Jump to content

జాతి నిర్మూలన

వికీపీడియా నుండి
ది హోలోకాస్టు అనేది జాతి గుర్తింపు ఆధారంగా అమాయక ప్రజలను సామూహిక హత్యలుగా జాతి నిర్మూలనపై ప్రజాదరణ పొందిన అవగాహనను బాగా ప్రభావితం చేస్తుంది.[1][2]

జాతి నిర్మూలన అనేది లక్ష్యంగా చేసుకున్న హింస ద్వారా ప్రజలను నాశనం చేయడం.

1940ల ప్రారంభంలో పోలిష్-యూదు న్యాయవాది రాఫెలు లెమ్కిను జెనోసైడు అనే పదాన్ని రూపొందించారు. అంతర్జాతీయ ఒప్పందం ద్వారా జాతి నిర్మూలనను నిషేధించాలని లెమ్కిను లాబీయింగు చేశాడు. కానీ జాతి నిర్మూలన సమావేశం ఆయన ప్రారంభ విస్తృత నిర్వచనాన్ని "ఒక జాతీయ, జాతి, జాతి లేదా మతపరమైన సమూహాన్ని పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా నాశనం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో కట్టుబడి ఉన్న" ఐదు నిర్దిష్ట చర్యలకు పరిమితం చేసింది. [3] దీని నిర్వచనం అంతర్జాతీయ చట్టం, చరిత్ర, సామాజిక శాస్త్రం, సంబంధిత రంగాలలోని మేధావుల , సంస్థలచే పోటీ చేయబడుతోంది.

మానవ చరిత్ర అంతటా చరిత్రపూర్వ కాలంలో కూడా జాతి నిర్మూలన జరిగింది. చాలా జాతి నిర్మూలనలు యుద్ధ సమయంలో జరిగాయి. అవి ముఖ్యంగా సామ్రాజ్య విస్తరణ, అధికార ఏకీకరణ పరిస్థితులలో ఉంటాయి. ఇది వలసవాదంతో ముఖ్యంగా సెటిలరు వలసవాదం, అలాగే ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో ప్రపంచ యుద్ధం, అణచివేత ప్రభుత్వాలతో సంబంధం కలిగి ఉంది. జాతి నిర్మూలనను అంతం చేయడానికి ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ ప్రభావవంతమైన జోక్యాలు జరగలేదు. హోలోకాస్టు అనే జాతి నిర్మూలనను దాని మూలంగా విస్తృతంగా అర్థం చేసుకుంటారు. ఏదైనా రాజకీయ కారణం కోసం కాకుండా వారి జాతి గుర్తింపు కోసం అమాయక బాధితులను లక్ష్యంగా చేసుకుంటారు.

జాతి నిర్మూలనను మానవ చెడు సారాంశంగా విస్తృతంగా పరిగణిస్తారు. దీనిని తరచుగా "నేరాల నేరం" అని పిలుస్తారు; తత్ఫలితంగా సంఘటనలు తరచుగా జాతి నిర్మూలనగా ఖండించబడతాయి. జాతి నిర్మూలన చాలా తరచుగా రాజ్యాల నేరం, చాలా మంది నేరస్థులు మానసికభాధితులుగా ఉండడం సాధారణం అయింది. నేరస్థులు తమను తాము ముప్పులో ఉన్నారని నమ్మినప్పుడు, మరొక లక్ష్యానికి ఒక మార్గంగా ఉపయోగించినప్పుడు - తరచుగా ఇతర ఎంపికలు విఫలమైన తర్వాత - జాతి నిర్మూలన హింస అత్యంత సాధారణ నమూనాలో వయోజన పురుషులను చంపడం, స్త్రీలమీద లైంగిక దాడి, పిల్లలను కూడా బానిసలుగా చేయడం వంటి ప్రాణాంతకం కాని హింస ఉంటుంది. ఇతర సాధారణ పద్ధతులలో బలవంతపు స్థానభ్రంశం, భూమిని ఆక్రమించుకోవడం, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని నాశనం చేయడం వంటివి ఉన్నాయి. మారణహోమం జరిగిన తర్వాత దానిని నిరాకరించడం, నేరస్థులకు శిక్ష పడకుండా తప్పించడం సర్వసాధారణం.

మూలం

[మార్చు]

పోలిషు-యూదు న్యాయవాది రాఫెలు లెంకిను 1941 - 1943 మధ్య 'జనహత్య' (జెనోసైడు) అనే పదాన్ని సృష్టించారు. లెంకిను సృష్టించిన ఈ సంకర పదం ప్రాచీన గ్రీకు భాష లోని γένος (జెనోస్ "జాతి, ప్రజలు") అనే పదానికి, లాటిను ప్రత్యయం -caedo ("చంపే చర్య")ను కలపడం ద్వారా ఏర్పడింది. న్యాయశాస్త్ర విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడు అర్మేనియను జనహత్య కారణంగా ఈ విషయం మీద ఆయనకు మొదట ఆసక్తి కలిగింది. ఆయన తన 'యాక్సిసు రూలు ఇన్ ఆక్యుపైడు యూరపు' అనే పుస్తకం మాన్యుస్క్రిప్టు‌ను 1942 ప్రారంభంలో సమర్పించాడు. యూరపు వెలుపల హోలోకాస్టు వెలుగులోకి వస్తున్న సమయంలో అది 1944లో ప్రచురించబడింది. జనహత్యను నేరంగా పరిగణించాలనే లెంకిను ప్రతిపాదన కేవలం ఒక రకమైన సామూహిక వధను నిషేధించడం చాలా విస్తృతమైనది; జనహత్యకు వ్యతిరేకంగా ఉన్న చట్టం మరింత సహనంతో కూడిన, బహుళత్వ సమాజాలను ప్రోత్సహించగలదని ఆయన భావించాడు. నాజీల నేరాలకు సంబంధించి ఆయన ప్రతిస్పందన, మరొక అంతర్జాతీయ న్యాయ పండితుడైన హెర్షు లౌటరు‌పాచ్టు ప్రతిస్పందన కంటే పూర్తిగా భిన్నంగా ఉంది. లౌటరు‌పాచ్టు అభిప్రాయం ప్రకారం వ్యక్తులు ఒక సమూహంలో సభ్యులుగా లక్ష్యంగా చేసుకోబడ్డారా లేదా అనే దానితో సంబంధం లేకుండా వారిని అకృత్యాల నుండి రక్షించడం చాలా అవసరం.

లెంకిను అభిప్రాయం ప్రకారం జనహత్య ప్రధాన నిర్వచనం "ఒక దేశం లేదా ఒక జాతి సమూహాన్ని నాశనం చేయడం". దీనిలో దాని సభ్యులను వ్యక్తులుగా కాకుండా ఆ సమూహంలో సభ్యులుగా భావించి లక్ష్యంగా చేసుకుంటారు. జాతి నిర్మూలన లక్ష్యాలు "రాజకీయ, సామాజిక సంస్థలు, సంస్కృతి, భాష, జాతీయ భావాలు, మతం, జాతీయ సమూహాల ఆర్థిక ఉనికిని విచ్ఛిన్నం చేయడం"గా ఉంటాయి. ఇవి వేర్వేరు నేరాలు కావు. కానీ అదే జాతి నిర్మూలన ప్రక్రియలోని విభిన్న కోణాలు. లెంకిను 'జాతి' నిర్వచనం చాలా విస్తృతమైనది. ఇది దాదాపు ఏ రకమైన మానవ సమూహానికైనా చివరికి ఒక చిన్న లక్షణం మీద ఆధారపడిన సమూహానికి కూడా వర్తిస్తుంది. ఆయన జాతి నిర్మూలనను అంతర్గతంగా ఒక వలసవాద ప్రక్రియగా చూశాడు. తన తరువాతి రచనలలో ఆయన యూరోపియను వలస రాజ్యాలలో అలాగే సోవియటు, నాజీ సామ్రాజ్యాలలో జరుగుతున్న వలసవాద జాతి నిర్మూలనలను విశ్లేషించాడు. అంతేకాకుండా బాధితుడి జాతీయ స్వరూపాన్ని నేరస్థుడి స్వరూపంతో భర్తీ చేయడమే లక్ష్యంగా ఉన్న ఆయన జాతి నిర్మూలన చర్యల నిర్వచనం, తరువాత జాతి నిర్మూలన ఒప్పందంలో పేర్కొన్న ఐదు రకాల చర్యల కంటే చాలా విస్తృతమైనది. మానవ చరిత్ర ప్రారంభం నుండి జాతి నిర్మూలన జరిగిందని లెంకిను భావించాడు. దానిని నేరంగా పరిగణించే ప్రయత్నాలను వలసవాద దురాగతాలను విమర్శించిన స్పానిషు విమర్శకులైన ఫ్రాన్సిస్కో డి విటోరియా, బార్టోలోమే డి లాస్ కాసాసు కాలం నాటివిగా పేర్కొన్నాడు. 1946లో ఎస్‌ఎస్ అధికారి ఆర్థరు గ్రైజరు‌ను దోషిగా నిర్ధారించిన పోలిషు కోర్టు, లెంకిను అసలు నిర్వచనాన్ని ఉపయోగించి ఒక తీర్పులో ఈ పదాన్ని మొదటిసారిగా ప్రస్తావించింది.

నేరం

[మార్చు]

అభివృద్ధి

[మార్చు]
జనసంహారానికి సంబంధించిన చట్టపరమైన నిర్వచనం నుండి ఉద్దేశపూర్వకంగా తొలగించబడిన రాజ్య హింస ఉదాహరణలలో జర్మన్ల బహిష్కరణ ఒకటి.[4]

నూరెంబర్గు‌లోని అంతర్జాతీయ సైనిక ట్రిబ్యునలు వద్ద ఓడిపోయిన జర్మనీ నాయకులను విచారించడానికి ఉపయోగించిన చట్టపరమైన పత్రం ప్రకారం ఘోరమైన నేరాలు కేవలం ఒక చట్టవిరుద్ధమైన దురాక్రమణ యుద్ధంలో భాగంగా పాల్పడితేనే అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం ద్వారా విచారించబడతాయి. విచారణను నిర్వహిస్తున్న శక్తులు ఒక ప్రభుత్వం తన సొంత పౌరుల మీద తీసుకునే చర్యలను పరిమితం చేయడానికి ఇష్టపడలేదు.[5]

శాంతికాలంలో జరిగే జనసంహారాన్ని నేరంగా పరిగణించడానికి లెంకిను జనసంహారాన్ని నేరంగా పరిగణించాలనే తన ప్రతిపాదనను 1946లో కొత్తగా స్థాపించబడిన ఐక్యరాజ్యసమితికి తీసుకువచ్చారు.[5] ఈ ఒప్పందానికి వ్యతిరేకత లెంకిను ఊహించిన దాని కంటే ఎక్కువగా ఉంది. ఎందుకంటే ఇది వారి స్వంత విధానాలైన స్వదేశీ ప్రజల వ్యవహారశైలి, యూరోపియను వలసవాదం, యునైటెడు స్టేట్సు‌లో జాతి వివక్ష, సోవియటు జాతీయ విధానం వంటి వాటిని జనసంహారంగా ముద్ర వేయడానికి దారితీస్తుందని దేశాలు ఆందోళన చెందాయి. ఈ ఒడంబడిక ఆమోదించబడక ముందు శక్తివంతమైన దేశాలు (పాశ్చాత్య శక్తులు, సోవియటు యూనియను రెండూ) ఈ ఒడంబడికను అమలు చేయలేనిదిగా మార్చడానికి, దానిని తమ శీతల యుద్ధ భౌగోళిక రాజకీయ ప్రత్యర్థుల చర్యలకు మాత్రమే వర్తింపజేసి, తమ చర్యలకు వర్తించకుండా చేయడానికి మార్పులను తీసుకువచ్చాయి. గతంలో వలస పాలనలో ఉన్న కొన్ని దేశాలకు మాత్రమే ప్రాతినిధ్యం లభించింది. "చాలా దేశాలకు తమ బాధితులను – గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తులో – శక్తివంతం చేయడంలో ఎటువంటి ఆసక్తి లేదు".

దీని ఫలితంగా లెంకిను అసలు భావన సంకుచితమైంది; ఆయన దీనిని వ్యక్తిగతంగా ఒక వైఫల్యంగా భావించాడు. లెంకిను వలసవాద వ్యతిరేక మారణహోమం భావన, వలస శక్తులకు అనుకూలంగా ఉండే విధంగా మార్చబడింది. మారణహోమం కళంకం నుండి విముక్తి పొందిన హింసాత్మక చర్యలలో రాజకీయ సమూహాల విధ్వంసం ఒకటి, దీనిని అడ్డుకున్నందుకు సోవియటు యూనియను ‌మీద ప్రత్యేకంగా నింద మోపబడింది. ఈ ఒడంబడిక ఆమోదం పొందడంలో మహిళా స్వచ్ఛంద సంస్థల కృషి ఉందని లెంకిను ప్రశంసించినప్పటికీ బలవంతపు గర్భధారణ, వివాహం, విడాకుల వంటి లింగ ఆధారిత హింసను దీని నుండి మినహాయించారు. అదనంగా జనాభాను బలవంతంగా వలస పంపడాన్ని కూడా విస్మరించారు—దీనిని సోవియటు యూనియను, దాని మిత్రదేశాలు నిర్వహించాయి. పాశ్చాత్య శక్తులు ఆమోదించాయి. మధ్య, తూర్పు ఐరోపా నుండి లక్షలాది మంది జర్మన్లకు వ్యతిరేకంగా ఇది జరిగింది. సాంస్కృతిక మారణహోమాన్ని కూడా తొలగించారు. అయినప్పటికీ అది భౌతిక మారణహోమం రెండూ ఒకే లక్ష్యాన్ని సాధించే రెండు యంత్రాంగాలు అని లెంకిను వాదించాడు. [6][7]

మారణహోమ ఒప్పందం

[మార్చు]
మారణహోమ ఒప్పందంలో భాగస్వామ్యం
  సంతకం చేసి, ఆమోదించబడింది
  అంగీకరించబడింది లేదా వారసత్వంగా స్వీకరించబడింది
  కేవలం సంతకం చేయబడింది
నీలి రంగులో ఉన్న దేశాలు అంతర్జాతీయ క్రిమినలు కోర్టు మారణహోమం మీద అధికార పరిధిని అంగీకరించాయి

మారణహోమాన్ని నేరంగా పరిగణించడాన్ని ధృవీకరిస్తూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించిన రెండు సంవత్సరాల తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వసభ్య సమావేశం 1948 డిసెంబరు 9న మారణహోమ ఒప్పందంను స్వీకరించింది.[8] 20 దేశాలు ఎటువంటి రిజర్వేషన్లు లేకుండా దీనిని ఆమోదించిన తర్వాత. ఇది 1951 జనవరి 12న అమలులోకి వచ్చింది.[9] ఈ ఒప్పందం మారణహోమాన్ని ఈ క్రింది విధంగా నిర్వచిస్తుంది:

...ఒక జాతీయ, జాతి, జాతిపరమైన లేదా మతపరమైన సమూహాన్ని పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా నాశనం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో చేసే ఈ క్రింది చర్యలలో ఏదైనా:

  • (a) ఆ సమూహంలోని సభ్యులను చంపడం;
  • (b) ఆ సమూహంలోని సభ్యులకు తీవ్రమైన శారీరక లేదా మానసిక హాని కలిగించడం;
  • (c) ఆ సమూహాన్ని పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా భౌతికంగా నాశనం చేయడానికి ఉద్దేశించిన జీవన పరిస్థితులను ఉద్దేశపూర్వకంగా విధించడం;
  • (d) ఆ సమూహంలో జననాలను నిరోధించడానికి ఉద్దేశించిన చర్యలను విధించడం;
  • (ఇ) ఆ సమూహానికి చెందిన పిల్లలను బలవంతంగా మరొక సమూహానికి బదిలీ చేయడం.[10]

ఒక నిర్దిష్టమైన "నాశనం చేయాలనే ఉద్దేశం" అనేది మారణహోమానికి అవసరమైన 'మెన్స్ రియా' (నేరపూరిత మనస్తత్వం) ఆవశ్యకత. [11] ఒక సమూహాన్ని "అలాగే" నాశనం చేయడం అంటే ఏమిటి అవసరమైన ఉద్దేశాన్ని ఎలా నిరూపించాలి అనే సమస్యను పరిష్కరించడం న్యాయస్థానాలకు కష్టంగా ఉంది. జనసంహార ఒప్పందాన్ని ప్రేరేపించడానికి ముందు ఒక సమూహంలో ఎంతమందిని లక్ష్యంగా చేసుకోవచ్చు అనే విషయంలో న్యాయ వ్యవస్థ కూడా సతమతమవుతోంది. ఉద్దేశానికి సంబంధించి రెండు ప్రధాన విధానాలు ఉన్నాయి: ఒకటి ఉద్దేశపూర్వక విధానం. దీనిలో నేరస్థుడు ఆ సమూహాన్ని నాశనం చేయాలని స్పష్టంగా కోరుకుంటాడు; రెండవది జ్ఞాన-ఆధారిత విధానం. దీనిలో నేరస్థుడు తన చర్యల వల్ల రక్షిత సమూహం నాశనం అవుతుందని అర్థం చేసుకుంటాడు. ప్రాసిక్యూటర్లు నిరూపించడానికి ఉద్దేశం అనేది అత్యంత కష్టమైన అంశం; నేరస్థులు తరచుగా తాము ఆ సమూహాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయడానికి బదులుగా కేవలం ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం నుండి తొలగించాలని మాత్రమే కోరుకున్నామని లేదా ఆ మారణహోమ చర్యలు సైనిక కార్యకలాపాల అనుషంగిక నష్టం అని వాదిస్తారు.

జనసంహారానికి ప్రయత్నించడం, జనసంహారం చేయడానికి కుట్ర పన్నడం, జనసంహారానికి ప్రేరేపించడం, జనసంహారంలో సహకరించడం నేరాలుగా పరిగణించబడ్డాయి. ఈ ఒప్పందం 1951కి ముందు జరిగిన సంఘటనల మీద పశ్చాత్తాప విచారణకు అనుమతించదు. సంతకం చేసిన దేశాలు జనసంహారాన్ని నిరోధించడానికి, దాని నేరస్థులను విచారించడానికి కూడా బాధ్యత వహించాలి. అనేక దేశాలు జనసంహారాన్ని తమ దేశీయ చట్టాలలో చేర్చాయి. ఇవి ఒప్పందం నుండి కొంతవరకు లేదా ఎక్కువగా విభిన్నంగా ఉన్నాయి. జనసంహారం మీద ఒప్పందం నిర్వచనం దీనిని తాత్కాలిక అంతర్జాతీయ క్రిమినలు ట్రిబ్యునల్సు, అంతర్జాతీయ క్రిమినలు కోర్టు (ఐసిసి)ని స్థాపించిన రోం శాసనం యథాతథంగా స్వీకరించాయి.[12] జాతి నిర్మూలన నేరం సంప్రదాయ అంతర్జాతీయ చట్టంలో కూడా ఉంది. అందువల్ల ఒప్పందం మీద సంతకం చేయని దేశాలకు కూడా ఇది నిషేధించబడింది.[13]

విచారణలు

[మార్చు]
అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానంలో రోహింగ్యా మారణహోమం కేసు

ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం సమయంలో మారణహోమం కేవలం వాక్చాతుర్యానికే పరిమితమైంది. ఎందుకంటే రెండు మహాశక్తి దేశాలైన (యునైటెడు స్టేట్సు, సోవియటు యూనియను) మారణహోమం ఆరోపణలకు గురయ్యే అవకాశం ఉందని భావించాయి. అందువల్ల ఒకరి మీద ఒకరు అభియోగాలు మోపడానికి ఇష్టపడలేదు. [14] రాజకీయ ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ, "సోవియటు మారణహోమం" మీద అభియోగాలు మోపడానికి బదులుగా ప్రతి ఆరోపణలకు భయపడి యునైటెడు స్టేట్సు ప్రభుత్వం ఈ ఒడంబడికను ఆమోదించడానికి నిరాకరించింది. [15] అనేక మారణహోమాల నేరస్థుల మీద విచారణ జరపడానికి అధికారులు వెనుకాడారు. అయినప్పటికీ కొన్ని దేశాలు న్యాయేతర విచారణ కమిషన్లను కూడా ఏర్పాటు చేశాయి. [16]

1990వ దశకంలో బోస్నియను మారణహోమం, రువాండా మారణహోమంలను నిరోధించడంలో విఫలమైన తర్వాత, ఐక్యరాజ్యసమితి మారణహోమం, ఇతర అంతర్జాతీయ నేరాలకు పాల్పడిన వ్యక్తుల మీద విచారణ జరపడానికి క్రిమినలు ట్రిబ్యునళ్లను స్థాపించింది. [17][18] ఈ ట్రిబ్యునళ్ల ఫలితాలు మిశ్రమంగా ఉన్నప్పటికీ 2002లో అంతర్జాతీయ క్రిమినలు కోర్టు స్థాపించబడింది. ఇందులో మెజారిటీ దేశాలు సభ్యులుగా ఉన్నాయి. [19][18] యునైటెడు స్టేట్సు, చైనా, భారతదేశం, రష్యా, టర్కీ వంటి ప్రపంచంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన దేశాలలో కొన్ని ఇందులో చేరలేదు. ఇతర నేరస్థుల మీద ప్రపంచవ్యాప్తంగా వివిధ దేశాలు, వారు మారణహోమంలో పాలుపంచుకున్నా లేదా పాలుపంచుకోకపోయినా, విచారణ జరిపాయి. ఇతర తీవ్రమైన అంతర్జాతీయ నేరాల మాదిరిగానే ఈ నేరాల మీద విచారణకు ఎలాంటి అధికార పరిధికి సంబంధించిన లేదా కాలపరిమితికి సంబంధించిన పరిమితులు వర్తించవు. [20].మారణహోమం నేరానికి పాల్పడినందుకు శిక్షించబడిన మొదటి మాజీ దేశాధినేత 2018లో కంబోడియను మారణహోమం కేసులో ఖియు సంఫాను. నేరస్థులకు విధించే శిక్షలు వారి నేరాల స్థాయికి సరిపోవని విస్తృతంగా అంగీకరించినప్పటికీ, ఈ విచారణలు గతంలో ప్రజల అవగాహనను తీర్చిదిద్దడానికి ప్రయత్నించడం వంటి ఇతర ప్రయోజనాలను కూడా అందిస్తాయి. [21] బోస్నియను మారణహోమం కేసు, రోహింగ్యా మారణహోమం కేసు, గాజా మారణహోమం కేసుతో సహా దేశాల మీద మారణహోమం ఆరోపణల మీద తీర్పు చెప్పడానికి అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానాన్ని కోరిన అనేక సందర్భాలు ఉన్నాయి. .[22]

మారణహోమ అధ్యయనాలు

[మార్చు]

1970లు - 1980లలో సామాజిక శాస్త్రం మారణహోమం అనే దృగ్విషయాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవడం ప్రారంభించడంతో మారణహోమ అధ్యయనాల రంగం ఆవిర్భవించింది. [23][24] బోస్నియను మారణహోమం, రువాండా మారణహోమం, కొసావో సంక్షోభం సంభవించడం వలన 1990లలో మారణహోమ అధ్యయనాలు విపరీతంగా విస్తరించాయి. [25] ఉదారవాద, ప్రజాస్వామ్య సమాజాలు మారణహోమం చేసే అవకాశం తక్కువగా ఉంటుందనే ఆలోచనను సహజంగా తీసుకున్న మునుపటి పరిశోధకులకు విరుద్ధంగా, అంతర్జాతీయ మారణహోమ పండితుల నెట్వర్కు‌తో సంబంధం ఉన్న పునఃపరిశీలకులు పాశ్చాత్య ఆలోచనలు మారణహోమానికి ఎలా దారితీశాయో నొక్కి చెప్పారు. [26]యూరోపియను వలసవాదంలో భాగంగా జరిగిన స్వదేశీ ప్రజల మారణహోమాలను ప్రారంభంలో ఒక రకమైన మారణహోమంగా గుర్తించలేదు. [27]ప్యాట్రికు వోల్ఫు వంటి వలసవాద వలస పరిశోధనల మార్గదర్శకులు అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా వంటి ప్రదేశాలలో వలస ప్రాజెక్టుల మారణహోమ తర్కాన్ని వివరించారు. ఇది వలసవాదం మీద పునరాలోచనకు దారితీసింది. [28] అయినప్పటికీ చాలా మారణహోమ పరిశోధనలు ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు కొన్ని పరిమిత మారణహోమాల మీదనే దృష్టి సారిస్తాయి. అయితే అనేక ఇతర కేసులు తక్కువగా అధ్యయనం చేయబడ్డాయి లేదా మరచిపోబడ్డాయి. [29] చాలా మంది మారణహోమ పండితులు ఈ అంశం మీద నిష్పక్షపాత అధ్యయనం చేయడంతో పాటు భవిష్యత్తు మారణహోమాలను నిరోధించడానికి సహాయపడే అంతర్దృష్టులను పొందడం మీద కూడా ఆందోళన చెందుతున్నారు. [30]

నిర్వచనాలు

[మార్చు]
కనీసం 10 లక్షల మంది మరణానికి కారణమైన బియాఫ్రా దిగ్బంధనంను జనసంహారంగా పరిగణించలేదు, ఎందుకంటే తిరుగుబాటును అణచివేయడమే నైజీరియా ప్రభుత్వం లక్ష్యం అని వాదించబడింది.[31]

జనసంహారం నిర్వచనం ప్రతిసారీ ఒక కొత్త కేసు తలెత్తినప్పుడు వివాదాస్పదమవుతుంది. అది జనసంహారంగా పరిగణించబడుతుందా లేదా అనే దాని మీద చర్చ చెలరేగుతుంది. సామాజిక శాస్త్రవేత్త మార్టిను షా ఇలా వ్రాశారు. "ప్రజా చర్చలో కొన్ని ఆలోచనలు చాలా ముఖ్యమైనవి. కానీ కొన్ని కీలకమైన ఆలోచనల అర్థం, పరిధి మీద స్పష్టమైన ఏకాభిప్రాయం లేదు."[32][33] మారణహోమాన్ని "అత్యంత అరుదైన, నిరూపించడం కష్టమైన నేరం"గా చూడటం నుండి ఏ చరిత్ర పుస్తకంలోనైనా మృదువైన భాషలో పొందుపరిచి కనిపించేదిగా చూడటం వరకు దాని మీద అవగాహనలు విభిన్నంగా ఉంటాయి.[34]

కొంతమంది మేధావులు, కార్యకర్తలు మారణహోమ సదస్సు నిర్వచనాన్ని ఉపయోగిస్తారు.[35] మరికొందరు మారణహోమాన్ని సామూహిక హత్యలకు పరిమితం చేసే సంకుచిత నిర్వచనాలను ఇష్టపడతారు[36] లేదా దాని బాధితుల అమాయకత్వం,[1] నిస్సహాయత లేదా రక్షణ లేనితనం ఆధారంగా ఇతర రకాల హింస నుండి దీనిని వేరు చేస్తారు.[37] చాలా మారణహోమాలు యుద్ధకాలంలో జరుగుతాయి.[38][39] మారణహోమాన్ని లేదా మారణహోమ యుద్ధాన్ని మారణహోమం కాని యుద్ధం నుండి వేరు చేయడం కష్టంగా ఉంటుంది.[39] అదేవిధంగా సమూహాలను నాశనం చేయడం కాకుండా ప్రవర్తనను మార్చడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న హింసాత్మక, నిర్బంధ పాలన రూపాల నుండి మారణహోమాన్ని వేరు చేస్తారు.[40][41] మారణహోమాన్ని పోలి ఉండే ఏకాంత లేదా స్వల్పకాలిక దృగ్విషయాలను మారణహోమ హింస అని పిలవవచ్చు.[42]

సాంస్కృతిక మారణహోమం లేదా జాతి నిర్మూలన అనేది ఒక సమూహం భాష, సంస్కృతి లేదా జీవన విధానం పునరుత్పత్తిని లక్ష్యంగా చేసుకున్న చర్యలను సూచిస్తుంది.[43] మారణహోమ సదస్సులో దీనిని చేర్చనప్పటికీ చాలా మారణహోమాలు లక్షిత సమూహాన్ని నాశనం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో పాల్పడితే సాంస్కృతిక మారణహోమం, నిర్మాణాత్మక హింస రెండింటినీ మారణహోమం నిర్వచనంలో చేర్చాలని మేధావులు విశ్వసిస్తున్నారు. మారణహోమం సామాజిక శాస్త్రపరంగా రూపొందించబడిన అనేక నిర్వచనాలు, పౌర జనాభా మీద ఒక వ్యవస్థాగత దాడిలో భాగంగా పెద్ద ఎత్తున హత్యలు లేదా ప్రేరేపిత మరణాలను కలిగించే, మానవత్వానికి వ్యతిరేకమైన నేరమైన నిర్మూలన నిర్వచనంతో అతివ్యాప్తి చెందుతాయి. లెంకిను అసలు భావనలో, కొంతమంది మేధావులు చేర్చబడినప్పటికీ, రాజకీయ, సామాజిక సమూహాలను కూడా మారణహోమ సదస్సు నుండి మినహాయించారు. దీని పర్యవసానంగా నేరస్థులు తమ లక్ష్యాలను రాజకీయ లేదా సైనిక శత్రువులుగా ముద్ర వేయడం ద్వారా మారణహోమం కళంకం నుండి తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు.

జాతి నిర్మూలన భావన మీద విమర్శలు - ప్రత్యామ్నాయాలు

[మార్చు]
వైమానిక బాంబు దాడులు వంటి సైనిక కార్యకలాపాల యొక్క అనుషంగిక నష్టంగా పెద్ద సంఖ్యలో పౌరుల మరణాలను జాతి నిర్మూలన నిర్వచనం నుండి మినహాయించారు, వారు ఒక దేశ జనాభాలో గణనీయమైన భాగాన్ని ఏర్పరిచినప్పటికీ.[44] గాజాను నివాసయోగ్యం కానిదిగా మార్చడం (చిత్రంలో ఉన్నది) గాజా జాతి నిర్మూలనలో ఒక అంశమని దక్షిణాఫ్రికా వాదించింది][45]

ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో జరిగిన చాలా పౌర హత్యలు జాతి నిర్మూలన వల్ల జరగలేదు.[46][47] జాతి నిర్మూలన సంకుచిత నిర్వచనాల వెలుపల ఉన్న ప్రక్రియలను వివరించడానికి ప్రత్యామ్నాయ పదాలు సృష్టించబడ్డాయి. జాతి ప్రక్షాళన—ఒక నిర్దిష్ట భూభాగం నుండి ప్రజలను బలవంతంగా బహిష్కరించడం—అనే పదం విస్తృతంగా వాడుకలోకి వచ్చింది. అయితే లెంకిను నిర్వచనాన్ని ఉపయోగించనప్పటికీ ఇది తరచుగా మారణహోమంతో అతివ్యాప్తి చెందుతుందని చాలా మంది మేధావులు గుర్తించారు. [48] నిర్దిష్ట రకాల సమూహాల నాశనం కోసం -సైడు (సైడు) తో ముగిసే ఇతర పదాలు విస్తరించాయి: డెమోసైడు (ప్రభుత్వం చేత ప్రజల నాశనం), ఎలిటిసైడు (లక్షిత సమూహంలోని ఉన్నత వర్గం), ఎత్నోసైడు (జాతి సమూహాలు), జెండరుసైడు (లింగ ఆధారిత సమూహాలు), పాలిటిసైడు (రాజకీయ సమూహాలు), క్లాసిసైడు (సామాజిక వర్గాలు), అర్బిసైడు (ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతం నాశనం). [49][50] [51]

'మారణహోమం' అనే పదానికి అంతర్గతంగా ఒక విలువ నిర్ణయం ఉంటుంది. [52] ఎందుకంటే ఇది మానవ దుష్టత్వానికి పరాకాష్టగా విస్తృతంగా పరిగణించబడుతుంది. మారణహోమ హింసను కొన్నిసార్లు దానిని పాల్పడినవారు, పరిశీలకులు కీర్తించినప్పటికీ [53] దానికి ఎల్లప్పుడూ విమర్శకులు ఉన్నారు. [54] మారణహోమం అనేది అకృత్య నేరాల సోపానక్రమంలో అగ్రస్థానంలో ఉంటుందనే ఆలోచన—మానవత్వానికి వ్యతిరేకంగా చేసిన నేరాలు లేదా యుద్ధ నేరాల కంటే దారుణమైనది—మేధావుల మధ్య [55] వివాదాస్పదంగా ఉంది. వ్యక్తుల కంటే సమూహాల రక్షణ ముఖ్యం అని[56][57] అలాగే హింసకు గురైన పౌర బాధితుల బాధల కంటే రాజ్యాల ఉద్దేశం ముఖ్యం అని సూచిస్తుంది. [58] డిర్కు మోసెసు, ఇతర మేధావులు వాదించేదేమంటే జాతి నిర్మూలనకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం వల్ల దిగ్బంధనాలు, బాంబు దాడులు, ఇతర "అనుషంగిక నష్టం" వంటి పౌరుల మరణాలకు కారణమయ్యే ఇతర అంశాలను అధ్యయనం, ప్రతిస్పందనలో పరిగణనలోకి తీసుకోకుండా పోతుంది. [59][60]

కారణాలు

[మార్చు]

అమాయక అర్మేనియన్లకు, దోషులకు మధ్య మేము ఎలాంటి తేడా చూపలేదని మమ్మల్ని నిందించారు: కానీ అది అస్సలు అసాధ్యం. ఎందుకంటే ఈ రోజు అమాయకంగా ఉన్నవారు రేపు దోషులు కావచ్చు. టర్కీ భద్రత గురించిన ఆందోళన ఇతర అన్ని ఆందోళనలను అణచివేయవలసి వచ్చింది.

— తలాత్ పాషా బెర్లినరు టాగ్సుబ్లాటులో బెర్లినర్ టాగేబ్లాటు, 4 May 1916[61][62]

చాలా మారణహోమాలు నాజీయిజం వంటి తీవ్ర రాజకీయ భావజాలాలతో ముడిపడిలేవు [63]

మారణహోమం గురించిన వాడుకలో ఉన్న అవగాహన దాని మూల నమూనాగా హోలోకాస్టు ద్వారా తీవ్రంగా ప్రభావితమైంది. దీనిని ఏ రాజకీయ కారణాల వల్ల కాకుండా హేతుబద్ధం కాని ద్వేషం కారణంగా లక్ష్యంగా చేసుకున్న అమాయక బాధితుల మీద జరిగిన ద్వేషపూరిత నేరంగా భావిస్తారు.[1] మారణహోమం అనేది తనంతట తానుగా ఒక అంతం కాదు. అది మరొక లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి ఒక సాధనం—దీనిని తరచుగా ఇతర మార్గాలు విఫలమైన తర్వాత నేరస్థులు ఎంచుకుంటారు.[64] యుద్ధం తరచుగా మారణహోమానికి అత్యంత ముఖ్యమైన ఏకైక ప్రేరకంగా వర్ణించబడుతుంది.[65] ఇది ఆయుధాలు, సైద్ధాంతిక సమర్థన, మిత్రులు, శత్రువుల మధ్య ధ్రువీకరణ, తీవ్ర హింసను అమలు చేయడానికి ఒక రక్షణ కల్పిస్తుంది.[66][67] సామ్రాజ్య విస్తరణ, అధికారాన్ని ఏకీకృతం చేసే క్రమంలో అధిక శాతం మారణహోమాలు జరిగాయి.[68] సంస్కృతి, పాలన రకం, జాతి వంటి అంశాల ఆధారంగా సమాజంలో ఉండే విభేదాలు, ఆధునికీకరణ జాతి నిర్మూలనను ప్రభావితం చేస్తాయి. కానీ దీనికి పరిమిత ఆధారాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. [69] జాతి నిర్మూలనతో సంబంధం ఉన్న ప్రస్తుత ఉన్నత వర్గాలకు ఎదురయ్యే నిర్దిష్ట ముప్పులలో హత్యలు, తిరుగుబాట్లు, విప్లవాలు, అంతర్యుద్ధాల ద్వారా జరిగే విజయవంతమైన, విఫలమైన ప్రభుత్వ మార్పు ప్రయత్నాలు రెండూ ఉన్నాయి.[70]

చాలా జాతి నిర్మూలనలు చాలా కాలం ముందుగా ప్రణాళిక చేయబడలేదు. కానీ క్రమంగా తీవ్రవాదంగా మారే ప్రక్రియ ద్వారా ఉద్భవించాయి. లక్ష్యంగా చేసుకున్న వారి ప్రతిఘటన తరువాత ఇది తరచుగా జాతి నిర్మూలనగా తీవ్రరూపం దాల్చింది. [71] 49[72] జాతి నిర్మూలనకు పాల్పడేవారు తరచుగా—సాధారణంగా హేతుబద్ధం కాని విధంగా—తాము ఈ దురాగతాలకు పాల్పడకపోతే తాము తమ బాధితులకు కలిగించే అదే గతి తమకు కూడా పడుతుందని భయపడతారు. [73][74] నేరస్థుల ప్రయోజనకరమైన లక్ష్యాలు ఉన్నప్పటికీ గుర్తించిన భద్రతా సమస్యకు జాతి నిర్మూలన ఎందుకు ఆమోదయోగ్యమైన పరిష్కారంగా కనిపిస్తుందో వివరించడానికి సైద్ధాంతిక కారకాలు అవసరం. [75] ఒక జాతి ప్రజలందరికీ ఆపాదించబడిన సామూహిక అపరాధం కారణంగా పోరాటంలో పాల్గొనని వారు కూడా హాని చేయబడతారు—వారిని జాతి ప్రకారం నిర్వచించినప్పటికీ వారు కలిగించవచ్చని భావించే భద్రతా ముప్పు కారణంగా లక్ష్యంగా చేసుకుంటారు. [75][73] బాధితులను ఇతరులుగా చూస్తారు. [76] జాతి నిర్మూలన ప్రారంభం కావడానికి ముందు పౌరసత్వాన్ని నిరాకరించడం వంటి అధికారిక చర్యల ద్వారా వారిని ఉద్దేశపూర్వకంగా సమాజం నుండి బహిష్కరిస్తారు.[77]

అనేక మంది మేధావులు మారణహోమంలో భావజాలం పాత్రను నొక్కి చెప్పినప్పటికీ హింసాత్మక పరిణామాలకు భావజాలం ఎలా దోహదపడుతుందనే దాని మీద పెద్దగా ఏకాభిప్రాయం లేదు. [78] మరొక చర్చ ఏమిటంటే మారణహోమం అసాధారణ రాజకీయ భావజాలం వలన కలుగుతుందా లేదా వాస్తవానికి మారణహోమానికి దారితీసే, సాధారణ రాజకీయ భావజాలాల మధ్య చాలా కొనసాగింపు ఉందా అనే దాని గురించే. [79] ప్రారంభ పరిశోధనలు నాజీయిజం, స్టాలినిజం, మావోయిజం వంటి తీవ్ర విప్లవాత్మక భావజాలాలను మారణహోమానికి కారణాలుగా పరిగణించాయి. అటువంటి పాలనలు కొన్ని అత్యంత తీవ్రమైన సామూహిక హత్యలకు పాల్పడినప్పటికీ వాటితో సంబంధం ఉన్న మారణహోమాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. అలా సంబంధం ఉన్నవి కూడా ఆ పాలనల విప్లవాత్మక లక్ష్యాల కారణంగానే జరగలేదు. [80] కొంతమంది మేధావులు క్రూరకృత్యాలకు సైద్ధాంతిక కారణాలలో ఒకటిగా నైతిక విరమణను నొక్కి చెప్పారు. కానీ ఈ సిద్ధాంతానికి విరుద్ధంగా చాలా మంది నేరస్థులు ప్రతీకారం, విధేయత, కర్తవ్యం వంటి నైతిక కారణాలను ఉదహరిస్తూ తమ నేరాలను సమర్థించుకుంటారు. [81]

పై సిద్ధాంతాల పునఃపరిశీలన, మారణహోమాన్ని సమర్థించడానికి ఆత్మరక్షణ, నేరస్థులకు శిక్ష వంటి సాధారణ నైతిక వర్గాల వినియోగాన్ని నొక్కి చెబుతుంది. [82] హింసకు అత్యంత విస్తృతంగా ఆమోదించబడిన సమర్థన ఆత్మరక్షణ, అందువలన మారణహోమంలో బాధితులు నిరాయుధ పౌరులైనప్పటికీ నేరస్థుడిచే సాధారణంగా ఒక ముప్పుగా పరిగణించబడతారు. చాలా మారణహోమాలకు అంతిమంగా కారణం, వాటిని పాల్పడినవారు తమ ఉనికికి ఒక ప్రాణాపాయ ముప్పును గ్రహించడం, అయినప్పటికీ ఈ నమ్మకం సాధారణంగా అతిశయోక్తిగా ఉంటుంది. పూర్తిగా కల్పితం కూడా కావచ్చు. [83] మారణహోమం బాధితులను దేశద్రోహులు, నేరస్థులు, ప్రజల శత్రువులుగా రాక్షసీకరిస్తారు; [84][85][86] వారి మీద నిజమైన లేదా కల్పితమైన వివిధ రకాల తప్పులకు బలిపశువులను చేస్తారు. ఇది మారణహోమాన్ని ఒక సరైన శిక్ష లేదా ప్రతీకారంలా కనిపించేలా చేస్తుంది. [87] ఇతర మేధావులు క్రూరకృత్యాలకు [75] హేతుబద్ధమైన వివరణలను ఉదహరించారు. [88] అవి దొంగతనం, భూకబ్జా రూపంలో ఉన్న భౌతిక స్వప్రయోజనం వంటివి. [3]

నేరస్థులు

[మార్చు]
వూండెడు నీ ఊచకోత నేరస్థులు మృతదేహాలను పూడ్చిపెడుతున్నారు. వారిలో చాలా మందికి వీరత్వానికి పతకాలు లభించాయి.[89]

సాధారణంగా మారణహోమాలు రాజ్యాలచేత[90][91][92] వాటి ఏజెంట్లైన ఉన్నత వర్గాలు, రాజకీయ పార్టీలు, అధికార యంత్రాంగం, సాయుధ దళాలు, పారామిలిటరీల ద్వారా నడపబడతాయి.[91][93] ఇప్పటికే ఉన్న పరిశోధనలు మారణహోమం చేయాలనే నిర్ణయానికి ఉన్నత వర్గాలను[94] దానిని అమలు చేసే సామర్థ్యానికి రాజ్య నిర్మాణాన్ని నిందిస్తున్నాయి. ఇందులో అధికార యంత్రాంగం బాధ్యత పంపిణీ కూడా ఉంటుంది.[95] మారణహోమాన్ని నిర్వహించే నాయకులు సాధారణంగా తమ చర్యలు సమర్థించబడ్డాయని నమ్ముతారు, దేనికీ పశ్చాత్తాపపడరు.[96] సైనికులు ఇప్పటికే సాయుధులై ఉండటం, ప్రాణాంతక శక్తిని ఉపయోగించడానికి శిక్షణ పొందడం, ఆదేశాలను పాటించాల్సిన అవసరం ఉన్నందున సైన్యం తరచుగా ప్రధాన నేరస్థురాలిగా ఉంటుంది.[97] మరొక సాధారణ వ్యూహం ఏమిటంటే రాజ్య ప్రాయోజిత దురాగతాలను పారామిలిటరీ సమూహాలచే రహస్యంగా నిర్వహించడం. ఇది నమ్మశక్యమైన నిరాకరణ ప్రయోజనాన్ని అందిస్తూనే నేరంలో భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరిస్తుంది. ఘోరమైన అకృత్యాలు. జెనోసైడు మారుమూల సరిహద్దు ప్రాంతాలలో జరిగినప్పుడు, పౌరులే ప్రధాన కారకులుగా ఉండవచ్చు. జెనోసైడు‌లో సమాజం పాత్ర సరిగ్గా అర్థం కాలేదు.

తీవ్రమైన సంఘర్షణ పరిస్థితులలో సాధారణ ప్రజలు అసాధారణ హింసలో ఎలా పాలుపంచుకుంటారనేది ఇప్పటికీ సరిగ్గా అర్థం కాని విషయంగానే ఉంది. జెనోసైడు‌లో పాల్గొనే సామాన్య సైనికులు (దాని నిర్వాహకులకు భిన్నంగా) జనాభా పరంగా గానీ లేదా మానసికంగా గానీ విపరీతమైన వారు కారు. జనసంహారం సమయంలో నేరాలు చేసే వ్యక్తులు, ఆ జనసంహారం వెనుక ఉన్న భావజాలంలో నిజమైన విశ్వాసులుగా ఉండరు. అయినప్పటికీ విధేయత, బాధ్యత వికేంద్రీకరణ, అనుగుణ్యత వంటి ఇతర కారణాలతో పాటు వారు కూడా కొంతవరకు దానిచే ప్రభావితమవుతారు. ఇతర ఆధారాలు ఏమి సూచిస్తున్నాయంటే, ప్రజలను జనసంహారం చేయడానికి ప్రేరేపించడంలో సైద్ధాంతిక ప్రచారం ప్రభావవంతంగా ఉండదు. కొంతమంది నేరస్థుల విషయంలో బాధితులను అమానవీయంగా చూడటం, హింసను సమర్థించే జాతీయవాద లేదా ఇతర భావజాలాలను స్వీకరించడం వంటివి వారు అకృత్యాలు చేయడం ప్రారంభించిన తర్వాత జరుగుతాయి. ఇది తరచుగా హింస తీవ్రతరం కావడంతో ఏకీభవిస్తుంది. జనసంహారం చేసేవారు తరచుగా పురుషులుగా భావించబడినప్పటికీ, చారిత్రాత్మకంగా నాయకత్వం నుండి మినహాయించబడినప్పటికీ, జనసంహారం చేయడంలో మహిళల పాత్ర కూడా అన్వేషించబడింది. సంఘటనల క్రమంలో ప్రజల ప్రవర్తన మారుతుంది. ఒక వ్యక్తి ఒక జనసంహార బాధితుడిని చంపడానికి ఎంచుకుంటూనే, మరొకరిని రక్షించవచ్చు.

పద్ధతులు

[మార్చు]
వారు నివసించే పర్యావరణాలను నాశనం చేయడం అనేది స్వదేశీ ప్రజల మారణహోమంలో ఒక రూపమని వాదించబడింది.[98] చిత్రంలో: అమెజాను అడవుల నరికివేత.
మారణహోమం తరచుగా బాధితుల ఇళ్ల భౌతిక విధ్వంసాన్ని కలిగి ఉంటుంది; చిత్రంలో, స్మిర్నా మహా అగ్నిప్రమాదం

ప్రతిఘటనను అణచివేయడానికి పురుషులు, ముఖ్యంగా యువకులు, ఇతర బాధితుల కంటే ముందుగా విపరీతంగా హత్యలకు గురవుతారు. లైంగిక హింస వివిధ రూపాలు—బలాత్కారం, బలవంతపు గర్భధారణ, బలవంతపు వివాహం, లైంగిక బానిసత్వం, అంగవైకల్యం, బలవంతపు వంధ్యత్వం వంటివి—పురుషులను లేదా మహిళలను ప్రభావితం చేయగలిగినప్పటికీ మహిళలు దీనిని ఎదుర్కొనే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది. పురుషుల హత్య, మహిళల మీద లైంగిక హింస కలయిక తరచుగా లక్షిత సమూహం పునరుత్పత్తిని దెబ్బతీయడానికి ఉద్దేశించబడింది. వలసవాదం, మారణహోమం మధ్య సంబంధం గురించి వ్రాసే పండితులు, వలసవాద పరిస్థితులలో సమూహ విధ్వంసం, నాశనానికి సంబంధించిన అనేక రకాల మార్గాలను అన్వేషించారు. అవి స్థానిక భూముల దొంగతనం, బలవంతపు శ్రమ, పర్యావరణ విధ్వంసం, వర్ణవివక్ష, ఇతర రకాల వ్యవస్థాగత వివక్ష. పరోక్ష హత్య పద్ధతులలో ఆకలితో చంపడం, నీరు, దుస్తులు, ఆశ్రయం, వైద్య సంరక్షణ వంటి ఇతర ప్రాథమిక అవసరాలను నిరాకరించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఇవి అనేక మారణహోమాలలో విధ్వంసానికి ప్రధాన పద్ధతిగా ఉన్నాయి.

మారణహోమం అంటే సామూహిక హత్య అని సాధారణ అభిప్రాయం ఉన్నప్పటికీ అనేక నిర్వచనాల ప్రకారం ఒక్క వ్యక్తి కూడా చంపబడకుండానే ఇది జరగవచ్చు. బలవంతపు స్థానభ్రంశం అనేక మారణహోమాలలో ఒక సాధారణ లక్షణం, బాధితులను తరచుగా మరొక ప్రదేశానికి తరలిస్తారు. అక్కడ నేరస్థులకు వారిని నాశనం చేయడం సులభం అవుతుంది. కొన్ని సందర్భాలలో బాధితులను వేరే ప్రదేశాలకు తరలించి అక్కడ వారిని చంపేస్తారు. లేదా వారికి జీవనావసరాలను దూరం చేస్తారు. బాధితులు తరచుగా కేవలం స్థానభ్రంశం వలనే చంపబడతారు. అర్మేనియను మారణహోమం లోని చాలా మంది బాధితుల విషయంలో ఇదే జరిగింది. వారి ఇళ్లను నేలమట్టం చేస్తారు లేదా దోచుకుంటారు. నిర్వచనాలు వేర్వేరుగా ఉన్నప్పటికీ సాంస్కృతిక మారణహోమం సాధారణంగా ఒక సమూహం భౌతిక, జీవసంబంధమైన ఉనికి మీద దాడి చేయడం కాకుండా ఇతర మార్గాల ద్వారా ఆ సమూహాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకునే వ్యూహాలను సూచిస్తుంది. ఇది బాధితుల భాష, మతం, సాంస్కృతిక వారసత్వం, రాజకీయ, మేధో నాయకులు, సాంప్రదాయ జీవనశైలి మీద దాడులను కలిగి ఉంటుంది. ఇది ఒక సమూహాన్ని నాశనం చేయడానికి ప్రాథమిక మార్గం కాని సందర్భాలలో కూడా సాధారణంగా కనిపిస్తుంది. బాధితుల సమూహం నుండి పిల్లలను అపహరించడంతో పాటు, నివాస పాఠశాలల వంటివి, స్థిరనివాస-వలసవాద ఏకీకరణ సమయంలో సాంస్కృతిక మారణహోమం ప్రత్యేకంగా సాధారణం. నేరస్థులు తరచుగా స్థానిక సమూహాల ఉనికిని, గుర్తింపును తిరస్కరిస్తారు.

మారణహోమం ఆయుధాలు విభిన్నంగా మరియు సరళంగా ఉంటాయి. నేరస్థుల వ్యూహాలు అందుబాటులో ఉన్న సాంకేతికత ఆధారంగా తరచుగా మారుతూ ఉంటాయి. మరింత ప్రాణాంతకమైన ఆయుధాల ఆవిష్కరణ మరింత వ్యవస్థీకృత విధ్వంస రూపాలకు వీలు కల్పించింది (ఉదాహరణకు హోలోకాస్టు‌లో గ్యాసు ఛాంబరులను ఉపయోగించడం లేదా హెరెరో మారణహోమంలో కఠినమైన ఎడారి పరిస్థితులపై ఆధారపడటం). దీనికి విరుద్ధమైన ఒక ధోరణి ఏమిటంటే డ్రోను యుద్ధం వంటి మరింత ఎంపిక చేసిన హింసను ఉపయోగించడం ద్వారా, సాంప్రదాయ మారణహోమంలా కనిపించకుండా ఉండటం.

ప్రతిచర్యలు

[మార్చు]
ఇథియోపియాలో అమ్హారా వ్యతిరేక హింసకు వ్యతిరేకంగా లండను‌లోని పార్లమెంటు స్క్వేరు‌లో నిరసన తెలుపుతున్న అమ్హారా కార్యకర్తలు.
సింజరు పర్వతాలులోని ఒక స్థావరంలో ఉన్న యజిదీ పేష్మెర్గా సైనికులు

చారిత్రాత్మకంగా మారణహోమం మీద ఒప్పందం ఆమోదం పొందిన తర్వాత కూడా మారణహోమం ఒక సార్వభౌమ హక్కుగా పరిగణించబడింది. దీనిలో విదేశీ జోక్యం అనుచితం.[99][100] ఇటీవలే మారణహోమం నివారణ ఒక లక్ష్యంగా చూడటం ప్రారంభమైంది. కానీ ఇది సమర్థవంతమైన జోక్యంగా మారలేదు.[99] మారణహోమం జరిగే అవకాశం ఉందని భావించే దేశాల జాబితాలను సంకలనం చేసే అనేక సంస్థలు ఉన్నప్పటికీ.[101] ఈ అంచనాల కచ్చితత్వం తెలియదు. సాక్ష్యాధారిత మారణహోమం నివారణ వ్యూహాల మీద పండితుల ఏకాభిప్రాయం లేదు.[102] మారణహోమాన్ని నివారించడానికి చేసిన జోక్యం తరచుగా విఫలమైందిగా పరిగణించబడింది.[103][104] ఎందుకంటే చాలా దేశాలు వ్యాపారం, వాణిజ్యం, దౌత్య సంబంధాలకు ప్రాధాన్యత ఇస్తాయి:[105][102] పర్యవసానంగా, "సాధారణంగా శక్తివంతమైన శక్తులు బలహీన వర్గాల మీద శిక్షార్హత లేకుండా హింసను ఉపయోగించడం కొనసాగిస్తున్నాయి".[104]

రక్షించే బాధ్యత అనేది 2000 సంవత్సరం ప్రాంతంలో ఆ తర్వాత ఉద్భవించిన ఒక సిద్ధాంతం. ప్రపంచవ్యాప్తంగా జరిగిన అనేక మారణహోమాల నేపథ్యంలో ఈ సిద్ధాంతం జెనోసైడు‌ను నిరోధించడానికి అంతర్జాతీయ జోక్యం ఆవశ్యకతతో పాటుగా రాజ్య సార్వభౌమాధికారాన్ని సమతుల్యం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అయితే ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలిలో విభేదాలు, రాజకీయ సంకల్పం లేకపోవడం ఈ సిద్ధాంతం అమలుకు ఆటంకం కలిగించాయి. కొన్ని సందర్భాలలో హింసను తగ్గించడంలో జెనోసైడు‌ను ఆపడానికి సైనిక జోక్యం దోహదపడిందని చెప్పినప్పటికీ ఇది తీవ్ర వివాదాస్పదంగానే ఉంది. సాధారణంగా చట్టవిరుద్ధం. పరిశోధకుడు గ్రెగొరీ హెచ్. స్టాంటను, నేరాలను జాతి ప్రక్షాళన వంటి ఇతర పేర్లతో కాకుండా జెనోసైడు‌గా పిలవడం సమర్థవంతమైన జోక్యానికి అవకాశాన్ని పెంచుతుందని కనుగొన్నారు.

బాధితులలో చాలామంది ప్రతిఘటనలో పాల్గొంటారు. లక్షిత బాధితులచే సుదీర్ఘ సాయుధ ప్రతిఘటన అనేక స్థిరనివాస జెనోసైడు‌ల లక్షణం. ఇది తరచుగా నేరస్థులు తమ సొంత జనాభాను స్వీయ-రక్షణ చేసుకోవడంగా జెనోసైడు‌ను సమర్థించుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. దాదాపు అన్ని జెనోసైడు‌లు నేరస్థుల సైనిక ఓటమి ద్వారా గానీ లేదా వారు తమ లక్ష్యాలను సాధించడం ద్వారా గానీ ముగింపుకు వస్తాయి.

చరిత్ర

[మార్చు]
1915లో ముష్ సమీపంలోని పూర్వ అర్మేనియన్ గ్రామమైన షేఖలాన్‌లో అర్మేనియను మారణహోమం బాధితుల అవశేషాలు

లెంకిను మారణహోమం అనే భావనను మానవ చరిత్రలోని అనేక రకాల సంఘటనలకు వర్తింపజేశాడు. ఆయన ఇతర పండితులు మొదటి మారణహోమాలను చరిత్రపూర్వ కాలానికి చెందినవిగా పేర్కొన్నారు. స్థిరనివాస వ్యవసాయదారులుగా ఉన్న నాగరికతలు ఆవిర్భవించడానికి ముందు, మానవులు గిరిజన సమాజాలలో నివసించేవారు. గిరిజనుల మధ్య యుద్ధాలు తరచుగా ఓడిపోయిన తెగను పూర్తిగా నాశనం చేయడంతో, వయోజన పురుషులను చంపడంతో, మహిళలు, పిల్లలను విజేత తెగలో విలీనం చేయడంతో ముగిసేవి. హీబ్రూ బైబిలు వంటి ప్రాచీన గ్రంథాలలో మారణహోమాన్ని వర్ణించే సంఘటనలు ఉన్నాయని ఉదహరించబడ్డాయి. పురుషుల సామూహిక హత్య, మహిళలు, పిల్లలను బానిసలుగా చేసుకోవడం లేదా బలవంతంగా విలీనం చేసుకోవడం—తరచుగా పెద్ద సమూహానికి కాకుండా ఒక నిర్దిష్ట పట్టణం లేదా నగరానికి మాత్రమే పరిమితం కావడం—లిఖితపూర్వక ఆధారాలలో వర్ణించబడిన ప్రాచీన యుద్ధాలలో ఒక సాధారణ లక్షణం. ప్రాచీన, మధ్యయుగ కాలంలో కొన్ని సంఘటనలను మేధావుల మారణహోమంగా పరిగణించడానికి సైద్ధాంతిక ప్రేరణల కంటే ఆచరణాత్మక ప్రేరణలే ఎక్కువగా ఉన్నాయి. ఫలితంగా మార్కు లెవెను వంటి కొంతమంది మేధావులు మారణహోమం అనేది ఆధునిక రాజ్యంతో అంతర్గతంగా ముడిపడి ఉందని—అందువలన ఆధునిక యుగంలో పశ్చిమ దేశాల ఆవిర్భావం, ఐరోపా వెలుపల దాని విస్తరణతో సంబంధం కలిగి ఉందని— అంతకు ముందు జరిగిన సంఘర్షణలను జాతి నిర్మూలన మారణహోమంగా వర్ణించలేమని వాదిస్తున్నారు. .

అన్ని సామ్రాజ్యాలు తమ ఉనికిని స్థాపించుకోవడానికి తరచుగా తీవ్రమైన హింస మీద ఆధారపడినప్పటికీ అవి సాధారణంగా జయించిన వారిని నిర్మూలించడానికి బదులుగా వారిని పరిరక్షించి పాలించడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. జాతి నిర్మూలనకు ప్రత్యామ్నాయాలలో సాంస్కృతిక ఏకీకరణ విధానాలు (బానిసత్వం ద్వారా లేదా ఇతరత్రా), లేదా బహిష్కరణ విధానాలు ఉండవచ్చు. జనాభాను దోపిడీ చేయాలనే కోరిక నిర్మూలనను నిరుత్సాహపరిచినప్పటికీ, ప్రతిఘటన తలెత్తితే సామ్రాజ్య పాలన జాతి నిర్మూలనకు దారితీయవచ్చు. ప్రాచీన, మధ్యయుగ జాతి నిర్మూలనలు తరచుగా సామ్రాజ్యాలచే చేయబడ్డాయి. సాంప్రదాయ సామ్రాజ్యాల మాదిరిగా కాకుండా, వలసవాదం—ముఖ్యంగా ఐరోపా వెలుపల యూరోపియన్ల స్థిరనివాసం—ప్రభావవంతమైన ప్రభుత్వ నియంత్రణకు అతీతంగా ఉన్న మారుమూల ప్రాంతాలలో సైనికీకరించబడిన వలసవాదుల జనాభాతో వర్గీకరించబడుతుంది. శ్రమ లేదా ఆర్థిక మిగులుకు బదులుగా వలసవాదులు స్థానిక ప్రజల నుండి భూమిని స్వాధీనం చేసుకోవాలనుకుంటారు. ఇది శాస్త్రీయ వలసవాదం కంటే జాతి నిర్మూలనకు ఎక్కువ అవకాశం కల్పిస్తుంది. సరిహద్దు ప్రాంతంలో చట్టాన్ని అమలు చేసే యంత్రాంగం లేకపోవడం వలసవాదుల హింసకు శిక్ష నుండి మినహాయింపును నిర్ధారించగా, ప్రభుత్వ అధికారం ముందుకు సాగడం వలసవాదులు తమ విజయాలను న్యాయ వ్యవస్థను ఉపయోగించి పటిష్టం చేసుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.

ఇరవయ్యవ శతాబ్దాన్ని తరచుగా "జాతి నిర్మూలన శతాబ్దం"గా పేర్కొంటారు. రెండు ప్రపంచ యుద్ధాల సమయంలోనూ ఇది పెద్ద ఎత్తున జరిగింది. జాతి నిర్మూలనకు ఒక నమూనాగా నిలిచిన హోలోకాస్టు, ఇంత పెద్ద ఎత్తున లాజిస్టిక్సు‌ను కలిగి ఉంది. ఇది జాతి నిర్మూలన అనేది నాగరికత దారి తప్పడం వలన కలిగే ఫలితం అనే అభిప్రాయాన్ని బలపరిచింది. దీనికి "ఆధునిక రాజ్యం ఆయుధాలు, మౌలిక సదుపాయాలు, ఆధునిక మానవుడి తీవ్రమైన ఆశలు" రెండూ అవసరమయ్యాయి. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం భయానక పరిణామాల తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితి జాతి నిర్మూలన ఒప్పందం ద్వారా దీనిని నిషేధించడానికి ప్రయత్నించింది. "ఇక మీద ఎప్పుడూ జరగకూడదు" అనే వాగ్దానం జాతి నిర్మూలనను చట్టవిరుద్ధం చేయడానికి అంతర్జాతీయ ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ ఈ దురాచారం పదేపదే కొనసాగుతూనే ఉంది. ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలంలో కమ్యూనిస్టు, కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక దేశాలు రెండూ సామూహిక హత్యలకు పాల్పడ్డాయి. అయినప్పటికీ ఈ దారుణాలు సాధారణంగా రాజకీయ, సామాజిక సమూహాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నాయి. అందువలన అవి జాతి నిర్మూలన చట్టపరమైన నిర్వచనాన్ని అందుకోలేదు. 1990వ దశకంలో పూర్వ యుగోస్లేవియా, రువాండాలో జాతి హింస పెరగడం జాతి నిర్మూలన మీద ఆసక్తిని పునరుజ్జీవింపజేసింది. ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దంలో కొత్త కమ్యూనికేషను టెక్నాలజీలు కూడా జాతి నిర్మూలనను మార్చివేశాయి. దీనితో నేరస్థులు, బాధితులు ఇద్దరూ సరిహద్దుల మీదుగా తక్షణమే సంభాషించడానికి, అంతర్జాతీయ మద్దతును కూడగట్టడానికి వీలు కలిగింది.

ప్రభావాలు - పర్యవసానాలు

[మార్చు]
అన్ఫాలు జనసంహారంలో ప్రాణాలతో బయటపడిన వారి కోసం పునరావాస శిబిరం
1971 బంగ్లాదేశు జనసంహారంకు పాల్పడిన వారిని ఉరితీయాలని కోరుతూ 2013లో జరిగిన నిరసన

జనసంహారం జరిగిన తర్వాత ప్రాణాలతో బయటపడిన చాలా మంది బాధితులు న్యాయవ్యవస్థ ద్వారా నేరస్థుల మీద విచారణ జరిపి, గుర్తింపు, పరిహారం పొందడానికి ప్రయత్నిస్తారు.[106] నేరస్థులు సైనికంగా ఓడిపోయిన సందర్భాలు మినహా ఉదాహరణకు హోలోకాస్టు రువాండా జనసంహారం తర్వాత జరిగినట్లుగా వారు సాధారణంగా జవాబుదారీతనం నుండి తప్పించుకుంటారు.[107][108][109] జనసంహారానికి పాల్పడిన చాలా రాజ్యాలు వాటి పౌరులు దానిని నిరాకరిస్తారు. లేదా విస్మరిస్తారు.[110] బాధితులు అనుభవించిన నష్టాలకు బాధ్యతను తిరస్కరిస్తారు.[111] గతాన్ని అక్కడితో ముగించాలని కోరుకుంటారు.[112] బాధితుల బాధను అంగీకరించడం కూడా అంతుచిక్కని విషయంగానే మిగిలిపోయింది. అయినప్పటికీ అటువంటి అంగీకారం నేరస్థులు, బాధితుల సమూహాల మధ్య, అలాగే మూడవ పక్షాలతో సంబంధాలను మెరుగుపరుస్తుంది.[113]

జనసంహారం బాధితులు, నేరస్థుల సమూహాలను మాత్రమే కాకుండా మొత్తం సమాజాన్ని పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. జనసంహారాన్ని చూసిన లేదా దాని నుండి ప్రయోజనం పొందిన వారిని కూడా ప్రభావితం చేస్తుంది.[114] సమాజాల మీద జనసంహారం ప్రభావాల మీద పరిశోధన తక్కువగా జరిగింది.[106] జనసంహారం మీద చాలా గుణాత్మక పరిశోధన ఈ అధ్యయనం బాధితులు, ప్రాణాలతో బయటపడినవారు ఇతర ప్రత్యక్ష సాక్షుల వాంగ్మూలాల మీద దృష్టి సారించింది. మారణహోమం నుండి బయటపడిన వారి మీద జరిపిన అధ్యయనాలు నిరాశ, ఆందోళన, స్కిజోఫ్రెనియా, ఆత్మహత్య, పోస్టు-ట్రామాటికు స్ట్రెసు డిజార్డరు పోస్టు-ట్రామాటికు గ్రోతు రేట్లను పరిశీలించాయి. కొన్ని అధ్యయనాలు ప్రతికూల ప్రభావాలను కనుగొనగా, మరికొన్ని మారణహోమం నుండి బయటపడటంతో ఎటువంటి సంబంధం లేదని కనుగొన్నాయి. మారణహోమం నుండి బయటపడిన వారి పిల్లలు, వారితో పోల్చదగిన వ్యక్తుల కంటే అధ్వాన్నమైన ఆరోగ్యాన్ని కలిగి ఉంటారనడానికి స్థిరమైన ఆధారాలు లేవు. చాలా సమాజాలు మారణహోమం నుండి జనాభా పరంగా కోలుకోగలుగుతాయి. కానీ ఇది జనాభా పరివర్తన ప్రారంభ దశలో వాటి స్థితి మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. మారణహోమం అనంతర పరిణామాలలో చాలా మంది ప్రాణాలతో బయటపడినవారు తమ ఇళ్ల నుండి బలవంతంగా స్థానభ్రంశం చెందుతారు. వలస నిబంధనలను ఉల్లంఘించినవారిగా ముద్ర వేయబడటం వల్ల అదనపు సవాళ్లను ఎదుర్కోవచ్చు. మరొక దేశంలో జీవితాలను పునర్నిర్మించుకోవడంలో విజయావకాశాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ బాధితులు వచ్చినప్పుడు వారి వద్ద పరిమిత వనరులు మాత్రమే ఉంటాయి.

జనసంహారం తరచుగా "నేరాలలో మహానేరంగా" పరిగణించబడుతుంది కాబట్టి ఇది అంతర్జాతీయ చట్టాల ఇతర ఉల్లంఘనల కంటే మరింత ప్రభావవంతంగా దృష్టిని ఆకర్షిస్తుంది. పర్యవసానంగా దారుణాలకు గురైన బాధితులు తమ దుస్థితికి దృష్టిని ఆకర్షించడానికి, విదేశీ జోక్యాన్ని పొందడానికి ప్రయత్నంగా తమ బాధను తరచుగా జనసంహారంగా పేర్కొంటారు. ప్రజా సంస్కృతిలో జనసంహార బాధితులకు తరచుగా నైతికంగా ఉన్నత స్థానం కల్పించబడుతుంది. అదే సమయంలో నేరస్థులను రాక్షసులుగా చిత్రీకరిస్తారు. ఇది వాస్తవ ప్రపంచ సంఘర్షణల నైతిక సంక్లిష్టతను సరళీకృతం చేస్తుంది. జనసంహారాన్ని గుర్తుంచుకోవడం సహనాన్ని, మానవ హక్కుల పట్ల గౌరవాన్ని పెంపొందించడానికి ఒక మార్గంగా పరిగణించబడుతున్నప్పటికీ జనసంహారం అనే ఆరోపణ లక్షిత ప్రజలలో తరచుగా సమూహ ఐక్యతను పెంచుతుంది.—కొన్ని సందర్భాలలో ఇది జాతీయ గుర్తింపులో భాగమైంది- నేరానికి బాధ్యులైన సమూహం పట్ల శత్రుత్వాన్ని రేకెత్తిస్తుంది. ఇది సయోధ్య అవకాశాలను తగ్గిస్తుంది. భవిష్యత్తులో జనసంహారం జరిగే ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది. కొన్ని జనసంహారాలను స్మారక చిహ్నాలు లేదా మ్యూజియాలలో స్మరించుకుంటారు. లక్షిత సమూహం నుండి సాంస్కృతిక సృష్టి నష్టపోవడం వలన జనసంహారం మొత్తం ప్రపంచానికి హాని చేస్తుందని లెంకిను విశ్వసించారు.

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ 1.0 1.1 1.2 Moses 2023, p. 19.
  2. ↑ Shaw 2015, Conclusion of Chapter 4.
  3. ↑ 3.0 3.1 Kiernan 2023, p. 6.
  4. ↑ Weiss-Wendt 2017, pp. 267–268.
  5. ↑ 5.0 5.1 Irvin-Erickson 2023, p. 20.
  6. ↑ Bachman 2022, p. 62.
  7. ↑ Curthoys & Docker 2008, pp. 13–14.
  8. ↑ Weiss-Wendt 2017, p. 3.
  9. ↑ Weiss-Wendt 2017, p. 158.
  10. ↑ కీర్నన్ 2023, p. 6.
  11. ↑ Schabas 2010, pp. 136, 138.
  12. ↑ Ozoráková 2022, p. 281.
  13. ↑ Ochab & Alton 2022, pp. 23, 31–32.
  14. ↑ Weiss-Wendt 2017, p. 9.
  15. ↑ Weiss-Wendt 2017, p. 266.
  16. ↑ Stone 2013, p. 150.
  17. ↑ Pruitt 2021, p. 131.
  18. ↑ 18.0 18.1 Irvin-Erickson 2016, p. 231.
  19. ↑ Pruitt 2021, pp. 131, 141, 143.
  20. ↑ Pruitt 2021, pp. 131, 143–145.
  21. ↑ Kiernan 2023, p. 2.
  22. ↑ Killander, Magnus (15 August 2025). "Is Israel committing genocide in Gaza? International court will take years to decide, but states have a duty to act now". The Conversation. Retrieved 8 November 2025.
  23. ↑ Kiernan et al. 2023, pp. 13, 17.
  24. ↑ Jones 2023, p. 23.
  25. ↑ Kiernan et al. 2023, pp. 17–18.
  26. ↑ Kiernan et al. 2023, pp. 23–24.
  27. ↑ Kiernan, Madley & Taylor 2023, p. 6–10.
  28. ↑ Kiernan et al. 2023, p. 9.
  29. ↑ Bachman & Ruiz 2024, p. viii.
  30. ↑ Jones 2023, p. 24.
  31. ↑ Moses 2021, pp. 443–444.
  32. ↑ Shaw 2015, p. 38.
  33. ↑ Williams 2020, p. 8.
  34. ↑ Gurmendi Dunkelberg 2025.
  35. ↑ Irvin-Erickson 2023, p. 22.
  36. ↑ Shaw 2014, p. 4.
  37. ↑ Shaw 2015, Sociologists redefine genocide.
  38. ↑ Mulaj 2021, p. 15.
  39. ↑ 39.0 39.1 Shaw 2014, pp. 6–7.
  40. ↑ Shaw 2014, p. 7.
  41. ↑ Kiernan, Madley & Taylor 2023, pp. 11–12.
  42. ↑ Shaw 2014, p. 5.
  43. ↑ Bachman 2022, pp. 56–57.
  44. ↑ Moses 2023, pp. 22–23.
  45. ↑ Rajagopal, Balakrishnan (9 March 2024). "Domicide: The Mass Destruction of Homes Should Be a Crime Against Humanity". MIT Faculty Newsletter. Retrieved 8 November 2025.
  46. ↑ Moses 2023, p. 25.
  47. ↑ Graziosi & Sysyn 2022, p. 15.
  48. ↑ Shaw 2015, Chapter 5.
  49. ↑ Shaw 2015, Chapter 6.
  50. ↑ Lemos, Taylor & Kiernan 2023, p. 33.
  51. ↑ Jones 2023, pp. 42–43.
  52. ↑ Lemos, Taylor & Kiernan 2023, pp. 31–32.
  53. ↑ Lang 2005, pp. 5–17.
  54. ↑ Lemos, Taylor & Kiernan 2023, pp. 45–46.
  55. ↑ Mulaj 2021, p. 11.
  56. ↑ Sands 2017, p. 364.
  57. ↑ Jones 2023, p. 11.
  58. ↑ Moses 2023, p. 16.
  59. ↑ Moses 2021, p. 1.
  60. ↑ Bachman 2022, p. 118.
  61. ↑ Ihrig 2016, pp. 162–163.
  62. ↑ Moses 2023, p. 32.
  63. ↑ Maynard 2022, p. 97.
  64. ↑ Kathman & Wood 2011, pp. 737–738.
  65. ↑ Moyd 2022, p. 233.
  66. ↑ Moyd 2022, pp. 236–239.
  67. ↑ Pruitt 2021, p. 60.
  68. ↑ Lemos, Taylor & Kiernan 2023, p. 49.
  69. ↑ Pruitt 2021, pp. 56–60.
  70. ↑ Nyseth Nzitatira 2022, pp. 52–53.
  71. ↑ Jones 2023, pp. 48–49.
  72. ↑ Maynard 2022, pp. 102–103.
  73. ↑ 73.0 73.1 Stone 2013, p. 146.
  74. ↑ Moyd 2022, p. 245.
  75. ↑ 75.0 75.1 75.2 Maynard 2022, p. 308.
  76. ↑ Moses 2021, p. 329.
  77. ↑ Pruitt 2021, pp. 62–63.
  78. ↑ Maynard 2022, p. 307.
  79. ↑ Maynard 2022, p. 95.
  80. ↑ Maynard 2022, pp. 96–97.
  81. ↑ Maynard 2022, pp. 98–100, 102.
  82. ↑ Maynard 2022, p. 103.
  83. ↑ Maynard 2022, p. 105.
  84. ↑ Stone & Jinks 2022, p. 258.
  85. ↑ Moses 2023, pp. 16–17, 27.
  86. ↑ Nyseth Nzitatira 2022, p. 52.
  87. ↑ Maynard 2022, pp. 108–109.
  88. ↑ Maynard 2022, p. 108.
  89. ↑ Campbell, Lucy (26 సెప్టెంబర్ 2025). "హెగ్‌సెత్ మాట్లాడుతూ, వూండెడ్ నీ ఊచకోతలో పాల్గొన్న సైనికులు తమ మెడల్స్ ఆఫ్ ఆనర్‌ను నిలుపుకుంటారు". ది గార్డియన్. Retrieved 8 నవంబర్ 2025. {{cite news}}: Check date values in: |access-date= and |date= (help)
  90. ↑ Lemos, Taylor & Kiernan 2023, pp. 36–37.
  91. ↑ 91.0 91.1 Weiss-Wendt 2022, p. 189.
  92. ↑ Pruitt 2021, p. 53.
  93. ↑ Pruitt 2021, pp. 54–54.
  94. ↑ Pruitt 2021, pp. 53–54.
  95. ↑ Pruitt 2021, p. 92–93.
  96. ↑ Weiss-Wendt 2022, p. 186.
  97. ↑ Pruitt 2021, p. 90.
  98. ↑ de Hemptinne, Jérôme (2 మే 2025). "స్వదేశీ సమాజాల ప్రకృతి దృశ్యాల విధ్వంసం, పర్యావరణ విధ్వంసంలో ఒక తీవ్రమైన రూపమా?". EJIL: Talk! (in English). Retrieved 8 నవంబర్ 2025. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (help)CS1 maint: unrecognized language (link)
  99. ↑ 99.0 99.1 Pruitt 2021, p. 130.
  100. ↑ Irvin-Erickson 2016, pp. 1, 36–37.
  101. ↑ Nyseth Nzitatira 2022, pp. 67–68.
  102. ↑ 102.0 102.1 Nyseth Nzitatira 2022, p. 68.
  103. ↑ Mulaj 2021, p. 16.
  104. ↑ 104.0 104.1 Moyd 2022, p. 250.
  105. ↑ Ochab & Alton 2022, pp. 3, 41.
  106. ↑ 106.0 106.1 Mulaj 2021, p. 2.
  107. ↑ Mulaj 2021, p. 24.
  108. ↑ Vollhardt & Twali 2019, pp. 275–276.
  109. ↑ Spencer 2025, p. 253.
  110. ↑ Vollhardt & Twali 2019, pp. 249, 255, 275.
  111. ↑ Mulaj 2021, pp. 2, 16.
  112. ↑ Vollhardt & Twali 2019, p. 260.
  113. ↑ Vollhardt & Twali 2019, p. 254.
  114. ↑ Spencer 2025, pp. 257–258.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=జాతి_నిర్మూలన&oldid=4710928" నుండి వెలికితీశారు