్తానేట్లో మమ్లూక్ (బానిస) వంశ పాలనకు ముగింపు పలికి, ఖల్జీ వంశ పాలన ప్రారంభమైంది.
పాలనా విధానం
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ తన పూర్వ పాలకుడు ఘియాస్ ఉద్ దిన్ బల్బన్ అమలు చేసిన కఠిన పాలనా విధానానికి భిన్నంగా, క్షమాభిక్ష, మితవాదం, ప్రజల విశ్వాసాన్ని గెలుచుకునే పరిపాలనను అనుసరించాడు. అతని అభిప్రాయం ప్రకారం, రాజ్యం కేవలం భయంతో కాకుండా ప్రజల విశ్వాసంతో నిలబడాలి. అందువల్ల చిన్నచిన్న తిరుగుబాట్లలో పాల్గొన్నవారిని చాలాసార్లు క్షమించి తిరిగి సేవలోకి తీసుకున్నాడు. అయితే ఈ విధానం కొందరు సైనికాధికారులు, ప్రభువుల దృష్టిలో బలహీనతగా కనిపించింది.
మాల్వా యాత్ర
[మార్చు]1292లో అతని మేనల్లుడూ, అల్లుడూ అయిన అలి గుర్షాస్ప్ (తరువాతి అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ) మాల్వా ప్రాంతంలోని భిల్సాపై దండెత్తాడు. ఈ యాత్రలో భారీ మొత్తంలో ధనం, విలువైన లోహాలు, యుద్ధసామగ్రి స్వాధీనం అయ్యాయి. ఈ విజయంతో అలి గుర్షాస్ప్ రాజసభలో విశేష గౌరవాన్ని సంపాదించాడు.[4]
రణతంభోర్ యాత్ర
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ స్వయంగా చాహమాన రాజు హమ్మీరదేవ పాలిస్తున్న రణతంభోర్పై దండయాత్ర చేశాడు.[5] మార్గమధ్యంలో ఝైన్ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ.[5], రణతంభోర్ కోట బలమైన రక్షణ వ్యవస్థ కారణంగా ముట్టడిని కొనసాగించడం కష్టమైంది.
అనవసరంగా సైనికుల ప్రాణనష్టం జరుగకూడదనే ఉద్దేశంతో అతను ముట్టడిని విరమించి ఢిల్లీకి తిరిగి వచ్చాడు.[6] ఈ నిర్ణయం అతని మానవతా దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబించినప్పటికీ, కొంతమంది చరిత్రకారులు దీనిని సైనికపరమైన వైఫల్యంగా కూడా అభివర్ణించారు.
మంగోలుల దండయాత్ర
[మార్చు]1292 ప్రాంతంలో మంగోలుల ఒక పెద్ద దళం భారతదేశంపై దండెత్తింది. జలాలుద్దీన్ సైన్యం వారిని సమర్థంగా ఎదుర్కొని ఓడించింది.[7] అనేక మంది మంగోలులు బందీలయ్యారు.
ఆ తరువాత వారిలో కొందరు ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించారు. జలాలుద్దీన్ వారిని క్షమించి ఢిల్లీ సమీపంలో నివసించడానికి అనుమతించాడు.[5] ఈ మతం మారిన మంగోలులను తరువాత "నవ ముస్లింలు" అని పిలిచేవారు.[8] వారు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సైన్యంలో కూడా సేవలందించారు.
సీదీ మౌలా ఘటన
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ పాలనలో అత్యంత వివాదాస్పద సంఘటనలలో ఒకటి సూఫీ దర్వీష్ సీదీ మౌలా వ్యవహారం. అతని ఆశ్రమంలో అనేక మంది ప్రభువులు, సైనికాధికారులు సమావేశమవుతున్నారని, సుల్తాన్ను గద్దె దించే కుట్ర జరుగుతోందని ఆరోపణలు వచ్చాయి.[9]
విచారణ అనంతరం సీదీ మౌలాకు మరణశిక్ష విధించబడింది.[10] ఈ నిర్ణయంపై సమకాలీన రచయితలలో భిన్నాభిప్రాయాలు కనిపిస్తాయి. కొందరు కుట్ర నిజమేనని పేర్కొంటే, మరికొందరు అది రాజకీయ అనుమానాల ఫలితమని అభిప్రాయపడ్డారు.
దేవగిరి దండయాత్ర
[మార్చు]1296లో జలాలుద్దీన్ ఖల్జీ అనుమతితో అతని మేనల్లుడు, అల్లుడు అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ (అప్పటికి అలీ గుర్షాస్ప్గా ప్రసిద్ధి) మధ్య భారతదేశంపై దండయాత్ర చేపడుతున్నట్లు ప్రకటించాడు. అయితే అతని అసలు లక్ష్యం దేవగిరి కోట (ప్రస్తుత దౌలతాబాద్)పై దాడి చేయడమే.
ఆ సమయంలో దేవగిరిని రామచంద్ర పాలిస్తున్నాడు. అల్లావుద్దీన్ తన సైన్యంతో వేగంగా ప్రయాణించి, యాదవ సైన్యాన్ని ఆశ్చర్యానికి గురిచేశాడు. యుద్ధం అనంతరం రామచంద్ర సంధికి అంగీకరించి, అపారమైన బంగారం, వెండి, ముత్యాలు, రత్నాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలను కప్పంగా చెల్లించాడు.[11] ఈ యాత్ర ద్వారా లభించిన అపార సంపద అలౌద్దీన్ రాజకీయ ఆశయాలకు బలమైన ఆర్థిక ఆధారంగా మారింది.
జలాలుద్దీన్ హత్య
[మార్చు]దేవగిరి విజయానంతరం అల్లావుద్దీన్ ఢిల్లీకి తిరిగి రాకుండా, తన అధీనంలోని కారా (ప్రస్తుత ఉత్తరప్రదేశ్లోని కడా ప్రాంతం)లోనే మకాం వేశాడు. సుల్తాన్కు విధేయత ప్రకటిస్తూ, స్వాధీనం చేసుకున్న సంపదను వ్యక్తిగతంగా సమర్పించాలనే సందేశాన్ని పంపించాడు.[12]
జలాలుద్దీన్ తనపై మేనల్లుడికి సంపూర్ణ విశ్వాసం ఉంచి, తక్కువమంది అనుచరులతో కారాకు బయలుదేరాడు. రాజసభలోని కొందరు అధికారులు ప్రమాదాన్ని హెచ్చరించినప్పటికీ, అలౌద్దీన్ తనకు హాని చేయడని సుల్తాన్ నమ్మాడు.
1296 జూలై 19న ఇద్దరూ కలుసుకున్న సమయంలో, ముందుగా నిర్ణయించిన కుట్ర ప్రకారం అలౌద్దీన్ అనుచరులు జలాలుద్దీన్పై దాడి చేసి హత్య చేశారు.[12] అనంతరం అతని తలను ప్రదర్శిస్తూ తమ విజయాన్ని ప్రకటించారు.[13] ఈ సంఘటనతో అలౌద్దీన్ ఖల్జీ ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకునే మార్గం సుగమమైంది.
వ్యక్తిత్వం
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ సింహాసనం అధిష్ఠించినప్పుడు సుమారు 70 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్నాడు. సమకాలీన వర్ణనల ప్రకారం అతను ప్రజల పట్ల దయగల, వినయశీలి, క్షమాగుణం కలిగిన పాలకుడిగా పేరుపొందాడు. పాలన ప్రారంభ సంవత్సరంలో పాత టర్కీ ప్రభువులతో ఘర్షణలు నివారించేందుకు ఢిల్లీ నగరానికి బదులుగా కిలోఖ్రీ నుండి పరిపాలన సాగించాడు. అతని మృదుస్వభావాన్ని కొందరు ప్రభువులు బలహీనతగా భావించి పలుమార్లు తిరుగుబాట్లకు ప్రయత్నించినప్పటికీ, అతను సాధారణంగా తిరుగుబాటుదారులపై కూడా కఠిన శిక్షలు విధించకుండా క్షమాభిక్ష చూపేవాడు. అయితే సీదీ మౌలా అనే దర్వీష్ తనను గద్దె దించేందుకు కుట్ర పన్నాడనే ఆరోపణలతో మరణశిక్షకు గురయ్యాడు.[9]
కుటుంబం
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ కుటుంబ సభ్యుల గురించి సమకాలీన మూలాలలో పరిమిత సమాచారం మాత్రమే లభిస్తుంది. అతని కుమారులలో అర్కలీ ఖాన్ – ముల్తాన్ గవర్నర్గా పనిచేశాడు. రుక్నుద్దీన్ ఇబ్రహీం – తండ్రి మరణం తర్వాత కొద్దికాలం ఢిల్లీలో సుల్తాన్గా ప్రకటించబడినప్పటికీ, అల్లావుద్దీన్ చేతిలో ఓడిపోయాడు. జలాలుద్దీన్ తన కుమార్తెలలో మాలిక-ఇ-జహాన్ను అలౌద్దీన్ ఖల్జీకి వివాహం చేశాడు. అందువల్ల అలౌద్దీన్ అతనికి మేనల్లుడు మాత్రమే కాక, అల్లుడూ అయ్యాడు.
నాణేలు
[మార్చు]._Jalal_al_Din_Firuz._1290-1296_AD._AV_Tanka_(10.95_gm)._Delhi_mint._Dated_AH_691_(1291-2_AD)._Legend_citing_the_sultan_Legend_citing_the_caliph_al_Must'asim.jpg)
జలాలుద్దీన్ తన పేరుతో బంగారు, వెండి, రాగి నాణేలను జారీ చేశాడు. వాటిపై ఇస్లామీయ మతపరమైన శాసనాలతో పాటు అతని బిరుదులు ముద్రించబడ్డాయి. ఖల్జీ వంశ ప్రారంభ నాణేల అధ్యయనంలో ఇవి ముఖ్యమైన ఆధారాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి.
చారిత్రక విశ్లేషణ
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ పాలనను చరిత్రకారులు విభిన్న కోణాల్లో విశ్లేషించారు.
జియౌద్దీన్ బర్నీ అతన్ని దయాగుణం కలిగిన పాలకుడిగా చిత్రీకరించినప్పటికీ, అతని అతిశయ క్షమాశీలత వల్ల రాజసభలో క్రమశిక్షణ బలహీనపడిందని వ్యాఖ్యానించాడు.
ఆధునిక చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, జలాలుద్దీన్ మితవాద పరిపాలనను స్థాపించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆ కాలంలోని రాజకీయ పరిస్థితులు, ప్రభువుల ఆశలు, సైనిక వర్గాల ఒత్తిళ్లు అతని విధానాలకు అనుకూలంగా లేకపోయాయి. అతని విశ్వాసపూర్వక స్వభావమే చివరకు అతని హత్యకు దారితీసింది.
వారసత్వం
[మార్చు]జలాలుద్దీన్ ఖల్జీ పాలన కేవలం ఆరు సంవత్సరాలపాటు మాత్రమే కొనసాగినప్పటికీ, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మలుపుగా గుర్తించబడింది. అతని సింహాసనారోహణతో టర్కీ బానిస వంశ పాలన ముగిసి, ఖల్జీ వంశ పాలన ప్రారంభమైంది. అతని మరణానంతరం అధికారంలోకి వచ్చిన అలౌద్దీన్ ఖల్జీ ఢిల్లీ సుల్తానేట్ను విస్తృత సామ్రాజ్యంగా తీర్చిదిద్దాడు. ఈ విధంగా జలాలుద్దీన్ పాలన, ఢిల్లీ సుల్తానేట్లో ఖల్జీ యుగానికి నాందిగా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించింది.
ప్రజా సంస్కృతిలో
[మార్చు]సంజయ్ లీలా భన్సాలీ దర్శకత్వంలో 2018లో విడుదలైన పద్మావత్ చిత్రంలో జలాలుద్దీన్ ఖల్జీ పాత్రను రజా మురాద్ పోషించాడు.[14]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Hermann Kulke, Dietmar Rothermund: Geschichte Indiens. Von der Induskultur bis heute. 2. verbesserte und aktualisierte Auflage. Beck, München 1998, ISBN 3-406-43338-3 (Beck's historische Bibliothek).
- ↑ Sunil Kumar 2013, p. 44.
- 1 2 K. A. Nizami 1992, p. 310.
- ↑ A. B. M. Habibullah 1992, p. 322.
- 1 2 3 A. B. M. Habibullah 1992, p. 318.
- ↑ A. B. M. Habibullah 1992, p. 319.
- ↑ A. B. M. Habibullah 1992, p. 317.
- ↑ A. L. Srivastava 1966, p. 144.
- 1 2 A. B. M. Habibullah 1992, p. 320.
- ↑ A. B. M. Habibullah 1992, p. 321.
- ↑ A. B. M. Habibullah 1992, p. 323.
- 1 2 A. L. Srivastava 1966, p. 145.
- ↑ A. B. M. Habibullah 1992, p. 324.
- ↑ Jain, Arushi (4 October 2017). "Padmavati: Raza Murad shares his character poster, deletes it later". The Indian Express. Retrieved 14 October 2017.
గ్రంథసూచీ
[మార్చు]- A. B. M. Habibullah (1992) [1970]. "The Khaljis: Jalaluddin Khalji". In Mohammad Habib; Khaliq Ahmad Nizami (eds.). A Comprehensive History of India. Vol. 5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526). The Indian History Congress / People's Publishing House. OCLC 31870180.
- A. L. Srivastava (1966). The Sultanate of Delhi, 711-1526 A.D. (Second ed.). Shiva Lal Agarwala. OCLC 607636383.
- K. A. Nizami (1992) [1970]. "The Early Turkish Sultans of Delhi". In Mohammad Habib; Khaliq Ahmad Nizami (eds.). A Comprehensive History of India. Vol. 5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206-1526). The Indian History Congress / People's Publishing House. OCLC 31870180.
- Kishori Saran Lal (1950). History of the Khaljis (1290-1320). Allahabad: The Indian Press. OCLC 685167335.
- Peter Jackson (2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-54329-3.
- S. Roy (1967) [1960]. "The Khaljī Dynasty". In R. C. Majumdar (ed.). The History and Culture of the Indian People. Vol. VI: The Delhi Sultanate (Second ed.). Bombay: Bharatiya Vidya Bhavan. OCLC 634843951.
- Sunil Kumar (2013). "The Ignored Elites: Turks, Mongols and a Persian Secretarial Class in the Early Delhi Sultanate". In Richard M. Eaton; Munis D. Faruqui; David Gilmartin; Sunil Kumar (eds.). Expanding Frontiers in South Asian and World History. Cambridge University Press. ISBN 9781107034280.