జియోంగ్ను సామ్రాజ్యం

Xiongnu
Xiongnu
	Lua error in మాడ్యూల్:Infobox_multi-lingual_name at line 127: attempt to call field '_transl' (a nil value).

Xiongnu
Xiongnu;
3rd century BC–2nd century AD
	క్రీస్తుపూర్వం 2వ శతాబ్దంలో జియాంగ్ను భూభాగం (క్రీ.పూ. 133 – 89 AD నాటి హాన్-జియాంగ్ను యుద్ధాలకు ముందు): ఇందులో మంగోలియా, తూర్పు కజకిస్తాన్, తూర్పు కిర్గిజ్స్తాన్, దక్షిణ సైబీరియా మరియు పశ్చిమ మంచూరియా, జిన్జియాంగ్, ఇన్నర్ మంగోలియా మరియు గన్సు వంటి ఉత్తర చైనాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.
రాజధాని	Longcheng
సామాన్య భాషలు	various
మతం	Shamanism, Tengrism, Buddhism
పిలుచువిధం	Xiongnu
ప్రభుత్వం	Tribal confederation
Chanyu
• 220–209 BC	Touman
• 209–174 BC	Modu
• 174–161 BC	Laoshang
• 46 AD	Wudadihou
చారిత్రిక కాలం	Antiquity
• స్థాపన	3rd century BC
• పతనం	2nd century AD
Preceded by	Succeeded by
	Slab Grave Culture
	Donghu people
	Yuezhi
	Sakas
	Ordos culture
Han dynasty
Xianbei
Rouran Khaganate
Tocharians
First Turkic Khaganate

జియోంగ్ను (చైనీస్: 匈奴,^[9] [ɕjʊ́ŋ.nǔ]) గిరిజన సమాఖ్య ^[10] పురాతన చైనీసు మూలాలు ప్రకారం తూర్పు యురేషియను స్టెప్పీలో సా.శ 3వ శతాబ్దం నుండి 1వ శతాబ్దం చివరి వరకు నివసించిన సంచార ప్రజలు. మోదు చాన్యు, సా.శ 209 తర్వాత అత్యున్నత నాయకుడు, 'జియోంగ్ను సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ^[11]

వారి మునుపటి అధిపతులను పడగొట్టిన తర్వాత ^[12] యుఎజి, మంగోలియను పీఠభూమి మీద కేంద్రీకృతమై ఉన్న తూర్పు ఆసియా స్టెప్పీలలో జియోంగ్ను ఆధిపత్య శక్తిగా మారింది. జియాంగ్ను ఇప్పుడు సైబీరియా, ఇన్నరు మంగోలియా, గన్సు జిన్జియాంగు ప్రాంతాలలో కూడా చురుకుగా ఉన్నారు. ఆగ్నేయంలోని చైనీసు రాజవంశాలతో వారి సంబంధాలు సంక్లిష్టంగా ఉండేవి. శాంతి, యుద్ధం, అణచివేత వివిధ కాలాల మధ్య ప్రత్యామ్నాయంగా ఉండేవి. చివరికి జియాంగ్నును హాన్ రాజవంశం శతాబ్దాల సుదీర్ఘ సంఘర్షణ తరువాత ఓడించారు. దీని ఫలితంగా సమాఖ్య రెండుగా విడిపోయింది. హాన్ సరిహద్దులలో పెద్ద సంఖ్యలో జియాంగ్నును బలవంతంగా తిరిగి స్థిరపరిచారు. "ఐదు అనాగరికులు"లో ఒకటిగా జాబితా చేయబడిన పదహారు రాజ్యాల కాలంలో వారి వారసులు హాన్-జావో, ఉత్తర లియాంగు, హెలియను జియా రాజవంశ రాజ్యాలను స్థాపించారు. ఉత్తర దక్షిణ రాజవంశాల కాలంలో ఉత్తర చైనాలో ఉత్తర జౌ (జియోంగ్ను మూలానికి చెందిన యువెను తెగ సభ్యులు స్థాపించారు) స్థాపించారు.

జియోంగ్నును సమీపంలోని సకాలు, సర్మాటియన్లతో అనుబంధించడానికి చేసిన ప్రయత్నాలు ఒకప్పుడు వివాదాస్పదమయ్యాయి. అయితే పురావస్తు జన్యుశాస్త్రం జియోంగ్నుతో వారి పరస్పర చర్యను, బహుశా హన్స్తో వారి సంబంధాన్ని కూడా నిర్ధారించింది. జియోంగ్ను జాతి కేంద్రం గుర్తింపు విభిన్న పరికల్పనలకు సంబంధించిన అంశంగా ఉంది. ఎందుకంటే కొన్ని పదాలు, ప్రధానంగా బిరుదులు, వ్యక్తిగత పేర్లు మాత్రమే చైనీసు మూలాలలో భద్రపరచబడ్డాయి. జియోంగ్ను అనే పేరు హస్సు, లేదా హునా, ^[13]^[14]^[15]అనే పేరుతో సంబంధితమైనది కావచ్చు. అయితే ఇది వివాదాస్పదమైనది. ^[16]^[17]ఇతర భాషా లింకులు—అన్నీ వివాదాస్పదమైనవి—విద్యార్థులు ప్రతిపాదించిన వాటిలో; టర్కికు ^[18]^[19]^[20]^[21]^[22]^[23] ఇరానియను, ^[24]^[25]^[26] మంగోలికు,^[27] యురాలికు,^[28] యెనిసియను, ^[16]^[29]^[30]^[31]^[32] లేదా బహుళ జాతి ఉన్నాయి.^[33]

పేరు

"జియోంగ్ను" అనే పదానికి "ఉగ్ర బానిస" అని అర్థం.^[34] వారిని హాన్ చైనీయులు గుర్రం మీద ప్రయాణించిన ఉత్తరం నుండి వచ్చిన ఆక్రమణదారులుగా గుర్తించారు. ^[35] జియోంగ్ను ఉచ్చారణ జియోనుగా [ɕjʊ́ŋnǔ] అనేది ఆధునిక మాండరిను చైనీసు ఉచ్చారణ. ఇది ఇప్పుడు బీజింగు‌లో మాట్లాడే మాండరిను మాండలికం నుండి వచ్చింది. ఇది సా.శ. రెండవ సహస్రాబ్దిలో మాత్రమే ఉనికిలోకి వచ్చింది. పురాతన చైనీసు ఉచ్చారణను వాంగు లి జెంగు‌జాంగు షాంగ్ఫాంగు అభిప్రాయం ప్రకారం జియోను-న లేదా ఘొన్నా గా పునర్నిర్మించారు. ఇవి చైనాలో విస్తృతంగా గుర్తించబడిన రెండు పురాతన చైనీసు పునర్నిర్మాణాలు. ^[36] సైనాలజిస్టు ఆక్సెలు షుస్లరు (2014) జియోంగ్ను ఉచ్చారణలను చివరి పాత చైనీసు (c. క్రీపూ 318)లో హియాను-నగా, తూర్పు హాన్ చైనీసులో హియాను-నగా పునర్నిర్మించారు; ఇతర చైనీసు ట్రాన్సుక్రిప్షను‌లను ఉదహరిస్తూ, వెలారు నాసికా మధ్యస్థ -న-, ఒక చిన్న అచ్చు తర్వాత సాధారణ నాసికా పాత్రను పోషించినట్లు అనిపిస్తుంది - కొన్నిసార్లు ఎన్ లేదా ఎమ్ కు సమానం -, షూస్లరు ప్రతిపాదించాడు 香ను జియోంగ్ను హియాను-న, హాన్-న అనేది విదేశీ ,హోన లేదా,హ్యూనా చైనీసు అనువాదం, హాన్ లేదా ప్రీ-హాన్ కావచ్చు. దీనిని షూస్లరు హన్స్, సంస్కృత హునాతో పోల్చారు.^[15] అయితే అదే మధ్యస్థ -ŋ- క్రిస్టోఫరు పి. అట్వుడు (2015) ను పునర్నిర్మించమని ప్రేరేపిస్తుంది. జియోనై, దీనిని ఆయన మంగోలియాలోని ఓంగి నది (Mongolian: Онги гол) నుండి తీసుకున్నాడు. ఇది మొదట జాతి పేరు కంటే రాజవంశ పేరు అని సూచిస్తుంది.^[37]

చరిత్ర

పూర్వీకులు

Afanasievo
culture

Ancient Northeast
Asians

పాంటికు స్టెప్పీసు నుండి మధ్య ఆసియా అంతటా ప్రారంభ ఇండో-యూరోపియను వలసల ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియా జనాభాతో సమావేశం.^[38]

మధ్య, తూర్పు మంగోలియాలోని జియోంగ్నుతో అనుబంధించబడిన భూభాగాలు గతంలో స్లాబు గ్రేవు కల్చరు (ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియా మూలం) నివసించేవి. ఇవి సా.శ 3వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగాయి. ^[39]జన్యు పరిశోధన సూచిస్తుంది. జియోంగ్ను ప్రాథమిక పూర్వీకులు స్లాబు గ్రేవు ప్రజలని వారు పశ్చిమ యురేషియన్లతో గణనీయమైన, సంక్లిష్టమైన మిశ్రమం ద్వారా జియోంగ్ను ఏర్పడ్డారని.^[40]

పశ్చిమ జౌ (క్రీ.పూ. 1045–771) కాలంలో ఉత్తర, వాయువ్య ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన సంచార తెగలతో అనేక ఘర్షణలు జరిగాయి. వీటిని జియాన్యును, గుయిఫాంగు లేదా జిరాంగు, షా‌న్రాంగు లేదా క్వాన్రాంగు వంటి వివిధ "రోంగు" తెగలు అని పిలుస్తారు.^[41] ఈ తెగలు జౌ భూభాగాన్ని వేధిస్తున్నట్లు నమోదు చేయబడ్డాయి. కానీ ఆ సమయంలో జౌ ఉత్తరం వైపు విస్తరిస్తూ వారి సాంప్రదాయ భూములను, ముఖ్యంగా వీ నది లోయ వరకు ఆక్రమించారు. పురావస్తుశాస్త్రపరంగా సివా సంస్కృతి ఖర్చుతో జౌ ఉత్తరం, వాయువ్యం వైపు విస్తరించింది. ^[41] సాశ 771 లో క్వాన్రాంగు పశ్చిమ జౌను అంతం చేశాడు. తరువాత హౌజింగు జౌ రాజధానిని కొల్లగొట్టి చివరి పశ్చిమ జౌ రాజు యును చంపాడు.^[41] ఆ తర్వాత ఉత్తర తెగలతో వ్యవహరించే పనిని వారి సామంతుడు, క్విన్ రాజ్యంకు వదిలేశారు.^[41]

పశ్చిమాన జియాంగ్నసు ఏర్పడటానికి ముందే పాజిరికు సంస్కృతి (క్రీ.పూ. 6వ–3వ శతాబ్దం) ఉంది. ^[42] సిథియను సంస్కృతి; ^[43] సైబీరియా,శాశ్వత మంచులో, ఆల్టై పర్వతాలు, కజకస్తాన్, సమీపంలోని మంగోలియాలో కనుగొనబడిన సైబీరియను ఐస్ మైడెను వంటి తవ్విన కళాఖండాలు మమ్మీ చేయబడిన మానవుల ద్వారా దీనిని గుర్తించారు. ^[44] దక్షిణాన, ఆర్డోసు సంస్కృతి కంచుయుగం ప్రారంభ ఇనుప యుగం నుండి క్రి.పూ 6వ శతాబ్దం వరకు ఆర్డోసు లూపు (ఆధునిక ఇన్నరు మంగోలియా, చైనా)లో అభివృద్ధి చెందింది. తెలియని జాతి-భాషా మూలం, ఇది ఇండో-యూరోపియను-మాట్లాడేవారి తూర్పున ఉన్న విస్తరణను సూచిస్తుందని భావిస్తున్నారు. ^[45]^[46]^[47] సా.శ 2వ శతాబ్దంలో జియాంగ్ను విస్తరణ ద్వారా యుయెజి స్థానభ్రంశం చెంది మధ్య, దక్షిణ ఆసియాకు వలస వెళ్ళవలసి వచ్చింది. ^[48]^[49]

ప్రారంభ చరిత్ర

1వ-2వ శతాబ్దపు AD దక్షిణ తజికిస్తాన్లోని సక్సనోఖురులో కనుగొనబడిన ఒక సంచార గుర్రపు స్వారీ పందిని ఈటెతో కొడుతోంది^[50]^[51] ఫ్రాంకు‌ఫోర్టు ప్రకారం, ఈ అలంకార బెల్ట్ కట్టు జియోంగ్నుకు సంబంధించిన పోషకుడి కోసం తయారు చేయబడి ఉండవచ్చు మరియు ఇది 2వ-1వ శతాబ్దానికి చెందినది కావచ్చు. BC. రైడర్ స్టెప్పీ దుస్తులను ధరిస్తాడు, అతని వెంట్రుకలు ఓరియంటల్ స్టెప్పీల యొక్క హెయిర్‌బన్‌తో ముడిపడి ఉంటాయి మరియు అతని గుర్రానికి జియోంగ్ను గుర్రపు ఉచ్చులు ఉంటాయి.^[52]

పశ్చిమ హాను చరిత్రకారుడు సిమా క్వియాను తన గ్రాండు హిస్టారియను రికార్డ్సు (సుమారు క్రీపూ 100) ఒక లీజువాను (శ్రేణి ఖాతా)లో జియోంగ్ను మీద ప్రారంభమైన కానీ వివరణాత్మక వివరణను రచించాడు. దీనిలో జియోంగ్ను ఒక నిర్దిష్ట చున్వీ వారసులుగా ఆరోపించబడ్డాడు. ఆయన "లార్డు జియా వంశం" యు ది గ్రేటు నుండి వచ్చాడు. ^[53]^[54]అయినప్పటికీ సిమా కియాను కూడా పాశ్చాత్య (హూవాక్సియా)కి మధ్య ఒక ప్రత్యేక రేఖను గీసాడు. (జియోంగ్ను), వారిని నాగరికత, అనాగరిక సమాజం అనే అర్థంలో రెండు ధ్రువ సమూహాలుగా వర్ణించారు: హువా–యి వ్యత్యాసం.^[55] సిమా క్వియాను కూడా క్రీపూ 265 కి ముందు జావో-జియోంగ్ను యుద్ధానికి ముందు వైల్డు గూసు గేటు, డై కమాండరీలకు ఉత్తరాన జియోంగ్ను ప్రారంభ రూపాన్ని ప్రస్తావించాడు; ^[56]^[57]అయితే సినోలజిస్టు ఎడ్విను పుల్లీబ్లాంకు (1994) వాదిస్తూ క్రీపూ 241- పూర్వపు జియోంగ్ను ప్రస్తావనలు హు ప్రజలుకు కాలానుగుణ ప్రత్యామ్నాయాలు అని వాదించాడు. ^[58]^[59] కొన్నిసార్లు జియోంగ్ను ఇతర సంచార ప్రజల నుండి వేరు చేయబడేవారు; అవి హు ప్రజలు; ^[60]కానీ ఇతర సందర్భాలలో చైనీసు మూలాలు తరచుగా జియోంగ్నును హు ప్రజలుగా వర్గీకరించాయి. ఇది సంచార ప్రజలకు ఒక సాధారణ పదం. ^[58]^[61]సిమా క్వియాను కూడా అస్థిరంగా ఉన్నాడు: "జావో వంశపారంపర్య గృహం" అనే అధ్యాయంలో ఆయన డోంఘును హు ప్రాపరు‌గా పరిగణించాడు. ^[62]^[63] అయినప్పటికీ మరెక్కడా ఆయన జియాంగ్నును కూడా హుగా పరిగణించాడు. ^[64]^[58]

పురాతన చైనా తరచుగా జియాన్యును, జిరాంగు సంచార ప్రజలతో సంబంధం కలిగి ఉండేది. తరువాతి చైనీసు చరిత్ర చరిత్రలో ఈ ప్రజలలోని కొన్ని సమూహాలు జియాంగ్ను ప్రజల పూర్వీకులుగా నమ్మబడ్డాయి.^[65] ఈ సంచార ప్రజలు తరచుగా షాంగు (ముఖ్యంగా జౌతో) పదేపదే సైనిక ఘర్షణలు జరిపారు. వారు తరచుగా విస్తరణ ప్రవాహంలో సంచార జాతులను జయించి బానిసలుగా చేసుకున్నారు.^[65] యుద్ధ రాజ్యాల కాలంలో క్విన్, జావో, యాన్ రాజ్యాల సైన్యాలు జియాంగ్ను, ఇతర హు ప్రజలు నివసించే వివిధ సంచార భూభాగాలను ఆక్రమించి జయించాయి.^[66]

జియాంగ్ను ఒక భాగమని పుల్లీబ్లాంకు వాదించారు. యికు అనే జిరాంగు సమూహం, షాన్బీలో నివసించారు. వారు శతాబ్దాలుగా చైనాచే ప్రభావితమయ్యారు. క్విన్ రాజవంశం వారిని తరిమికొట్టడానికి ముందు. ^[67]^[68] జియాంగ్నుకు వ్యతిరేకంగా క్విన్ చేసిన పోరాటం జియాంగ్నును క్విన్ భూభాగాంగా విస్తరించింది. ^[69] క్విన్ రాజవంశం ఏకీకరణ తర్వాత జియాంగ్ను క్విన్ ఉత్తర సరిహద్దుకు ముప్పుగా మారింది. వారు ప్రకృతి వైపరీత్యాలను ఎదుర్కొన్నప్పుడు క్విన్ రాజవంశం మీద దాడి చేసే అవకాశం ఉంది.^[70]

రాజ్యం ఏర్పాటు

మొదటిగా తెలిసిన జియాంగ్ను నాయకుడు టౌమాను. ఆయన క్రీపూ 220, 209 మధ్య పాలించాడు. క్రీపూ 215లో చైనా చక్రవర్తి క్విన్ షి హువాంగు జనరలు మెంగు టియానును జియాంగ్నుకు వ్యతిరేకంగా క్విన్ సైనిక పోరాటానికి పంపాడు. మెంగు టియాను జియాంగ్నును ఓడించి ఓర్డోసు లూపు నుండి వారిని బహిష్కరించాడు. వారిని టౌమాను, జియాంగ్ను ఉత్తరం వైపు మంగోలియను పీఠభూమి లోకి పారిపోయేలా చేశాడు.^[71] క్రీపూ 210 లో మెంగు టియాను మరణించాడు. క్రీపూ 209 లో జియాంగ్ను కుమారుడు మోదు జియాంగ్ను చాన్యు అయ్యాడు.

క్విన్ రాజవంశం ముప్పు నుండి జియోంగ్నును రక్షించడానికి మోదు చాన్యు జియోంగ్నును ఒక శక్తివంతమైన సమాఖ్యగా ఏకం చేశాడు.^[69] ఇది జియోంగ్నును మరింత బలీయమైన రాజకీయ వ్యవస్థగా మార్చింది. ఇది పెద్ద సైన్యాలను ఏర్పరచగలదు, మెరుగైన వ్యూహాత్మక సమన్వయాన్ని అమలు చేయగలదు. క్రీపూ 207 లో క్విన్ రాజవంశం పతనమైంది. అంతర్గత సంఘర్షణ తర్వాత క్రీపూ 202లో పశ్చిమ హాన్ రాజవంశం ద్వారా అది భర్తీ చేయబడింది. ఈ చైనీసు అస్థిరత కాలం జియాంగ్ను వంశానికి శ్రేయస్సు కాలంగా మారింది. వారు భారీ శ్రమ కొరకు బానిసలను ఉపయోగించడం, వంటి అనేక హాన్ వ్యవసాయ పద్ధతులను స్వీకరించి హాన్-శైలి ఇళ్లలో నివసించారు.^[72]

అంతర్గత ఐక్యతను ఏర్పరచుకున్న తర్వాత మోదు చాన్యు జియాంగ్ను సామ్రాజ్యాన్ని అన్ని దిశలలో విస్తరించాడు. ఉత్తరాన ఆయన దక్షిణ సైబీరియాలోని డింగ్లింగుతో సహా అనేక సంచార జాతుల ప్రజలను జయించాడు. గన్సు హెక్సీ కారిడారులో తూర్పు మంగోలియా, మంచూరియా డోంఘు ప్రజల శక్తిని అలాగే యుయెజిని అణిచివేశాడు. అక్కడ ఆయన కుమారుడు జిజు, యుయెజి రాజు పుర్రె నుండి కప్పును తయారు చేశాడు. గతంలో క్విన్ జనరలు మెంగు టియాను స్వాధీనం చేసుకున్న పసుపు నది మీద ఉన్న జియోంగ్ను అసలు మాతృభూమిని కూడా మోడు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.^[74] మోడు నాయకత్వంలో జియోంగ్ను హాన్ రాజవంశాన్ని బెదిరించేంత శక్తివంతమైనదిగా మారింది.

క్రీపూ 200లో మోడు తన 3,20,000 మంది సైన్యంతో బైడెంగు (ప్రస్తుత డాటాంగు, షాంక్సి)లోని పెటెంగు కోట వద్ద మొదటి హాన్ రాజవంశ చక్రవర్తి గావో-డి (గావో-డి)ని ముట్టడించాడు. ^[75] ఉత్తర ప్రావిన్సులను జియోంగ్నుకు అప్పగించడం, వార్షిక పన్నులు చెల్లించడం వంటి మోడు నిబంధనలన్నింటినీ గావో (గావో-డి) అంగీకరించిన తర్వాత ఆయన ముట్టడిని విడిచిపెట్టడానికి అనుమతించబడ్డాడు. గావోజు తన రాజధాని చాంగను (ప్రస్తుత జియాన్)కి తిరిగి రాగలిగినప్పటికీ మోడు అప్పుడప్పుడు హాన్ ఉత్తర సరిహద్దును బెదిరించాడు. చివరికి క్రీపూ 198 లో శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది.

జియాంగ్ను వారి విస్తరణలో క్రీస్తుపూర్వం 176లో వారి పశ్చిమ పొరుగున ఉన్న యుయేజీని హెక్సీ కారిడారు నుండి తరిమికొట్టారు. యుయేజీ రాజును చంపి పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ ఉనికిని చాటుకున్నారు.^[13]

క్రీ.పూ. 174లో మోడు మరణించే సమయానికి హాన్ సామ్రాజ్యం సరిహద్దులో ఉన్న సంచార జాతులలో జియాంగ్ను అత్యంత ప్రముఖులుగా గుర్తించబడ్డారు^[75] హాన్ పుస్తకం ప్రకారం తరువాత డువాను చెంగ్షి తొమ్మిదవ శతాబ్దపు ఇతర మోర్సెల్లెనియసు మోర్సెల్సు ఫ్రం యుయాంగులో ఉదహరించబడింది:

అలాగే, హాన్ షు ప్రకారం, జియాంగ్నును సందర్శించడానికి వాంగు వు (王烏), ఇతరులను రాయబారులుగా పంపారు. జియాంగ్ను ఆచారాల ప్రకారం, హాన్ రాయబారులు తమ అధికార చిహ్నాలను తొలగించకపోతే వారి ముఖాలను పచ్చబొట్టు వేయడానికి అనుమతించకపోతే, వారు యార్టు‌లలోకి ప్రవేశం పొందలేరు. వాంగు వు, ఆయన బృందం వారి బొమ్మలను తొలగించి, పచ్చబొట్టుకు లొంగిపోయి తద్వారా ప్రవేశం పొందారు. శంయు వారికంటే తాను అత్యంత అధికుడినని భావించాడు. ^[76]

జియోంగ్ను సోపానక్రమం

జియాంగ్ను పాలకుడిని చాన్యు అని పిలిచేవారు.^[79] ఆయన కింద టుక్వి కింగులు ఉన్నారు.^[79] ఎడమవైపు టుక్వి రాజు సాధారణంగా ఊహాజనిత వారసుడుగా ఉండేవాడు .^[79] ఆయన క్రింద ఎడమ, కుడి జతల అధికారులు ఉన్నారు: గులి, సైన్యాధికారులు, గొప్ప గవర్నర్లు, డాంఘు, గుడు. వారి క్రింద వెయ్యి, వంద, పది మంది వ్యక్తులతో కూడిన దళాల కమాండర్లు ఉన్నారు. ఈ సంచార జాతి, ఒక సైన్యం వలె వ్యవస్థీకృతమైంది.^[80]

మోడు తర్వాత తరువాతి నాయకులు జియోంగ్ను ఎడమ, కుడి శాఖలను ప్రాంతీయ ప్రాతిపదికన విభజించి రాజకీయ సంస్థ, ద్వంద్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. చైనా చక్రవర్తికి సమానమైన పాలకుడు చాన్యు లేదా షాన్యు, కేంద్ర భూభాగం మీద ప్రత్యక్ష అధికారాన్ని ఉపయోగించాడు. లాంగు‌చెంగు (ఖాంగై పర్వతాల చుట్టూ, ఓటుకెను)^[81]^[82] (చైనీస్: 龍城; మంగోలియను: లూట్; అక్షరాలా "డ్రాగను నగరం") వార్షిక సమావేశ స్థలంగా మారింది. జియోంగ్ను రాజధానిగా పనిచేసింది. ^[5] లాంగ్చెంగు శిథిలాలు దక్షిణాన కనుగొనబడ్డాయి 2017లో ^[83]

షాంగ్సీకి ఉత్తరంగా వామపక్షాల తుకి రాజు బీజింగు‌కు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నారు. కుడివైపున ఉన్న తుకి రాజు గన్సు వరకు ఆర్డోసు లూపు ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నారు.^[84]

హాన్ రాజవంశంతో వివాహ దౌత్యం

క్రీ.పూ. 200 శీతాకాలంలో తైయువాను జియాంగ్ను ముట్టడి తరువాత హాన్ చక్రవర్తి గావోజు మోడు చాన్యు మీద సైనిక పోరాటానికి వ్యక్తిగతంగా నాయకత్వం వహించాడు. బైడెంగు యుద్ధంలో ఆయన మెరుపుదాడికి గురయ్యాడు. జియాంగ్ను అశ్వికదళం ఆయన మీద దాడి చేసింది. చక్రవర్తి ఏడు రోజుల పాటు సరఫరాలు, బలగాల నుండి తెగబడినప్పటికీ పట్టుబడకుండా తృటిలో తప్పించుకున్నాడు.

హాన్ రాజవంశం జియాంగ్నుతో హెకిను (చైనీస్: 和親; lit. 'సామరస్య బంధుత్వం') వివాహ సంబంధాలను ఆచరిస్తున్నప్పుడు చక్రవర్తి కుమార్తెలను పంపకుండా ఉండటానికి "రాకుమార్తెలు" అని ముద్ర వేయబడిన సాధారణ మహిళలను, హాన్ సామ్రాజ్య కుటుంబ సభ్యులుగా జియాంగ్నుకు అనేకసార్లు పంపింది. ^[85]^[86]^[87]^[88]^[89]సరిహద్దు దాడులను ఆపడానికి చేసే వారి ప్రయత్నాలలో జియాంగ్ను నాయకులను వివాహం చేసుకోవడానికి హాన్ ఈ "యువరాణులను" పంపాడు. ఏర్పాటు చేసిన వివాహాలతో పాటు, దాడిని ఆపడానికి జియాంగ్నుకు లంచం ఇవ్వడానికి హాన్ బహుమతులు పంపాడు.^[75] క్రీపూ 200 లో పింగు‌చెంగు వద్ద ఓటమి తర్వాత హాన్ చక్రవర్తి జియాంగ్ను ముప్పుకు సైనిక పరిష్కారాన్ని వదులుకున్నాడు. బదులుగా క్రీపూ 198లో రాజ సభ్యుడుగా లియు జింగును చర్చల కోసం పంపారు. పార్టీల మధ్య చివరికి కుదిరిన శాంతి ఒప్పందంలో చాన్యుతో వివాహంలో హాన్ యువరాణిని ఇవ్వడం; పట్టు, స్వేదన పానీయాలు, బియ్యం జియాంగ్నుకు కాలానుగుణ బహుమతులు; రాజ్యాల మధ్య సమాన హోదా; పరస్పర సరిహద్దుగా సరిహద్దు గోడ ఉన్నాయి.

ఈ మొదటి ఒప్పందం అరవై సంవత్సరాల పాటు హాన్, జియోంగ్ను మధ్య సంబంధాలకు నమూనాను నిర్దేశించింది. క్రీపూ 135 వరకు ఈ ఒప్పందం తొమ్మిది సార్లు పునరుద్ధరించబడింది. ప్రతిసారీ జియోంగ్ను సామ్రాజ్యానికి "బహుమతులు" పెరిగాయి. క్రీపూ 192 లో మోదును హాన్ చక్రవర్తి గావోజు వితంతువు సామ్రాజ్ఞి లూ ఝి చేతిని కూడా కోరాడు. ఆయన కుమారుడు. వారసుడు లావోషాంగు చాన్యు అని పిలువబడే శక్తివంతమైన జియు. తన తండ్రి విస్తరణ విధానాలను కొనసాగించాడు. పెద్ద ఎత్తున ప్రభుత్వ ప్రాయోజిత మార్కెటు వ్యవస్థను నిర్వహించడానికి చక్రవర్తి వెనుతో చర్చలు జరపడంలో లావోషాంగు విజయం సాధించాడు.

జియోంగ్నుకు మంచి ప్రయోజనం చేకూర్చినప్పటికీ చైనా దృక్కోణం నుండి వివాహ ఒప్పందాలు ఖరీదైనవి. చాలా అవమానకరమైనవి, అసమర్థమైనవిగా భావించబడ్డాయి. లావోషాంగు చాన్యు శాంతి ఒప్పందాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించలేదని చూపించాడు. ఒక సందర్భంలో ఆయన స్కౌట్సు చాంగ్'ఆన్ సమీపంలోని ఒక ప్రదేశానికి చొచ్చుకుపోయాయి. క్రీ.పూ. 166లో ఆయన వ్యక్తిగతంగా 1,40,000 అశ్వికదళాన్ని ఆండింగు మీద దండెత్తి, యోంగు వద్ద సామ్రాజ్య తిరోగమనం వరకు చేరుకున్నాడు. క్రీ.పూ. 158లో ఆయన వారసుడు షాంగు‌డాంగు మీద దాడి చేయడానికి 30,000 అశ్వికదళాలను, యున్‌జోంగు మీద మరో 30,000 మందిని పంపాడు.

హాన్ రాజవంశ అధికారులు, అధికారులతో జియాంగ్నులు వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. వారు హాన్ చక్రవర్తి సేవలో జియాంగ్నుకు చేరిన హాన్ చైనీయులు చాన్యు సోదరీమణులు, కుమార్తెలను వివాహం చేసుకున్నారు. లావోషాంగు చాన్యు కుమార్తె ( జుంచెను చాన్యు, యిజిక్సి చాన్యు అక్క) హాన్ రాజవంశానికి సేవ చేస్తున్న జియాంగ్ను జి మార్క్విసు జనరలు జావో జిను‌ను వివాహం చేసుకున్నారు. క్వీడిహౌ చాన్యు కుమార్తె హాన్ చైనీసు జనరలు లి లింగును వివాహం చేసుకుంది. ఆయన లొంగిపోయి తర్వాత ^[95]^[96]^[97]^[98]^[99] జియాంగ్నుకు ఫిరాయించిన మరో హాన్ చైనీస్ జనరలు లి గ్వాంగ్లిని, హెవెన్లీ హార్సెసు యుద్ధంలో జనరలు హులుగు చాన్యు కుమార్తెను కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. ^[100]హాన్ చైనీసు దౌత్యవేత్త సువు అరెస్టు చేయబడి బందీగా తీసుకెళ్లబడినప్పుడు లి లింగు ఇచ్చిన జియాంగ్ను స్త్రీని వివాహం చేసుకున్నాడు. ^[101]హాన్ చైనీసు అన్వేషకుడు జాంగు క్వియాను ఒక జియోంగ్ను స్త్రీని వివాహం చేసుకున్నాడు. జియోంగ్ను చేత బంధించబడినప్పుడు ఆమె ద్వారా ఒక బిడ్డకు జన్మనిచ్చాడు. ^[102]^[103]^[104]^[105]^[106]^[107]^[108]

యెనిసీ కిర్గిజు ఖగనేటు ఖాగనులు హాన్ రాజవంశం జనరలు లీ గువాంగు మనవడు అయిన చైనీసు జనరలు లీ లింగు నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్నారు. ^[109]^[110]^[111]^[112] క్రీపూ మొదటి శతాబ్దంలో లి లింగు‌ను జియాంగ్నులు బంధించారు. ^[113]^[114] టాంగు రాజ లి కుటుంబం కూడా లి గువాంగు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పుకున్నందున కిర్గిజు ఖగను టాంగు ఇంపీరియలు కుటుంబ సభ్యుడిగా భహిష్కరించబడినట్లు గుర్తించబడింది. కిర్గిజు ఖగను అరే (阿熱) ఉయ్ఘరు ఖగనేటు మీద దండెత్తి ఖాసరు ఖగనును ఉరితీసిన తరువాత ఈ సంబంధం శాంతపరిచబడింది. ఈ వార్తను కిర్గిజు రాయబారి జువు హేసు (註吾合素) చాంగ్'ఆన్ కు తీసుకువచ్చారు.

హాన్–జియోంగ్ను యుద్ధం

హాన్ చక్రవర్తి వు పశ్చిమాన ఉన్న మర్మమైన రాజ్యాలను అన్వేషించడానికి జియోంగ్నును ఎదుర్కోవడానికి యుయెజి ప్రజలతో కూటమిని ఏర్పరచడానికి హాన్ చైనీసు అన్వేషకుడిని జాంగు క్వియాను పంపినప్పుడు హాన్ రాజవంశం యుద్ధానికి సన్నాహాలు చేసింది. ఈ సమయంలో జాంగు జియాంగ్ను భార్యను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయనకు ఒక కొడుకును కన్నది. జియాంగ్ను నాయకుడి నమ్మకాన్ని పొందాడు. ^[102]^[115]^[116]^[105]^[106]^[117]^[108]జాంగు క్వియాను ఈ మిషను‌లో విజయం సాధించలేకపోయినప్పటికీ^[118] పశ్చిమ దేశాల గురించి ఆయన నివేదికలు హాన్ సామ్రాజ్యం నుండి పశ్చిమ మార్గాలలో జియోంగ్ను పట్టును ఎదుర్కోవడానికి మరింత ప్రోత్సాహాన్ని అందించాయి. హాన్ ఉత్రర సిల్క్ రోడ్ ఉపయోగించి మనుషులను. సామాగ్రిని తరలించడానికి పెద్ద ఎత్తున దాడి చేయడానికి సిద్ధమైంది.

చక్రవర్తి వెన్ పాలన నుండి హాన్ రాజవంశం సైనిక ఘర్షణకు సన్నాహాలు చేస్తుండగా మాయి వద్ద చాన్యును మెరుపుదాడికి గురిచేసే ఒక అబార్టివు ట్రాపు తర్వాత క్రీపూ 133 వరకు విరామం రాలేదు. ఆ సమయానికి సామ్రాజ్యం రాజకీయంగా, సైనికంగా, ఆర్థికంగా ఏకీకృతం అయింది. కోర్టులో సాహసోపేతమైన యుద్ధ అనుకూల వర్గం నాయకత్వం వహించింది. ఆ సంవత్సరంలో చక్రవర్తి వు శాంతి ఒప్పందాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఒక సంవత్సరం ముందు తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని తిప్పికొట్టాడు.

క్రీపూ 129 చివరిలో పూర్తి స్థాయి యుద్ధం ప్రారంభమైంది. 40,000 హాన్ అశ్వికదళం సరిహద్దు మార్కెట్లలో జియాంగ్ను మీద ఆకస్మిక దాడి చేసింది. 127 లో హాన్ జనరలు వీ క్వింగు ఆర్డోసు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. క్రీపూ 121లో హువో క్యూబింగు లాంగ్జీ నుండి పశ్చిమ దిశగా తేలికపాటి అశ్విక దళాన్ని నడిపించి ఆరు రోజుల్లోనే ఐదు జియాంగ్ను రాజ్యాల గుండా పోరాడినప్పుడు జియాంగ్నుకు మరో ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. జియాంగ్ను హున్యే రాజు 40,000 మంది పురుషులతో లొంగిపోవలసి వచ్చింది. క్రీపూ 119 లో హువో, వీ ఇద్దరూ 50,000 మంది అశ్వికదళ సైనికులకు, 1,00,000 మంది ఫుటు‌సైనికులకు నాయకత్వం వహించారు (జియాంగ్ను కదలికను కొనసాగించడానికి, అశ్వికదళం కాని హాన్ సైనికులలో చాలామంది గుర్రం మీద ప్రయాణించే మొబైలు పదాతిదళ సైనికులు, కానీ కాలినడకన పోరాడారు), వేర్వేరు మార్గాలలో ముందుకు సాగడం వలన చాన్యు, ఆయన జియోంగ్ను కోర్టు గోబీ ఎడారికి ఉత్తరం వైపు పారిపోవాల్సి వచ్చింది. ^[119]

ప్రధాన లాజిస్టికలు ఇబ్బందులు ఈ పోరాటాల వ్యవధి దీర్ఘకాలిక కొనసాగింపును పరిమితం చేశాయి. యాన్ యు (嚴尤) విశ్లేషణ ప్రకారం ఇబ్బందులు రెండు రెట్లు ఉన్నాయి. మొదటగా సుదూర ప్రాంతాలకు ఆహారాన్ని సరఫరా చేయడంలో సమస్య ఉంది. రెండవది, ఉత్తర జియోంగ్ను భూములలో వాతావరణం హాన్ సైనికులకు కష్టంగా ఉంది. వారు ఎప్పుడూ తగినంత ఇంధనాన్ని మోయలేరు.^[a] అధికారిక నివేదికల ప్రకారం, జియోంగ్ను 80,000 నుండి 90,000 మంది పురుషులను కోల్పోయింది. హాన్ దళాలు ఎడారిలోకి తీసుకువచ్చిన 1,40,000 గుర్రాలలో 30,000 కంటే తక్కువ మంది హాన్ సామ్రాజ్యానికి తిరిగి వచ్చారు.

క్రీ.పూ. 104, 102లో హాన్ దయువాను రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడి స్వర్గపు గుర్రాల యుద్ధం గెలిచారు. ఫలితంగా హాన్ అనేక ఫెర్ఘానా గుర్రాలను సంపాదించింది. ఇవి జియోంగ్నుతో జరిగిన యుద్ధంలో వారికి మరింత సహాయపడ్డాయి. ఈ యుద్ధాల ఫలితంగా హాన్ సామ్రాజ్యం ఓర్డోసు గన్సు కారిడారు నుండి లాపు నారు వరకు వ్యూహాత్మక ప్రాంతాన్ని నియంత్రించింది. వారు జియోంగ్నును దక్షిణాన క్యాంగు ప్రజలు నుండి వేరు చేయడంలో విజయం సాధించారు. పశ్చిమ ప్రాంతాలకు ప్రత్యక్ష ప్రాప్తిని కూడా పొందారు. జియోంగ్ను మీద బలమైన హాన్ నియంత్రణ కారణంగా జియోంగ్ను అస్థిరంగా మారింది. ఇక మీద హాన్ సామ్రాజ్యానికి ముప్పుగా లేదు.^[124]

జియోంగ్ను అంతర్యుద్ధం (క్రీ.పూ. 60–53)

చాన్యు మరణించినప్పుడు ఆయన కొడుకు వయస్సుకు రాకపోతే అధికారం ఆయన తమ్ముడికి వెళ్ళవచ్చు. ఈ వ్యవస్థ సాధారణంగా ఒక వయోజన పురుషుడిని సింహాసనం మీద ఉంచుతుంది. కానీ తరువాతి తరాలలో సింహాసనాన్ని పొందే అనేక వంశాలు ఉన్నప్పుడు ఇబ్బంది కలిగించవచ్చు. జులుక్వాంక్యూ చాన్యు క్రీస్తుపూర్వం 60లో మరణించినప్పుడు, జులుక్వాంక్యూ బంధువు మనవడు వోయాన్కుడి అధికారాన్ని తీసుకున్నాడు. కొంతవరకు దోపిడీదారుడిగా ఉండటంతో ఆయన తన సొంత వ్యక్తులను అధికారంలో ఉంచడానికి ప్రయత్నించాడు. ఇది ఆయన శత్రువుల సంఖ్యను పెంచింది. జులుక్వాంక్యూ కుమారుడు తూర్పుకు పారిపోయాడు. క్రీపూ 58 లో తిరుగుబాటు చేశాడు. కొంతమంది వోయాన్కుడికి మద్దతు ఇచ్చారు. ఆయన ఆత్మహత్యకు పాల్పడ్డాడు. తిరుగుబాటు కుమారుడు హుహాన్యే చాన్యుగా మిగిలిపోయాడు. వోయాన్కుడి వర్గం ఆయన సోదరుడు టుకిని క్రీస్తుపూర్వం 58లో చాన్యుగా ఏర్పాటు చేసింది. క్రిపూ 57 లో మరో ముగ్గురు వ్యక్తులు తమను తాము చాన్యుగా ప్రకటించుకున్నారు. ఆ సంవత్సరంలో టుకి చేతిలో ఓడిపోయిన మూడవ వ్యక్తికి అనుకూలంగా ఇద్దరు తమ వాదనలను వదులుకున్నారు. తరువాతి సంవత్సరం హుహాన్యేకు లొంగిపోయారు. క్రీపూ 56 లో టుకి హుహాన్యే చేతిలో ఓడిపోయి ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. కానీ మరో ఇద్దరు హక్కుదారులు కనిపించారు: రన్జెను, హుహాన్యే అన్నయ్య జిజి చాన్యు. క్రీపూ 54లో రన్జెను జిజి చేత చంపబడ్డాడు. జిజి, హుహాన్యే మాత్రమే మిగిలిపోయారు. జిజి అధికారం స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. క్రీపూ 53లో హుహాన్యే దక్షిణానికి వెళ్లి చైనీయులకు లొంగిపోయాడు. జిజిని బలహీనపరచడానికి హుహాన్యే చైనా మద్దతును ఉపయోగించాడు. ఆయన క్రమంగా పశ్చిమానికి వెళ్ళాడు. క్రీపూ 49 లో టుకి సోదరుడు తనను తాను చాన్యుగా ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. క్రీపూ 36 లో ఆయన జిజి చేత చంపబడ్డాడు.బాల్ఖాషు సరస్సు సమీపంలో పశ్చిమాన కొత్త రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు జిజిని చైనా సైన్యం చంపింది.

హాన్ తో సామంత సంబంధాలు

క్రీ.పూ. 53లో హుహాన్యే హాన్ చైనాతో సామంతులు సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నారు.^[126] హాన్ కోర్టు పట్టుబట్టిన అసలు నిబంధనలు ఏమిటంటే మొదట చాన్యు లేదా ఆయన ప్రతినిధులు కప్పం చెల్లించడానికి రాజధానికి రావాలి; రెండవది చాన్యు యువరాజును బందీగా పంపాలి; మూడవదిగా చాన్యు హాన్ చక్రవర్తికి కప్పం అర్పించాలి. చైనీసు ప్రపంచ క్రమంలో జియాంగ్ను రాజకీయ హోదా "సోదర రాజ్యం" నుండి "బాహ్య సామంతుడు" (外臣) కు తగ్గించబడింది.

హుహాన్యే తన కొడుకు "కుడి జ్ఞాని రాజు" అయిన షులౌజుటాంగు‌ను హాన్ కోర్టుకు బందీగా పంపాడు. క్రీపూ 51లో చంద్ర నూతన సంవత్సరం నాడు చక్రవర్తికి కప్పం చెల్లించడానికి ఆయన వ్యక్తిగతంగా చాంగను‌ను సందర్శించాడు. అదే సంవత్సరంలో ఆధునిక షాంజీ వాయువ్యంలో ఉన్న గాంక్వాను ప్యాలెసు వద్ద మరొక రాయబారి కిజుషాను‌ను స్వీకరించారు.^[128] హుహాన్యే పాల్గొన్నందుకు ఆర్థికంగా ఆయనకు పెద్ద మొత్తంలో బంగారం, నగదు, బట్టలు, పట్టు, గుర్రాలు, ధాన్యం లభించాయి. హుహాన్యే క్రీపూ 49 -క్రీపూ 33 లలో మరో రెండు కప్పం చెల్లించే యాత్రలు చేశాడు; ప్రతిదానితో సామ్రాజ్య బహుమతులు పెంచబడ్డాయి. చివరి పర్యటనలో హుహాన్యే సామ్రాజ్య అల్లుడిగా ఉండటానికి అనుమతించమని కోరే అవకాశాన్ని పొందాడు. జియాంగ్ను రాజకీయ హోదా క్షీణతకు సంకేతంగా, చక్రవర్తి యువాను నిరాకరించాడు. బదులుగా ఆయనకు ఐదుగురు లేడీస్-ఇన్-వెయిటింగు‌లను ఇచ్చాడు. వారిలో ఒకరు వాంగు జావోజును, నలుగురు అందగాళ్ళలో ఒకరిగా చైనీసు జానపద కథలలో ప్రసిద్ధి చెందాడు.

తన సోదరుడి సమర్పణ గురించి జిజి తెలుసుకున్నప్పుడు ఆయన కూడా క్రీపూ 53 లో హాన్ కోర్టుకు ఒక కుమారుడిని బందీగా పంపాడు. తరువాత రెండుసార్లు - క్రీపూ 51,క్రీపూ 50 లలో - ఆయన హాన్ కోర్టుకు రాయబారులను కప్పం చెల్లించి పంపాడు. కానీ వ్యక్తిగతంగా కప్పం చెల్లించడంలో విఫలమైనందున ఆయన ఎప్పుడూ సామంతరాజ్య వ్యవస్థలోకి అనుమతించలేదు.క్రీపూ 36లో, పశ్చిమ ప్రాంతాల రక్షక-జనరలు గన్ యాన్షౌ సహాయంతో చెన్ టాంగు అనే జూనియరు అధికారి, జిజి యుద్ధంలో ఆయన ఓడించి ఆయన తలని చాంగను‌కు ట్రోఫీగా పంపాడు.

జిన్ రాజవంశం రాజకీయ తిరుగుబాట్లకు అనుగుణంగా హుదుర్షి పాలనలో (క్రీ.శ. 18–48)సామంతరాజ్య సంబంధాలు నిలిపివేయబడ్డాయి. పశ్చిమ ప్రాంతాల మీద అలాగే వుహువాను వంటి పొరుగు ప్రజల మీద తిరిగి నియంత్రణ సాధించడానికి జియోంగ్ను అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకున్నాడు. సా.శ 24 లో హుదర్షి సామంత వ్యవస్థను తిప్పికొట్టడం గురించి కూడా మాట్లాడాడు.

దక్షిణ జియోంగ్ను - ఉత్తర జియోంగ్ను

చక్రవర్తి గ్వాంగ్వు సంతృప్తిపరిచే విధానంతో జియోంగ్ను కొత్త శక్తిని ఎదుర్కొన్నాడు. తన శక్తి అత్యున్నత స్థాయిలో హుదుర్షి తనను తాను తన ప్రముఖ పూర్వీకుడు మోడుతో పోల్చుకున్నాడు. అయితే జియోంగ్నులో పెరుగుతున్న ప్రాంతీయవాదం కారణంగా ఎప్పుడూ ప్రశ్నించని అధికారాన్ని హుదుర్షి స్థాపించలేకపోయాడు. హుహాన్యే స్థాపించిన సోదర వారసత్వ సూత్రానికి విరుద్ధంగా, హుదుర్షి తన కుమారుడు పునును వారసుడిగా నియమించాడు. అయితే మునుపటి చాన్యు పెద్ద కుమారుడుగా కుడి వైపున ఉన్న రిజు రాజు బి (పై) మరింత చట్టబద్ధమైన హక్కును కలిగి ఉన్నాడు. తత్ఫలితంగా, చాన్యు ఆస్థానంలో జరిగే వార్షిక సమావేశానికి బి హాజరు కావడానికి నిరాకరించాడు. అయినప్పటికీ, క్రీ.శ. 46లో, పును సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

క్రీ.శ. 48లో దక్షిణాన బి అధికార స్థావరంలోని ఎనిమిది జియోంగ్ను తెగల సమాఖ్య, మొత్తం 40,000 నుండి 50,000 మంది పురుషుల సైనిక దళంతో, పును రాజ్యం నుండి విడిపోయి బీ ని చాన్యుగా ప్రకటించింది. ఈ రాజ్యం దక్షిణ జియోంగ్ను (చైనీస్: చైనీస్; పిన్యిన్: నాన్ జియోంగ్ను) గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఉత్తర జియోంగ్ను

ఓర్ఖాను (ఆధునిక ఉత్తర మధ్య మంగోలియా) చుట్టూ ఉన్న పును కింద ఉన్న రంప్ రాజ్యం ఉత్తర జియోంగ్ను (చైనీస్: 北匈奴; పిన్యిన్: Běi Xiōnú) గా ప్రసిద్ధి చెందింది. పును ఉత్తర చాన్యుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. సా.శ 49లో ఉత్తర జియోంగ్నును దక్షిణ జియోంగ్ను ఘోరంగా ఓడించింది. అదే సంవత్సరం లియాడోంగు హాన్ గవర్నరు అయిన జై టోంగు కూడా వుహువాను, జియాను‌బీలను హాన్ రాజవంశంతో శాంతి చర్చలు జరపడానికి ఉత్తర జియోంగ్ను రాయబారుల మీద దాడి చేయమని అనేక ప్రత్యేక సందర్భాలలో ప్రలోభపెట్టాడు. కానీ పెద్దగా పురోగతి సాధించలేదు.

1960లలో ఉత్తర జియోంగ్ను పశ్చిమ ప్రాంతాలకు తమ ప్రభావాన్ని విస్తరించడానికి ప్రయత్నించడంతో శత్రుత్వాన్ని తిరిగి ప్రారంభించి హాన్ సరిహద్దుల మీద దాడులు ప్రారంభించారు. 73లో హాన్ రాజులు డౌ గు, జెంగు చోంగు‌లను తారిం బేసిను‌లోని ఉత్తర జియోంగ్నుకు వ్యతిరేకంగా ఒక గొప్ప దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించడానికి పంపడం ద్వారా ప్రతిస్పందించారు. ప్రఖ్యాత జనరలు బాన్ చావో సాహసకృత్యాలతో ఈ దండయాత్ర ప్రారంభంలో విజయవంతమైంది. కానీ 75లో హాన్ స్వదేశానికి సంబంధించిన విషయాల కారణంగా తాత్కాలికంగా ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది. బాన్ చావో వెనుకబడి ఉండి 1970లో మరణించే వరకు పశ్చిమ ప్రాంతాల మీద చైనా ప్రభావాన్ని కొనసాగించాడు.

తరువాతి దశాబ్దంలో ఉత్తర జియోంగ్ను మిడతల తెగుళ్ల కారణంగా కరువులను భరించాల్సి వచ్చింది. 87లో వారు జియాను‌బీ చేతిలో ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూశారు. వారు వారి చాన్యు యూలియును చంపి ఆయన చర్మాన్ని ట్రోఫీగా తీసుకున్నారు. ఉత్తర జియోంగ్ను గందరగోళంలో ఉండటంతో హాన్ జనరలు డౌ జియాను 89లో ఆల్టై పర్వతాల యుద్ధంలో దండయాత్రను ప్రారంభించి వారిని అణిచివేశాడు. 91లో మరొక హాన్ దాడి తర్వాత ఉత్తర చాన్యు తన అనుచరులతో వాయువ్య దిశకు పారిపోయాడు. మళ్ళీ కనిపించలేదు అయితే వెనుకబడిన వారు హాన్‌కు లొంగిపోయారు. ^[130]^[131]

94లో కొత్తగా నియమించబడిన చాన్యు పట్ల అసంతృప్తితో లొంగిపోయిన ఉత్తర జియోంగ్ను తిరుగుబాటు చేసి ఫెంగు‌హౌను తమ చాన్యుగా ప్రశంసించారు. ఆయన వారిని సరిహద్దు వెలుపల పారిపోయేలా చేశాడు. అయితే వేర్పాటువాద పాలన కరువులను, పెరుగుతున్న జియాను‌బీ ముప్పును ఎదుర్కొంటూనే ఉంది. దీని వలన 96లో 10,000 మంది హాన్‌కు తిరిగి వచ్చారు. ఫెంగు‌హౌ తరువాత హాన్‌కు సామంతుడిగా లొంగిపోవాలని ఉద్దేశించి రాయబారులను పంపాడు కానీ తిరస్కరించబడ్డాడు. ఉత్తర జియోంగ్ను చెల్లాచెదురుగా ఉన్నారు. వారిలో ఎక్కువ మంది జియాను‌బీ చేత విలీనం చేయబడ్డారు. 118లో ఓడిపోయిన ఫెంగు ‌హౌ సుమారు 100 మంది అనుచరులను హాన్‌కు లొంగిపోయేలా తీసుకువచ్చాడు.^[130]

ఉత్తర జియోంగ్ను అవశేషాలు తారిం బేసిను‌లో ఉండి జుషి రాజ్యంతో పొత్తు పెట్టుకుని 119లో యివును స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. 126 నాటికి వారిని హాన్ జనరలు బాన్ యోంగు లొంగదీసుకున్నాడు. అయితే "హుయాను రాజు" నేతృత్వంలోని ఒక శాఖ ప్రతిఘటించడం కొనసాగించింది. హుయాను రాజు చివరిగా 151లో యివు మీద దాడి చేసినప్పుడు ప్రస్తావించబడ్డాడు కానీ హాన్ దళాలచే తరిమివేయబడ్డాడు. ఐదవ శతాబ్దపు వీయి పుస్తకం ప్రకారం ఉత్తర చాన్యు తెగ అవశేషాలు కుచా సమీపంలో యుబానుగా స్థిరపడి వుసునును లొంగదీసుకున్నాయి; మిగిలిన వారు ట్రాన్సోక్సానియా లోని కాంగ్జు వైపు ఆల్టై పర్వతాలు దాటి పారిపోయారు. ఈ సమూహం తరువాత హెఫ్తలైట్సుగా మారిందని ఇది పేర్కొంది.

^[132]^[133]^[134]

దక్షిణ జియోంగ్ను

యాదృచ్ఛికంగా పును బెదిరింపు ఉన్నప్పటికీ దక్షిణ జియోంగ్ను ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, దురదృష్టాలతో బాధపడింది. అందువలన క్రీ.శ. 50లో దక్షిణ జియోంగ్ను హాన్ చైనాతో సామంతరాజ్య సంబంధాలకు లొంగిపోయాడు. చాన్యు తన ఆస్థానాన్ని మీజీ కౌంటీలోని జిహే కమాండరీలో స్థాపించాలని ఆదేశించబడ్డాడు. అయితే ఆయన అనుచరులు ఎనిమిది సరిహద్దు కమాండరీలలో పునరావాసం పొందారు. అదే సమయంలో పెద్ద సంఖ్యలో చైనీయులు ఈ కమాండరీలలో మిశ్రమ హాన్-జియోంగ్ను స్థావరాలలో పునరావాసం పొందారు. ఆర్థికంగా దక్షిణ జియోంగ్ను హాన్‌తో వాణిజ్యం, చైనీసు కోర్టు నుండి వార్షిక సబ్సిడీల మీద ఆధారపడ్డారు.

దక్షిణ జియోంగ్ను ఉత్తర సరిహద్దును సంచార దళాల నుండి రక్షించడంలో సహాయకులుగా పనిచేశారు, ఉత్తర జియోంగ్నును ఓడించడంలో కూడా పాత్ర పోషించారు. అయితే వారి ఉత్తర ప్రతిరూపం పతనంతో కూడా వారు నిరంతర దాడుల భారాన్ని చవిచూస్తూనే ఉన్నారు. ఈసారి స్టెప్పీ ప్రజలు జియాను‌బీ. సరిహద్దుల పేలవమైన వాతావరణం, జీవన పరిస్థితులతో పాటు వారి రాజకీయాలలో చైనీసు కోర్టు కూడా జోక్యం చేసుకుంది. వారు తరచుగా హాన్ ప్రయోజనాల పట్ల పక్షపాతంతో ఉన్న చాన్యుసును నియమించారు. ఫలితంగా దక్షిణ జియోంగ్ను కాలానుగుణంగా తిరుగుబాటు చేస్తూ అప్పుడప్పుడు వుహువానుతో దళాలు చేరి జియాను‌బీ నుండి మద్దతు పొందాడు.

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరిలో చాన్యు తన ప్రజలను హాన్ అంతర్గత విషయాలను పరిష్కరించడానికి పంపడం ప్రారంభించాడు; మొదట పసుపు తలపాగా తిరుగుబాటు మీద తరువాత 188లో హెబీలో వుహువాను మీద దాడి చేశారు. ఆయన చర్యలు హాన్ కోర్టుకు నిరంతర సైనిక సేవకు ఒక ఉదాహరణగా నిలుస్తాయని జియోంగ్నులో చాలామంది భయపడ్డారు. ఆ సమయంలో మరొక సామంతుడు, జియుచుగే, బింగ్జౌలో తిరుగుబాటు చేసి ప్రాంతీయ ఇన్స్పెక్టరు‌ను చంపాడు. తదనంతరం దక్షిణ జియోంగ్నులోని ఒక తిరుగుబాటు వర్గం వారితో పొత్తు పెట్టుకుని చాన్యును కూడా చంపింది. హాన్ కోర్టు ఆయన కుమారుడు యుఫులువోను ఆయన వారసుడిగా నియమించింది. కానీ తిరుగుబాటుదారులు ఆయనను తన భూభాగం నుండి బహిష్కరించారు.

యుఫులువో హాన్ కోర్టు నుండి సహాయం కోరడానికి లుయోయాంగుకు ప్రయాణించాడు. కానీ గ్రాండు జనరలు హీ జిన్ నపుంసకులు మధ్య జరిగిన ఘర్షణ, చివరికి యుద్ధ నాయకుడు డాంగు జువో జోక్యం కారణంగా ఆస్థానం గందరగోళంలో పడింది. చాన్యు తరువాత తన అనుచరులతో షాంగ్సీ లోని ఫెన్ నది తూర్పున పింగ్యాంగు ప్రాంతంలో స్థిరపడ్డాడు. అక్కడ ఆయన మరణించాడు. ఆయన సోదరుడు హుచుక్వాను 195లో వారసుడిగా వచ్చాడు. ఇంతలో తిరుగుబాటుదారులు మొదట తమ సొంత చాన్యును ఎన్నుకున్నారు. కానీ ఆయన తన పాలనలో కేవలం ఒక సంవత్సరం తర్వాత మరణించిన తర్వాత వారు ఆ స్థానాన్ని ఖాళీగా ఉంచి ఆయన స్థానంలో వృద్ధ నామమాత్రపు రాజును ఉంచారు. చాన్యు అధికారం చెదిరిపోవడంతో దక్షిణ జియోంగ్ను తెగలలో చాలామంది విడిపోయారు. కొనసాగుతున్న హాన్ అంతర్యుద్ధంను నివారించారు. యుఫులువో సమూహం జియుచుగే ఈ సంఘర్షణలోకి లాగబడ్డారు. తరువాత వారిని యుద్ధ నాయకుడు కావో కావో అణచివేశారు.^[130]

దక్షిణ జియోంగ్ను తిరుగుబాటు షుఫాంగు యున్‌జోంగు వంటి అనేక సరిహద్దు కమాండరీలను శత్రు తెగలకు కోల్పోయాయి. దీని వలన కావో కావో వాటిని రద్దు చేసి వదిలివేయవలసి వచ్చింది. 216లో ఆయన యే నగరంలో హుచుక్వాను‌ను నిర్బంధించాడు. దక్షిణ జియోంగ్ను, చివరి అవశేషాలను ఆధునిక షాంగ్సీ లోని తైయువాను కమాండరీ చుట్టూ ఐదు విభాగాలు (చైనీస్: 五部; పిన్యిన్: Wǔbù; ఎడమ, కుడి, దక్షిణ, ఉత్తర మధ్య)గా పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. వాటిని చైనీసు కోర్టు ప్రభావానికి దగ్గరగా తీసుకువచ్చాడు. చాన్యు కార్యాలయం హుచుక్వాను‌తో యే వద్ద ఆయన మరణం వరకు ఉంది. తరువాత అది ఖాళీగా మారింది. ఐదు విభాగాలను ఆయన మామ క్యూబే పర్యవేక్షణలో ఉంచారు. ప్రతి విభాగానికి స్థానిక అధిపతి నాయకత్వం వహించారు. ఆయన ఒక చైనీసు నివాసి పర్యవేక్షణలో ఉన్నాడు. షాంగ్జీలోని తెగలు తిరుగుబాటులో పాల్గొనకుండా నిరోధించడం దీని లక్ష్యం, కావో కావో వారిని తన అశ్వికదళంలో సహాయకులుగా ఉపయోగించుకోవడానికి కూడా అనుమతించింది.^[135]

ఉత్తర చైనాలోని వారసులు - తరువాత రాజ్యాలు

ఫాంగు జువాన్లింగు బుక్ ఆఫ్ జిన్ గ్రేటు వాలు‌లో పునరావాసం పొందిన పంతొమ్మిది జియోంగ్ను తెగలను జాబితా చేస్తుంది: చుగే (屠各), జియాన్జి (鮮支), కౌటౌ (寇頭), వుటన్ (烏]Tile]), (赤勒), హంజీ (捍蛭), హీలాంగు (黑狼), చిషా (赤沙), యుగాంగు (鬱鞞), వీసువో (萎莎), టుటాంగు (禿童), బోమీ (勃蔑), హు ఏల్ ట్రిబ్), 羌渠be (賀賴), జాంగు‌కిన్ (鐘跂), దలో (大樓), యోంగ్కు (雍屈), జెన్షు (真樹), లిజీ (力羯). పంతొమ్మిది తెగలలో, జియుచుగే అని కూడా పిలువబడే చుగే అత్యంత గౌరవనీయమైన, ప్రతిష్టాత్మకమైనవారు.^[136]

దక్షిణ జియోంగ్ను పతనంతో జాతి ఏకీకరణ సామాజిక మార్పుల కారణంగా జియోంగ్ను పేరు క్రమంగా వారి వారసులలో కనుమరుగైంది. బింగు‌జౌ లోని ఐదు విభాగాల రాజకీయాల మీద చుగే ఆధిపత్యం చెలాయించింది. అది వారి ప్రజలకు కొత్త సాధారణ లేబులు‌గా మారింది. ఐదు విభాగాల వెలుపల, జియోంగ్ను వివిధ తప్పుగా నిర్వచించబడిన "హు" సమూహాలుగా విభజించబడింది. తరువాత అవి వుహువాను, జియాను‌బీ వంటి వివిధ జాతుల తెగలతో కలిసిపోయిఅయి. వారిలో చాలామంది లియు వంటి చైనీసు కుటుంబ పేర్లను స్వీకరించారు. ఇది ఐదు విభాగాలలో ముఖ్యంగా ప్రబలంగా ఉంది.^[137]

అయినప్పటికీ ఇటీవలి చరిత్ర చరిత్రలో జియోంగ్ను తరచుగా పదహారు రాజ్యాలు కాలం నాటి "ఐదు అనాగరికులు"గా వర్గీకరించబడ్డారు. ఎందుకంటే హాన్-జావో (చుగే), ఉత్తర లియాంగు (లుషుయిహు) హెలియను జియా (టిఫు) అన్నీ జియోంగ్ను మూలాలు కలిగిన కుటుంబాలచే స్థాపించబడ్డాయి. తరువాత జావో స్థాపకుడు, షి లే కూడా కియాంగ్క్యూ తెగ వారసుడు, కానీ ఆయనకు కాలానికి, ఆయన ప్రజలు జీ అని పిలువబడ్డారు. వీరు ఐదుగురు బార్బేరియన్ల వర్గంలోని జియోంగ్ను నుండి వేరుగా పరిగణించబడ్డారు.

హాన్-జావో రాజవంశం (304–329)

హాన్ (304–319)

ఐదు విభాగాలు చివరికి వారి దాస్యం పట్ల అసంతృప్తి చెందాయి. వారి స్వంత శక్తిని నొక్కి చెప్పడానికి ప్రయత్నించాయి. కావో వీ, పశ్చిమ జిన్ కోర్టులు జోక్యం చేసుకుని వారిని ఐదుగా బలవంతంగా సమైఖ్యం చేసే ముందు 3వ శతాబ్దం మధ్యలో ఎడమ విభాగం కమాండరు లియు బావో వారిని క్లుప్తంగా ఏకం చేశాడు. వారి విధేయతను మరింతగా నిర్ధారించుకోవడానికి ఐదు విభాగాల ప్రభువులు తమ పిల్లలను చైనా రాజధానికి బందీలుగా పంపవలసి వచ్చింది. అక్కడ వారు చైనీసు కన్ఫ్యూషియను బోధనలు, సంస్కృతికి అలవాటు పడ్డారు. వారు జిన్ కింద ప్రభుత్వ కార్యాలయాలను నిర్వహించడానికి కూడా అనుమతించబడ్డారు. కానీ వారి చైనీసు తోటివారితో పోలిస్తే వారి హోదా తక్కువగానే ఉంది. ఎనిమిది మంది యువరాజుల యుద్ధం ఉత్తర చైనాను గందరగోళంలోకి నెట్టినప్పుడు ఐదు విభాగాలు 304లో పశ్చిమ జిన్‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేయడానికి అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకున్నాయి.

లియు యువాను, లియు బావో కుమారుడు, జిన్ యువరాజులలో ఒకరి కింద పనిచేస్తున్న జనరలు, ఐదు విభాగాలు తమ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించమని ఆఫరు చేశాయి. తన యువరాజును మోసం చేసిన తర్వాత, లియు యువాను బింగు‌జౌకు తిరిగి వచ్చాడు. గ్రాండు చాన్యుగా ప్రశంసించబడ్డాడు. ఆ సంవత్సరం తరువాత. ఆయన తనను తాను హాన్ రాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు. ఆధునిక పరిశోధన లియు యువాను ఒక జాతి చుగే అని చెబుతుంది. కానీ సమకాలీన రికార్డులలో ఆయన, ఆయన కుటుంబం దక్షిణ జియోంగ్ను చాన్యుసు నుండి యుఫులువో ద్వారా ప్రత్యక్ష సంతతికి చెందినవారని పేర్కొన్నారు. సామ్రాజ్య చట్టబద్ధత కోసం ఆయన తన రాజ్యాన్ని హాన్ రాజవంశం పునరుద్ధరణగా చిత్రీకరించాడు. తన పూర్వీకులు చక్రవర్తి గౌజు కాలం నుండి హెకిను ద్వారా హాన్ యువరాణులను వివాహం చేసుకున్నారని పేర్కొన్నాడు.^[130]^[137] ఆయన చైనీసు పాలక వ్యవస్థను స్వీకరించాడు. జాతి హాన్, చైనీసు కాని తెగలను తన కింద సేవ చేయడానికి అనుమతించాడు. 308లో ఆయన తన బిరుదును హాన్ చక్రవర్తిగా పెంచుకున్నాడు. 309లో ఆయన తన రాజధానిని పింగ్యాంగులో స్థిరపరిచాడు.

యుద్ధం, ప్రకృతి వైపరీత్యాలతో నాశనమైన పశ్చిమ జిన్, హాన్ పెరుగుతున్న ముప్పును ఆపలేకపోయింది. లియు కాంగు హాన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన కొన్ని నెలల తర్వాత 311లో జిన్ సామ్రాజ్య సైన్యాన్ని ఆయన దళాలు నాశనం చేశాయి. త్వరలోనే హాన్ జిన్ రాజధాని లుయోయాంగు మీద దాడిచేసి నగరాన్ని కొల్లగొట్టి యోంగ్జియా విపత్తు అని పిలువబడే సంఘటనలో జిన్ చక్రవర్తి హువాయిను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 316లో చాంగ్'ఆన్‌లో చక్రవర్తి మిన్ నేతృత్వంలో జరిగిన జిన్ పునరుద్ధరణను లియు కాంగు బంధువు లియు యావో నేతృత్వంలోని హాన్ దళాలు కూడా అణిచివేశాయి. చాంగను పతనం తరువాత. జియాంకాంగు వద్ద యాంగ్జీ నదికి దక్షిణాన ఉన్న జిన్ అవశేషాలు 318లో తూర్పు జిన్ రాజవంశంగా తిరిగి స్థాపించబడ్డాయి.^[138]

వారి సైనిక విజయం ఉన్నప్పటికీ హాన్ కూడా అంతర్గత కలహాలు, బలహీనమైన కేంద్ర అధికారంతో బాధపడ్డాడు. ఆస్థానంలో క్రూరమైన, వ్యర్థమైన పాలకుడిగా వర్ణించబడిన లియు కాంగు, తన పాలనకు అసమ్మతి మంత్రులు, సింహాసనం మీద హక్కు ఉన్న ఆయన సోదరుడు ముప్పు పొంచి ఉన్నారని చూశాడు. దీనికి ప్రతిగా ఆయన తన వారసుడు, సన్యాసి బంధువులు నపుంసకులు లను గొప్పగా శక్తివంతం చేశాడు. ఆస్థానాన్ని క్రూరమైన ప్రక్షాళనలో ముగించిన అధికార పోరాటంలోకి నెట్టాడు. అదనంగా ఆస్థానానికి పెద్ద భూభాగం మీద వారి పాలనను అమలు చేసే సామర్థ్యం లేదు. షాంగ్జీలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. వారి జనరల్సు సమర్థవంతంగా యుద్ధ ప్రభువులుగా వ్యవహరించారు. దీని ఫలితంగా షి లే, జీ జనరలు, సామ్రాజ్యం తూర్పు భాగంలో తన ప్రభావాన్ని నిరూపించుకున్నారు. 318లో లియు కాంగు మరణం తరువాత భార్య బంధువు జిన్ జున్ పింగ్యాంగు‌లోని సామ్రాజ్య కుటుంబాన్ని ఊచకోత కోశాడు. తరువాత ఆయన లియు యావో, షి లే నేతృత్వంలోని సంయుక్త దళం చేతిలో ఓడిపోయాడు.

పూర్వ జావో (319–329)

జిన్ జున్ తిరుగుబాటు సమయంలో ఊచకోత నుండి తప్పించుకున్న హాన్ అధికారులు సామ్రాజ్య కుటుంబంలో అత్యంత ప్రముఖ సభ్యుడు, విశిష్ట సైనిక కమాండరు అయిన లియు యావోకు సింహాసనాన్ని అందించారు. లియు యావో సారవంతమైన, రక్షణాత్మకమైన గ్వాను‌జోంగు ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. 319లో ఆయన రాజధానిని పింగ్యాంగు నుండి చాంగను‌కు తరలించి రాజవంశానికి జావో అని పేరు మార్చాడు. తన పూర్వీకుల మాదిరిగా కాకుండా ఆయన మోడు చాన్యును గౌరవించడం ద్వారా, హాన్ పునరుద్ధరణ రాజ్యం ప్రారంభ స్థానం నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడం ద్వారా తన జియాంగ్ను పూర్వీకులకు మరింత గౌరవం అందించాడు. అయితే ఇది లియు యువాను నుండి విరామం కాదు. ఎందుకంటే ఆయన మరణానంతరం లియు యువాను, లియు కాంగు లను గౌరవించడం కొనసాగించాడు; అందువలన దీనిని చరిత్రకారులు సమిష్టిగా హాన్-జావో అని పిలుస్తారు. అదే సంవత్సరం షి లే స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించి తన సొంత జావో రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసుకుని ఉత్తర చైనా మీద ఆధిపత్యం కోసం లియు యావోను సవాలు చేశాడు. ఈ కారణంగా షి లే తరువాత జావో నుండి వేరు చేయడానిని హాన్-జావోను చరిత్రకారులు మాజీ జావో అని కూడా పిలుస్తారు.

తన పాలన ప్రారంభంలో లియు యావో జిన్, మాజీ లియాంగు చౌచి అవశేషాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం చేయడం ద్వారా తన రాజ్యాన్ని పశ్చిమ దిశగా విస్తరించాడు. చివరికి ఆయన తన సైన్యాన్ని లుయోయాంగు మీద నియంత్రణ కోసం లేటరు జావోతో పోరాడటానికి నడిపించాడు. కానీ యుద్ధంలో షి లే దళాలచే బంధించబడి 329లో ఉరితీయబడ్డాడు. చాంగను త్వరలోనే లేటరు జావో చేతిలో ఓడిపోయాడు. మాజీ జావో దళాలలో చివరిది నాశనమైంది. తద్వారా హాన్-జావో రాజవంశం ముగిసింది.^[139] చుగే తరువాతి రెండు శతాబ్దాల పాటు ఉత్తర చైనాలో ఒక ప్రముఖ జాతి సమూహంగా కొనసాగింది. జ్హో పుస్తకం ప్రకారం బింగు‌జౌలోని ఐదు విభాగాల వారసులు తరువాత జిహుగా పరిణామం చెందారు.^[140]

టిఫు తెగ - హెలియను జియా రాజవంశం (309–431)

ప్రస్తుత జింగ్బియను కౌంటీ, షాంగ్సీ లోని హెలియను జియా రాజవంశం రాజధాని టోంగ్వాన్చెంగు అవశేషాలు.

టిఫు తెగ అధిపతులు క్యూబీ నుండి వచ్చారు. మరొక తెగ, దుగుకు సంబంధించినవారు. జియాంగ్ను తండ్రులు, జియాన్బీ తల్లులు ఉన్న వ్యక్తులకు ఉపయోగించే వారి పేరు ఆధారంగా ఈ తెగ జియాన్బీతో కలిసిపోవడం ద్వారా ఏర్పడింది. రికార్డులు వారిని "వుహువాను" అని కూడా సూచిస్తాయి. ఇవి 4వ శతాబ్దం నాటికి డోంగు (జియాను‌బీ, వుహువాను) నేపథ్యాలు కలిగిన హు తెగలకు ఒక సాధారణ పదంగా మారాయి.^[141] 309లో వారి అధిపతి లియు హు షాంగ్జీలోని పశ్చిమ జిన్‌ మీద తిరుగుబాటు చేశాడు. కానీ ఓర్డోసు పీఠభూమి లోని షుఫాంగు కమాండరీకి తరిమివేయబడ్డాడు. హాన్ పతనం సమయంలో ఎక్కువగా వదిలివేయబడిన ఓర్డోసు సంచార తెగల వర్గానికి నిలయంగా మారింది. వారి రాక తరువాత టియుఫు 392 లో ఉత్తర వీ రాజవంశం ద్వారా నాశనం చేయబడటానికి ముందు ఈ ప్రాంతంలో ఒక ప్రముఖ వంశంగా ఎదిగారు.

టియుఫులో జీవించి ఉన్న సభ్యుడు లియు బోబో బహిష్కరణకు వెళ్లి చివరికి క్యాంగు నేతృత్వంలోని సైనికుల ద్వారా క్వినుకు లొంగిపోయాడు. వారు ఆయనను షుఫాంగు వద్ద సైనిక స్థావరంలో ఉంచారు. క్విన్ వారి ఉత్తర సరిహద్దును ముఖ్యంగా ఉత్తర వీ నుండి రక్షించుకోవడానికి ఓర్డోసు‌ తెగల సామంతరాజ్యం మీద ఆధారపడ్డారు. కానీ చైబి యుద్ధంలో కీలకమైన ఓటమిని చవిచూసిన తరువాత క్విన్ వీ చేత బలవంతంగా శాంతింపజేయబడ్డాడు. 407 లో క్విన్ వీ మధ్య శాంతి చర్చలతో ఆగ్రహించిన లియు బోబో తిరుగుబాటు చేసి, హెలియను జియా రాజవంశం స్థాపించడానికి బలవంతంగా ఓర్డోసు తెగలను ఏకం చేశాడు.

లియు బోబో తన జియాంగ్ను వంశాన్ని గట్టిగా ధృవీకరించాడు; జియాంగ్ను వంశం జియా రాజవంశం నుండి వచ్చిందనే వాదన ఆధారంగా ఆయన రాజ్య పేరు "జియా". తరువాత ఆయన తన కుటుంబ పేరును "లియు" (劉) నుండి జియాంగ్ను లాంటి "హెలియను" (赫連) గా మార్చుకున్నాడు. హాన్ నుండి తన మాతృస్వామ్య రేఖను అనుసరించడం తగదని నమ్మాడు. హెలియను బోబో లేటరు క్విన్‌ను శాశ్వత యుద్ధ స్థితిలో ఉంచి దాని పతనానికి ఎంతో దోహదపడ్డాడు. జిన్ లేటరు క్విను‌ను నాశనం చేసిన సుమారు ఒక సంవత్సరం తర్వాత 418లో తూర్పు జిన్ రాజవంశం నుండి గ్వాను‌జోంగు ప్రాంతాన్ని జయించడం ద్వారా ఆయన సామ్రాజ్యాన్ని దాని శిఖరానికి తీసుకువచ్చాడు .

425లో హెలియను బోబో మరణించిన తర్వాత ఉత్తర వీ నుండి పెరిగిన సైనిక ఒత్తిడి కారణంగా జియా త్వరగా క్షీణించింది. 428లో చక్రవర్తి, హెలియను చాంగు రాజధాని రెండూ వీ దళాలచే స్వాధీనం చేసుకోబడ్డాయి. ఆయన సోదరుడు హెలియను డింగు ఆయన తర్వాత వచ్చి 431లో వెస్ట్రను క్వినును జయించాడు. కానీ అదే సంవత్సరం ఉత్తర లియాంగుకు వ్యతిరేకంగా దండయాత్రకు ప్రయత్నిస్తుండగా తుయుహును ఆయన మీద దాడి చేసి జైలులో పెట్టడంతో జియా సామ్రాజ్యం చివరి దశకు చేరుకుంది. మరుసటి సంవత్సరం హెలియను డింగు‌ను వీకి పంపారు. అక్కడ ఆయనను ఉరితీశారు.

టోంగ్వాను‌చెంగు ("అన్ని దేశాలను ఏకం చేయండి" అని అర్థం), ఇది హెలియను బోబో పాలనలో నిర్మించబడిన జియా రాజధానులలో ఒకటి. శిథిలమైన నగరం 1996లో కనుగొనబడింది. ^[142] స్టేటు కౌన్సిలు దీనిని అత్యున్నత రాజ్య రక్షణలో సాంస్కృతిక అవశేషంగా పేర్కొంది. యోంగ్'ఆన్ ప్లాట్ఫాం మరమ్మత్తు పూర్తయింది. ఇక్కడ హీలియను బోబో కవాతు దళాలను సమీక్షించాడు. 31 మీ(102 అ) పొడవైన టవరు ‌మీద పునరుద్ధరణ జరిగింది. ^[143]^[144]

జుక్ వంశం - ఉత్తర లియాంగు రాజవంశం (401–460)

జుక్ వంశం అనేది 397లో ఆధునిక గన్సులో ఉత్తర లియాంగు రాజవంశాన్ని స్థాపించిన లుషుయ్హు కుటుంబం. ఇటీవలి చరిత్రలు తరచుగా ఉత్తర లియాంగు‌ను "జియోంగ్ను" రాజ్యంగా వర్గీకరిస్తాయి. అయితే లుషుయ్హు అనేది వాయువ్య చైనాలోని హు తెగలకు సాధారణ పదమా లేదా ఒక నిర్దిష్ట జాతి సమూహాన్ని సూచిస్తుందా అనే దాని మీద ఇప్పటికీ చర్చ కొనసాగుతోంది. లుషుయ్హు అనేది కియాంగు ప్రజలతో కలిసిపోయిన లెస్సరు యుయెజి నుండి ఉద్భవించిందని ఒక ప్రముఖ సిద్ధాంతం. కానీ జుక్యు పూర్వీకులు ఒకప్పుడు జియోంగ్ను సామ్రాజ్యానికి సేవ చేశారనే వాస్తవం ఆధారంగా, లుషుయ్హును ఇప్పటికీ జియోంగ్ను శాఖగా పరిగణించవచ్చు. ^[145]^[146] టియాంటిషాను, మొగావో గుహలు వంటి బౌద్ధ ప్రదేశాలను నిర్మించడం ద్వారా గన్సులో బౌద్ధమత ప్రచారానికి ఉత్తర లియాంగు ప్రసిద్ధి చెందింది. 439లో ఉత్తర వీ రాజవంశం దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత పదహారు రాజ్యాలు అని పిలవబడే వాటిలో ఇది చివరిది. ^[147]^[148] 442, 460 మధ్య ఉనికిలో ఉన్న గావోచాంగు, ఉత్తర లియాంగు కూడా ఉంది.

ప్రాముఖ్యత

జియోంగ్ను సమాఖ్య అసాధారణంగా స్టెప్పీ సామ్రాజ్యానికి చాలా కాలం పాటు కొనసాగింది. మధ్య మైదానం మీద దాడి చేయడం కేవలం వస్తువుల కోసం కాదు. మధ్య మైదాన రాజకీయాలను క్రమం తప్పకుండా కప్పం చెల్లించమని బలవంతం చేయడం. జియోంగ్ను పాలకుడి అధికారం హాన్ కప్పం మీద ఆయన నియంత్రణ మీద ఆధారపడింది. దానిని ఆయన తన మద్దతుదారులకు ప్రతిఫలంగా ఇచ్చాడు. జియోంగ్ను రాజ్యం హాన్ కప్పం మీద ఆధారపడినందున హాన్, జియోంగ్ను సామ్రాజ్యాలు ఒకే సమయంలో పెరిగాయి. జియోంగ్ను బలహీనత పార్శ్వ వారసత్వ ఆచారం. చనిపోయిన పాలకుడి కుమారుడు ఆజ్ఞాపించేంత వయస్సులో లేకుంటే అధికారం దివంగత పాలకుడి సోదరుడికి బదిలీ అవుతుంది. ఇది మొదటి తరంలో పనిచేసింది కానీ రెండవ తరంలో అంతర్యుద్ధానికి దారితీయవచ్చు. ఇది మొదటిసారి జరిగినప్పుడు, క్రీ.పూ. 60లో బలహీనమైన పార్టీ బార్‌ఫీల్డు 'అంతర్గత సరిహద్దు వ్యూహం' అని పిలిచే దానిని స్వీకరించింది. వారు దక్షిణానికి వెళ్లి ఆధిపత్య సెంట్రలు ప్లెయిను పాలనకు లొంగిపోయారు. తరువాత ఉత్తర జియోంగ్నును ఓడించి సామ్రాజ్యాన్ని తిరిగి స్థాపించడానికి వారి అధిపతి నుండి పొందిన వనరులను ఉపయోగించారు. ఇది రెండవసారి జరిగినప్పుడు. అంటే దాదాపు సా.శ 47 లో ఆ వ్యూహం విఫలమైంది. దక్షిణ పాలకుడు ఉత్తర పాలకుడిని ఓడించలేకపోయాడు. జియోంగ్ను విడిపోయింది.^[149]

జాతి భాషా మూలాలు

జియాంగ్ను టర్కికు లేదా మంగోలియను మూలానికి చెందినవారా అనే దాని మీద చరిత్రకారులు విభేదిస్తున్నారు. అయితే చైనీసు క్రానికల్సు నుండి కొన్ని శకలాలు జియాంగ్ను మంగోలియను మూలం కంటే టర్కికు‌కు చెందినవని సూచించవచ్చు. ఆరు రాజ్యాల కాలంకి సంబంధించిన శకలాలు జియాంగ్ను మంగోలియను లేదా పారామంగోలియను మూలానికి చెందిన జియాను‌బీ భాషకు భిన్నమైన భాషను మాట్లాడారని పేర్కొంటున్నాయి. అయితే జియోంగ్ను మూలం ఊహాగానాలకు సంబంధించిన అంశంగా మిగిలిపోయింది.^[150]

జియాంగ్ను సామ్రాజ్యం బహుళజాతికి చెందినదని విస్తృతంగా భావిస్తున్నారు.జియోంగ్ను ఉన్నతవర్గం ఏ భాష మాట్లాడిందనే దాని మీద మేధావుల మధ్య ఏకాభిప్రాయం లేనప్పటికీ జియోంగ్ను జాతి భాషా గుర్తింపు మీద అనేక సిద్ధాంతాలు ఉన్నాయి. ^[151]

హన్స్‌కు ప్రతిపాదిత లింక్

匈奴 ఉచ్చారణ
పాత చైనీసు (318 BC):	*hoŋ-nâ
తూర్పు హాన్ చైనీసు:	*hɨoŋ-nɑ
మధ్య చైనీసు:	*hɨoŋ-nuo
ఆధునిక మాండరిను:	[ɕjʊ́ŋ nǔ]
మూలాలు: Schuessler (2014:264)^[59] & జెంగ్‌జాంగ్ షాంగ్‌ఫాంగ్.^[7]^[8]

జియాంగ్ను-హున్ పరికల్పనను మొదట 18వ శతాబ్దపు ఫ్రెంచి చరిత్రకారుడు జోసెఫు డి గిగ్నెసు ప్రతిపాదించాడు. పురాతన చైనీసు మేధావులు జియోంగ్నుతో సంబంధం ఉన్న తెగల సభ్యులను "హున్" అనే పేరుకు సమానమైన పేర్లతో సూచించారని గమనించాడు. అయితే వివిధ చైనీసు అక్షరాలతో ఎటియను డి లా వైసియరు "సోగ్డియను పురాతన అక్షరాలు" అని పిలవబడే సోగ్డియను లిపిలో, జియాంగ్ను, హన్స్ రెండింటినీ γwn (xwn) అని సూచిస్తున్నారని చూపించారు. ఇది రెండు పేర్లు పర్యాయపదాలు అని సూచిస్తుంది.^[17] జియాంగ్ను హన్స్‌కు పూర్వగాములు అని సిద్ధాంతం ఇప్పుడు చాలా మంది మేధావులు అంగీకరించినప్పటికీ అది ఇంకా ఏకాభిప్రాయ అభిప్రాయం కాలేదు. హన్స్‌తో గుర్తింపు తప్పు కావచ్చు లేదా అతి సరళీకరణ కావచ్చు (ప్రోటో-మంగోలు ప్రజలు, రౌరాను, విషయంలో ఉన్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. వీరు కొన్నిసార్లు మధ్య యూరపు‌లోని అవార్సుతో ముడిపడి ఉన్నారు).

ఇరానియను సిద్ధాంతం

జియోంగ్ను ఉన్నత వర్గం మొదట సోగ్డియను మూలానికి చెందినవారని తరువాత టర్కికు భాషకు మారారని చాలా మంది మేధావులు అంగీకరిస్తున్నారు. ^[156]హెరాల్డు వాల్టరు బెయిలీ జియాంగ్ను ఇరానియను మూలాన్ని ప్రతిపాదించారు. క్రీపూ 2వ శతాబ్దం నాటి అన్ని తొలి జియాంగ్ను పేర్లను ఇరానియను రకానికి చెందినవిగా గుర్తించారు.^[157] మధ్య ఆసియా మేధావి 1వ క్రిస్టోఫరు బెకు‌వితు జియాంగ్ను పేరు సిథియను, సాకా, సోగ్డియా, సహజాతం కావచ్చని ఇది తూర్పు ఇరానియను సిథియన్లు పేరుకు అనుగుణంగా ఉంటుందని పేర్కొన్నాడు. ^[71]^[158]బెక్వితు అభిప్రాయం ప్రకారం జియోంగ్ను వారు ప్రారంభించినప్పుడు ఒక ప్రముఖ ఇరానియను భాగాన్ని కలిగి ఉండవచ్చు. కానీ వారు ముందుగా ఇరానియను ప్రజల పౌరులుగా ఉండి వారి నుండి ఇరానియను సంచార నమూనాను నేర్చుకున్నారు.^[71]

1994 యునెస్కో ప్రచురించిన మధ్య ఆసియా నాగరికతల చరిత్రలో దాని సంపాదకుడు జానోసు హర్మట్టా జియోంగ్ను రాజ వంశాలు, రాజులు ఇరానియను పేర్లను కలిగి ఉన్నారని చైనీయులు గుర్తించిన అన్ని జియోంగ్ను పదాలను సిథియను భాష నుండి వివరించవచ్చని అందువలన ఇది స్పష్టంగా ఉందని పేర్కొన్నారు. జియోంగ్ను తెగలలో ఎక్కువ మంది తూర్పు ఇరానియను భాష మాట్లాడేవారు.^[24]

2020లో ఎవల్యూషనరీ హ్యూమను సైన్సెసు జర్నలు‌లో ప్రచురితమైన అలెగ్జాండరు సవేలీవు, చూంగ్వాను జియోంగు అధ్యయనం ప్రకారం, "జియోంగ్ను జనాభాలో అధిక భాగం టర్కికు మాట్లాడే అవకాశం ఉంది". అయితే ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక, సాంకేతిక, రాజకీయ అంశాలు తూర్పు ఇరానియను మాట్లాడే స్టెప్పీ సంచార జాతుల ద్వారా ప్రసారం చేయబడి ఉండవచ్చు: "నిస్సందేహంగా ఈ ఇరానియను మాట్లాడే సమూహాలు కాలక్రమేణా జియాంగ్ను జనాభాలో ప్రధానమైన టర్కికు మాట్లాడే భాగంగా సమీకరించబడ్డాయి". ^[159]

యెనిసియను సిద్ధాంతాలు

లాజోసు లిగేటి జియోంగ్ను యెనిసియను భాష మాట్లాడుతుందని మొదట సూచించాడు. 1960ల ప్రారంభంలో ఎడ్విను పుల్లీబ్లాంకు ఈ ఆలోచనను విశ్వసనీయమైన ఆధారాలతో విస్తరించిన మొదటి వ్యక్తిగా గుర్తించబడ్డాడు. పశ్చిమ జియోంగ్ను ప్రజలు జీ యెనిసియను భాష మాట్లాడారని యెనిసియను సిద్ధాంతం ప్రతిపాదిస్తుంది. హ్యూను జిన్ కిం సా.శ 7వ శతాబ్దపు చైనీసు కాన్పెండియం, జిన్ షు, జీ మూలం లిప్యంతరీకరణ పాటను కలిగి ఉందని ఇది యెనిసియను‌గా కనిపిస్తుందని పేర్కొన్నాడు. ఈ పాట పరిశోధకులు పుల్లీబ్లాంకు, వోవిను యెనిసియను జీ ఆధిపత్య మైనారిటీ కోసం వాదించడానికి దారితీసింది. ఇది ఇరానియను, టర్కికు ప్రజలు వంటి ఇతర జియోంగ్ను జాతులను పాలించింది. జియోంగ్ను ప్రాబల్యం గల భాష టర్కికు లేదా యెనిసియను భాష అని కిం పేర్కొన్నాడు. అయితే జియోంగ్ను ఖచ్చితంగా బహుళ జాతి సమాజమని హెచ్చరించాడు.^[162]

జియోంగ్ను శీర్షికలు "మొదటిగా సైబీరియను పదాలు కానీ తరువాత టర్కికు, మంగోలికు ప్రజలు అరువు తెచ్చుకున్నారని" పుల్లీబ్యాంకు, డి. ఎన్. కీట్లీ నొక్కిచెప్పారు. ^[163] టార్గను, టెగిను కఘను వంటి శీర్షికలు కూడా జియోంగ్ను భాష నుండి వారసత్వంగా పొందాయి. బహుశా యెనిసియను మూలానికి చెందినవి. ఉదాహరణకు "స్వర్గం" అనే పదానికి జియోంగ్ను పదం ప్రోటో-యెనిసియను tɨŋVr నుండి వచ్చినట్లు సిద్ధాంతీకరించబడింది. ^[164]^[165]

జియోంగ్ను శాసనాల నుండి పదజాలం కొన్నిసార్లు యెనిసియను కాగ్నేటు‌లను కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. వీటిని జియోంగ్నులో పెద్ద యెనిసియను భాగం ఉందనే తన సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా వోవిను ఉపయోగించాడు. ప్రతిపాదిత కాగ్నేటు‌ల ఉదాహరణలలో జియోంగ్ను వంటి పదాలు ఉన్నాయి. క“అలా” ( 'కొడుకు'), కెట్ కలెకు 'చిన్న కొడుకు', జినోగ్ను సక్డక్ 'బూట్',కెట్ సగ్డీబూటు ‘జినోగ్ను గ“ అవ “ "ప్రిన్సు", కెటు గిజు "ప్రిన్స్", జినోగ్ను “ అట్టిజు “ 'భార్య ', ప్రోటో-యెనిసియను,”అల్రిట్డరు ", జియోన్ను లేక కంపార్డెను” యుఘు టిర్ “ఉత్తరం”. ^[164]^[166] జియోంగ్ను పదాలు r మరియు l లతో సమూహాలను కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నందున, పదం ప్రారంభంలో అది టర్కిక్ మూలానికి చెందినది కాదని పుల్లీబ్లాంక్ వాదించాడు మరియు బదులుగా మనకు ఉన్న చాలా పదజాలం ఎక్కువగా యెనిసియన్ భాషలను పోలి ఉంటుందని నమ్మాడు.^[167]

జియోంగ్ను భాషలోని కొన్ని గుర్రాల పేర్లు యెనిసియను ఉపసర్గలతో టర్కికు పదాలుగా కనిపిస్తాయని అలెగ్జాండరు వోవిను కూడా రాశారు. ^[164]

సవేలీవు, జియోంగు (2020) చేసిన విశ్లేషణ యెనిసియను సిద్ధాంతం మీద సందేహాన్ని రేకెత్తించింది. సమోయెడికు మాట్లాడేవారితో జన్యుపరంగా సారూప్యత కలిగిన ఆధునిక కెట్ ప్రజలు పురాతన యెనిసియన్లను సూచిస్తున్నారని ఊహిస్తే, జియోంగ్ను యెనిసియను ప్రజల పట్ల జన్యుపరమైన అనుబంధాన్ని ప్రదర్శించదు.^[159] బహుళ జాతి జియోంగ్నులలో యెనిసియను-మాట్లాడేవారి ఉనికిని తిరస్కరించకూడదని "సాధారణ యుగం మొదటి సహస్రాబ్దిలో యురేషియా చరిత్రలో యెనిసియను-మాట్లాడే ప్రజలు మరింత ప్రముఖమైన (ఇంతకు ముందు గుర్తించబడిన దానికంటే) పాత్ర పోషించి ఉండాలని" విల్సను (2023) చేసిన సమీక్ష వాదిస్తుంది. ^[159] విల్సన్ (2023) చేసిన సమీక్ష ప్రకారం, బహుళ జాతి జియోంగ్నులలో యెనిసియన్ మాట్లాడేవారి ఉనికిని తిరస్కరించకూడదు మరియు "సాధారణ యుగం యొక్క మొదటి సహస్రాబ్దిలో యురేషియా చరిత్రలో యెనిసియన్ మాట్లాడే ప్రజలు (ఇంతకు ముందు గుర్తించబడిన దానికంటే) మరింత ప్రముఖ పాత్ర పోషించి ఉండాలి" అని వాదించారు.^[168]

జియోంగ్ను, తరువాత వచ్చిన హన్స్ బహుళ-జాతి మూలానికి చెందినవారని కానీ కనీసం పాక్షికంగా, పాలియో-సైబీరియను, ప్రత్యేకంగా యెనిసియను జాతి కోర్‌ను కలిగి ఉన్నారని బోన్మాను ఫ్రైసు (2025) వాదించారు. ఇది ప్రారంభ అరిను భాషకి అనుగుణంగా ఉంటుంది.^[169]

టర్కికు సిద్ధాంతాలు

2020లో ఎవల్యూషనరీ హ్యూమను సైన్సెసు జర్నలు‌లో ప్రచురించబడిన అలెగ్జాండరు సవేలీవు చూంగ్వాను జియోంగు చేసిన అధ్యయనం ప్రకారం "జియోంగ్ను జనాభాలో ప్రధాన భాగం టర్కికు మాట్లాడే అవకాశం ఉంది". అయితే జన్యు అధ్యయనాలు పశ్చిమ, తూర్పు యురేషియను మూలాల నుండి హాప్లోగ్రూపు‌ల మిశ్రమాన్ని కనుగొన్నాయి. ఇవి పెద్ద జన్యు వైవిధ్యాన్ని, బహుశా జియోంగ్ను ఉన్నత వర్గాల బహుళ మూలాలను సూచించాయి. టర్కికు-సంబంధిత భాగాన్ని తూర్పు యురేషియను జన్యు ఉపరితలంగా తీసుకురావచ్చు.^[159]

టర్కికు భాషా సిద్ధాంతం ఇతర ప్రతిపాదనలు; ఇ.హెచ్ పార్కరు, జీన్-పియరు అబెలు-రెముసాటు, జూలియసు క్లాప్రోతు, గుస్టాఫు జాన్ రాం‌స్టెడు, అన్నెమరీ వాన్ గబైను,^[159], చార్లెసు హకరు.^[18] ఆండ్రే వింకు పేర్కొన్నట్లు జియోంగ్ను బహుశా టర్కికు ప్రారంభ రూపాన్ని మాట్లాడి ఉండవచ్చు; జియోంగ్ను "టర్కులు" కాకపోయినా లేదా టర్కికు మాట్లాడేవారు కాకపోయినా వారు చాలా ప్రారంభంలోనే టర్కికు మాట్లాడే వారితో సన్నిహిత సంబంధంలో ఉన్నారు. ^[172] క్రెయిగు బెంజమిను జియోంగ్నును ప్రోటో-టర్కులు లేదా ప్రోటో-మంగోలు గా చూస్తారు. వారు డింగ్లింగుకు సంబంధించిన భాషను మాట్లాడేవారు కావచ్చు. ^[173] చైనీసు మూలాలు అనేక టర్కికు ప్రజలను జియాంగ్నుతో అనుసంధానిస్తాయి:

బుక్ ఆఫ్ జౌ, ఉత్తర రాజవంశాల చరిత్ర, టోంగ్డియను, న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగు ప్రకారం, గోక్తుర్క్సు పాలక అషినా వంశం జియాంగ్ను సమాఖ్యలో ఒక భాగం. ^[174]^[175]^[176]^[177]^[178]లో ఉటంకించబడింది. అనువదించబడింది.
- అయితే అషినా-ఇంటిపేరు గల గోక్టర్కు‌లు కూడా పింగ్లియాంగు (ఇప్పుడు ఆధునిక గన్సు ప్రావిన్సు, చైనాలో ఉంది) నుండి పారిపోయిన "మిశ్రమ అనాగరికులు" (杂胡; 'జాహు') అని పేర్కొన్నారు. ^[179]^[177]లేదా జియోంగ్నుకు ఉత్తరాన ఉన్న అస్పష్టమైన సువో రాజ్యం (索国) నుండి. ^[180]^[181]ఉయ్ఘరు ఖగన్లు జియోంగ్ను (చైనీసు చరిత్ర ప్రకారం) నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్నారు. వీషు, ఉయ్ఘరు ఖగనేటు స్థాపకుడు జియాంగ్ను పాలకుడి వంశస్థుడు). ^[182]^[183]^[184]
యుబాన్ ఉత్తర చాన్యు తెగ అవశేషాల నుండి వచ్చారని యుబాను భాష, ఆచారాలు గావోచే (高车) ను పోలి ఉన్నాయని వెయి పుస్తకం పేర్కొంది. ^[185]టైలు మరొక పేరు.
ది బుక్ ఆఫ్ వీ జిన్ మాజీ యాను సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించిన 19 దక్షిణ జియోంగ్ను తెగలను జాబితా చేస్తుంది. 14వది అలతు (చిహెచ్. హెలై హెలై~హెలాన్ హెలాన్ ~ 曷剌 హెలా ); అలతు అనేది ఓల్డ్ టర్కికులో "పైబాల్డు హార్సు" (సిహెచ్. బార్జ్ హార్స్ ~ 駮马 బోమా) గ్లోసూ చేయబడింది. ^[186]^[187]^[188]అయితే చైనీసు మూలాలు కూడా జియోంగ్ను మూలాలను పారా-మంగోలికు మాట్లాడే కుమో జి, ఖితాన్సుకు ఆపాదించాయి.^[189]

మంగోలికు సిద్ధాంతాలు

మంగోలియనుకు చెందిన ఇతర మేధావులు జియోంగ్ను మంగోలికు భాషలకు సంబంధించిన భాషను మాట్లాడారని సూచించారు. ^[193]^[194] మంగోలియను పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు స్లాబు గ్రేవు కల్చరు ప్రజలు జియోంగ్ను పూర్వీకులు అని ప్రతిపాదించారు. కొంతమంది మేధావులు జియోంగ్ను మంగోలుల పూర్వీకులు అయి ఉండవచ్చని సూచించారు.^[27] నికితా బిచురిను జియోంగ్ను, జియాను‌బీలను ఒకే జాతికి చెందిన రెండు ఉప సమూహాలు (లేదా రాజవంశాలు)గా పరిగణించారు. ^[195]

సాంగు పుస్తకం ప్రకారం వీ పుస్తకం ప్రోటో-మంగోలికు సంతానంగా గుర్తించబడిన రౌరనులు ^[196] డోంగు హు ప్రజలు ^[197] డాటను "టాటరు" ది జియాంగ్ను" అని పిలువబడే ప్రత్యామ్నాయ పేరు(లు) కలిగి ఉన్నారు. ^[198]^[199] ఓల్డ్ బుక్ ఆఫ్ టాంగు ఇరవై షివే తెగల గురించి ప్రస్తావించింది. ^[200] ఖితాన్లతో సంబంధం ఉన్న ఇతర చైనీసు వనరులు (సుయి పుస్తకం, టాంగు కొత్త పుస్తకం).^[201]జియానుబీ నుండి వచ్చిన మరొక ప్రజలు. ^[202]ఇంకా జియాను‌బీ డోంఘు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పబడింది. వీరిని సిమా క్వియాను జియాంగ్ను నుండి వేరు చేశాడు. ^[203] జియాను‌బీ, ఖితాను‌లు, షివేలు సాధారణంగా ప్రధానంగా మంగోలికు, పారా-మంగోలికు, మాట్లాడేవారని నమ్ముతారు. ^[201]^[204]^[205] అయినప్పటికీ జియాను‌బీ డోంఘు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పబడింది. వీరిని సిమా క్వియాను జియాంగ్ను నుండి వేరు చేశాడు.^[206]^[207]^[208]^[58]. అదనంగా చైనీసు చరిత్రకారులు జియాంగ్ను మూలాలను వివిధ సంచార సమూహాలకు ఆపాదించారు: ఉదాహరణకు, జియాంగ్ను పూర్వీకులను పారా-మంగోలియను మాట్లాడే కుమో జి, అలాగే టర్కికు మాట్లాడే గోక్తుర్క్సు, టైలే; ^[189]

చెంఘీజ్ ఖాన్ మోడు చాన్యు కాలాన్ని "మన చాన్యు మారుమూల కాలం"గా దావోయిస్టు క్యూ చుజికి రాసిన లేఖలో పేర్కొన్నాడు. ^[209] అంతేకాకుండా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్న జియోంగ్ను సూర్యుడు చంద్రుని చిహ్నం మంగోలియన్యు సోయోంబో చిహ్నంని పోలి ఉంటుంది.^[210]^[211]^[212]

బహుళ జాతులు

19వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి అనేక మంది పాశ్చాత్య మేధావులు వివిధ భాషా కుటుంబాలు లేదా ఉపకుటుంబాలు, జియోంగ్ను భాష లేదా భాషల మధ్య సంబంధాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఆల్బర్టు టెర్రియను డి లాకోపెరీ వాటిని బహుళ-భాగాల సమూహాలుగా పరిగణించారు.^[33] చాలా మంది మేధావులు జియోంగ్ను సమాఖ్య వివిధ జాతి-భాషా సమూహాల మిశ్రమం అని వారి ప్రధాన భాష (చైనీసు మూలాలలో ప్రాతినిధ్యం వహించినట్లు) దాని సంబంధాలు ఇంకా సంతృప్తికరంగా నిర్ణయించబడలేదని నమ్ముతారు.^[214] "ఈ విస్తృతమైన బహుళజాతి, బహుభాషా, స్టెప్పీ సామ్రాజ్యాల చారిత్రక వాస్తవికతకు" అనుకూలంగా కిం "పాత జాతి సిద్ధాంతాలను లేదా జాతి అనుబంధాలను" తిరస్కరిస్తారు. ^[215]

చైనీసు మూలాలు టైలు పీపులు, అషినాను జియోంగ్నుతో అనుసంధానించాయి. అందరు టర్కికు ప్రజలు కాదు. బుక్ ఆఫ్ జౌ, ఉత్తర రాజవంశాల చరిత్ర ప్రకారం ఆషినా వంశం జియోంగ్ను డినాస్టియను డిఫెడరేషనులో ఒక భాగం. ^[216]^[217]కానీ ఈ సంబంధం వివాదాస్పదంగా ఉంది. ^[218] సుయి పుస్తకం, టోంగ్డియను పింగ్లియాంగు నుండి. ^[219]^[220] అషినా, టైలు జియోంగ్నుతో కలిసిన ప్రత్యేక జాతి సమూహాలు అయి ఉండవచ్చు. ^[221] 14 సెప్టెంబరు నిజానికి, చైనీసు మూలాలు వారి ఉత్తర సరిహద్దులలోని అనేక సంచార ప్రజలను (హు; వు హు చూడండి) జియోంగ్నుతో లింకు చేస్తాయి, గ్రీకో-రోమను చరిత్రకారులు పన్నోనియను అవార్సు, హన్సులను "సిథియన్సు" అని పిలిచినట్లుగానే టూర్కియా (గ్రీకు:టౌప్కియా) గ్రీకు సంబంధిత బైజాంటైను 7వ కాన్స్టాంటైను తన పుస్తకం డి అడ్మినిస్ట్రాండో ఎంపైరులో ఉపయోగించారు. ^[222]^[223] అయినప్పటికీ ఆయన ఉపయోగంలో "టర్కులు" ఎల్లప్పుడూ మాగ్యార్లు అని పిలుస్తారు. ^[224]ఇటువంటి ఆర్కైజింగు ఒక సాధారణ సాహిత్య టోపోసు, సారూప్య భౌగోళిక మూలాలు, సంచార జీవనశైలిని సూచిస్తుంది కానీ ప్రత్యక్ష అనుబంధం కాదు. ^[225]

కొంతమంది ఉయ్ఘర్లు జియోంగ్ను నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్నారు (చైనీసు చరిత్ర వీషు ప్రకారం, ఉయ్ఘరు ఖగనేటు స్థాపకుడు జియోంగ్ను పాలకుడి నుండి వచ్చినవాడు) ^[182] కానీ చాలా మంది సమకాలీన మేధావులు ఆధునిక ఉయ్ఘరు‌లను పాత ఉయ్ఘరు ఖగనేటు నుండి ప్రత్యక్ష రేఖీయ సంతతికి చెందినవారిగా పరిగణించరు. ఎందుకంటే ఆధునిక ఉయ్ఘరు భాష, పాత ఉయ్ఘరు భాష భిన్నంగా ఉంటాయి. ^[226]బదులుగా వారు వారిని అనేక మంది వ్యక్తుల వారసులుగా భావిస్తారు. వారిలో ఒకరు పురాతన ఉయ్ఘర్లు. ^[227]^[228]^[229]

మున్ము ఆఫ్ సిల్లా స్మారక చిహ్నాల మీద ఉన్న వివిధ రకాల పురాతన శాసనాలలో రాజు మున్ముకు జియాంగ్ను వంశపారంపర్యత ఉందని నమోదు చేయబడింది. అనేక మంది చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం కొరియన్ మూలానికి చెందిన తెగలు ఉండే అవకాశం ఉంది. సిల్లా, తూర్పు జియోంగ్ను సమాధి వస్తువులు ఒకేలా ఉన్నాయని సూచించే కొంతమంది కొరియను పరిశోధకులు కూడా ఉన్నారు.^[230]^[231]^[232]^[233]

భాషా వివిక్త సిద్ధాంతాలు

టర్కికు శాస్త్రవేత్త గెర్హార్డు డోర్ఫరు జియోంగ్ను భాషకు తెలిసిన ఏదైనా ఇతర భాషకు మధ్య సంబంధం ఉందని టర్కికు లేదా మంగోలియను‌తో కూడా ఏదైనా సంబంధం ఉందని ఖండించారు.^[234]

భౌగోళిక మూలాలు

జియాంగ్ను, అసలు భౌగోళిక స్థానం స్టెప్పీ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలలో వివాదాస్పదంగా ఉంది. 1960ల నుండి ప్రారంభ ఇనుప యుగం సమాధి నిర్మాణాల విశ్లేషణ ద్వారా జియాంగ్ను భౌగోళిక మూలాన్ని కనుగొనడానికి ప్రయత్నించారు. జియాంగ్ను పద్ధతులకు స్పష్టంగా సరిపోయే మార్చురీ పద్ధతులు ఏ ప్రాంతంలోనూ ఉన్నట్లు నిరూపించబడలేదు.^[235]

ఆర్కియాలజీ

1920లలో ప్యోటరు కోజ్లోవు ఉత్తర మంగోలియాలోని నోయిను-ఉలా సమాధి స్థలం వద్ద రాజ సమాధుల తవ్వకాన్ని పర్యవేక్షించారు. ఇది దాదాపు సా.శ మొదటి శతాబ్దం నాటిది. ఓర్డోసు సంస్కృతి వంటి ఇతర జియాంగ్ను ప్రదేశాలు ఇన్నరు మంగోలియాలో తవ్వబడ్డాయి. సినాలజిస్టు ఒట్టో మాయెన్చెను-హెల్ఫెను, ట్రాన్సు‌బైకలు ఇయా ఆర్డోసు జియోంగ్ను చిత్రణలు సాధారణంగా పశ్చిమ యురేషియను లక్షణాలను కలిగి ఉన్న వ్యక్తులను చూపిస్తాయని చెప్పారు. ^[236] ఆర్డోసు ప్రాంతంలోని పశ్చిమ యురేషియను చిత్రణలను "సిథియను అనుబంధం"కి ఆపాదించాలని యారోస్లావు లెబెడిన్స్కీ అన్నారు. ^[237]

నోయిను-ఉలా త్రవ్వకాలలో కనిపించే చిత్రాలు ఇతర సాంస్కృతిక ఆధారాలు ప్రభావాలను ప్రదర్శిస్తాయి. ఇవి చైనీసు, జియోంగ్ను కళ ఒకదానికొకటి పరస్పరం ప్రభావితం చేశాయని చూపిస్తున్నాయి. నోయిను-ఉలా కుర్గానులలోని ఈ ఎంబ్రాయిడరీ పోర్ట్రెయిటు‌లలో కొన్ని జియాంగ్నును పొడవైన జడ జుట్టుతో వెడల్పు రిబ్బను‌లతో చిత్రీకరిస్తాయి. ఇది అషినా వంశం జుట్టు-శైలితో సమానంగా కనిపిస్తుంది.^[238]జియాంగ్నులో బాగా సంరక్షించబడిన శరీరాలు, మంగోలియా, దక్షిణ సైబీరియాలోని జియాంగ్ను పూర్వ సమాధులు తూర్పు ఆసియా, పశ్చిమ యురేషియా లక్షణాలను చూపుతాయి..^[239]

జియాంగ్నుకు ఆపాదించబడిన కొన్ని ప్రదేశాల నుండి కపాల అవశేషాల విశ్లేషణ అవి తూర్పు ఆసియా క్రానియోమెట్రికు లక్షణాలతో డోలికోసెఫాలికు పుర్రెలు ఉన్నాయి. వాటిని ప్రస్తుత మంగోలియాలోని పొరుగు జనాభా నుండి వేరు చేస్తాయి.^[240] రష్యను, చైనీసు మానవ శాస్త్ర, క్రానియోఫేషియలు అధ్యయనాలు జియోంగ్ను భౌతికంగా చాలా భిన్నమైనవని, ఆరు వేర్వేరు జనాభా సమూహాలు పశ్చిమ యురేషియా, తూర్పు ఆసియా భౌతిక లక్షణాల, విభిన్న స్థాయిలను చూపించాయని చూపిస్తున్నాయి.^[27]

ప్రస్తుతం నాలుగు పూర్తిగా తవ్వబడి చక్కగా నమోదు చేయబడిన స్మశానవాటికలు ఉన్నాయి: ఐవోల్గా, ^[242]డైరెస్టుయి, ^[243] బుర్ఖాను టోల్గోయి, ^[244]^[245],డయోడంజు. ^[246]^[247]అదనంగా ట్రాన్సు‌బైకలు ఐయా, మంగోలియాలో వేలాది సమాధులు నమోదు చేయబడ్డాయి.

జన్యుశాస్త్రం

తల్లి వంశాలు

2003 అధ్యయనంలో 89% జియోంగ్ను తల్లి వంశాలు తూర్పు ఆసియా మూలానికి చెందినవని 11% పశ్చిమ యురేషియా మూలానికి చెందినవని తేలింది. అయితే 2016 అధ్యయనంలో 37.5% జియోంగ్ను తల్లి వంశాలు పశ్చిమ యురేషియను అని తేలింది. ఇది ఒక మధ్య మంగోలియను నమూనాలో ఉంది. ^[248]

రోజర్సు & కెస్ట్లే (2022) ప్రకారం ఈ అధ్యయనాలు జియోంగ్ను జనాభా మునుపటి స్లాబు గ్రేవు జనాభాకు చాలా సారూప్యంగా ఉందని స్పష్టం చేస్తున్నాయి. ఇది తూర్పు, పశ్చిమ మాతృ హాప్లోగ్రూపు‌ల, సారూప్య ఫ్రీక్వెన్సీని కలిగి ఉంది. ఇది స్లాబు గ్రేవు కాలం నుండి జియోంగ్ను వరకు కొనసాగింపు పరికల్పనకు మద్దతు ఇస్తుంది. జన్యుశాస్త్ర పరిశోధనలో ఎక్కువ భాగం జియాంగ్ను మాతృ హాప్లోగ్రూపు‌లలో దాదాపు 27% పశ్చిమ యురేషియను మూలానికి చెందినవని మిగిలినవి తూర్పు ఆసియా అని వారు రాశారు. ^[249]

జియాంగ్ను నమూనాలలో గమనించిన ప్రసూతి హాప్లోగ్రూపు‌లకు కొన్ని ఉదాహరణలు డి4బి2బి4, ఎన్9ఎ2ఎ, జి3ఎ3, డి4ఎ6, డి4బి2బి2బి. ^[250] య2ఇఎల్.^[251]

తండ్రి వంశాలు

రోజర్సు & కేస్ట్లే (2022) ప్రకారం, జియాంగ్ను కాలం నాటి అవశేషాలలో దాదాపు 47% ఆధునిక పశ్చిమ యురేషియన్లతో సంబంధం ఉన్న పితృ హాప్లోగ్రూపు‌లకు చెందినవి. మిగిలినవి (53%) తూర్పు ఆసియా హాప్లోగ్రూపు‌లకు చెందినవి. తూర్పు ఆసియా పితృస్వామ్యాలు ఆధిపత్యం వహించిన మునుపటి స్లాబు గ్రేవు కాలంతో ఇది తీవ్రంగా విభేదిస్తుందని వారు గమనించారు. ఇది పశ్చిమ యురేషియా పితృస్వామ్య హాప్లాగు గ్రూపులతో ఉన్న వ్యక్తుల దూకుడు విస్తరణను లేదా పాశ్చాత్య పితృస్వామ్యాలతో ఉన్న వ్యక్తులకు అనుకూలంగా వివాహ పొత్తులు లేదా సాంస్కృతిక నెట్వర్కు‌ల అభ్యాసాన్ని ప్రతిబింబించవచ్చని వారు సూచిస్తున్నారు. ^[252]

జియోంగ్ను నమూనాలలో పితృ హాప్లోగ్రూపు‌లకు కొన్ని ఉదాహరణలు సి2 ^[253]^[254], క్యూ1బి, ^[255]^[256]ఆర్1, ఆర్1బి, ఒ3ఎ3బి2, ^[257] , జె2ఎ, జె-ఎమ్267, ఇ1బి1బి1ఎ. ^[258]

లీ & కువాంగు అభిప్రాయం ప్రకారం ఎగిను గోలు లోయలో మిగిలి ఉన్న జియోంగ్ను ఎలైటు ప్రధాన పితృ వంశాలు పితృ హాప్లోగ్రూప్సు ఎన్1సి1, క్యూ-ఎమ్242, సి-ఎమ్217 లకు చెందినవి. బార్కోలు నుండి జియోంగ్ను అవశేషాలు ప్రత్యేకంగా హాప్లోగ్రూపు క్యూ కి చెందినవి. హాప్లోగ్రూపు‌లు సి2, క్యూ, ఎన్ జియోంగ్ను తెగల ప్రధాన పితృ హాప్లోగ్రూపు‌లను ఏర్పరుస్తాయని వారు వాదిస్తున్నారు. అయితే ఆర్1a అనేది ఆల్టై పర్వతం నుండి పొరుగున ఉన్న సంచార జాతులలో అత్యంత సాధారణ పితృ హాప్లోగ్రూపు (44.5%), వారు బహుశా జియోంగ్ను సమాఖ్యలో చేర్చబడ్డారు. జీ ప్రజలతో సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చు. ^[259]డ్యూర్లిగు నార్సు నుండి ఎలైటు జియోంగ్ను నమూనాలు ఆర్1ఎ1కి చెందినవి, సి-ఎమ్217 నుండి ఉలాను ఎలైటు క్హోయోను‌కు చెందినవి అయితే ఆర్‌ఎల్‌ఎ12-జెడ్95, ఆర్‌ఎల్‌ఎ-Z2125, హాపు‌లాగు‌గ్రూపు జె2125, క్యూ-ఎమ్1,1 ఎన్1ఎ1. ^[251]^[260] జుహ్యోన్ లీ నమూనా డిఎ39 ప్రకారం, మధ్య-ఉత్తర మంగోలియాలోని గోల్ మోడ్ 2 సైట్ నుండి జియోంగ్ను సామ్రాజ్యం చాన్యు హాప్లోగ్రూపు ఆర్1కు కేటాయించబడింది. షోంబుజిను బెల్చిరు నుండి ప్రభువులు, ఎస్‌బిబి009, ఎస్‌బిబి010, ఎస్‌బిబి001 నమూనాలు హాప్లోగ్రూపు సి-ఎఫ్1756 కు చెందినవి.^[261] హాగ్స్ట్రోం, ఇతరులు. (2024) తరువాత డిఎ39 ను హాప్లోగ్రూపు ఆర్-వై56311 కు తిరిగి కేటాయించారు. ^[262]^[263]

ఆటోసోమలు వంశపారంపర్యత

2006 అక్టోబరులో అమెరికను జర్నలు ఆఫ్ ఫిజికలు ఆంత్రోపాలజీలో ప్రచురించబడిన ఒక అధ్యయనం ఎగిన్ గోల్ వద్ద పరిశీలించబడిన వ్యక్తులకు, ఆధునిక మంగోలియన్లకు మధ్య గణనీయమైన జన్యు కొనసాగింపును గుర్తించింది. ^[264]

2018 మేలో నేచరులో ప్రచురించబడిన జన్యు అధ్యయనం ఐదు జియాంగ్ను అవశేషాలను పరిశీలించింది. ^[265]ఈ అధ్యయనం జియోంగ్ను సమాఖ్య జన్యుపరంగా భిన్నమైనదని, జియోంగ్ను వ్యక్తులు రెండు విభిన్న సమూహాలకు చెందినవారని తేల్చింది. ఒకటి ప్రధానంగా తూర్పు ఆసియా మూలానికి చెందినది (మునుపటి స్లాబు-సమాధి సంస్కృతితో సంబంధం కలిగి ఉంది), మరొకటి పశ్చిమ యురేషియను (బహుశా మధ్య సాకా నుండి) మూలాలతో గణనీయమైన మిశ్రమ స్థాయిలను ప్రదర్శిస్తుంది. హన్స్ బహుశా జియాంగ్ను పశ్చిమ దిశగా వలసల ద్వారా సాకాలోకి చిన్న పురుష-ఆధారిత జన్యు ప్రవాహం ద్వారా ఉద్భవించిందని ఆధారాలు సూచించాయి. ^[266]

2020 నవంబరులో ప్రచురించబడిన ఒక అధ్యయనం మంగోలియా అంతటా 60 మంది ప్రారంభ, చివరి జియోంగ్ను వ్యక్తులను పరిశీలించింది. మంగోలియను ప్రాంతం నుండి మూడు వేర్వేరు సమూహాల మిశ్రమం నుండి జియోంగ్ను ఉద్భవించిందని ఈ అధ్యయనం కనుగొంది. రెండు ప్రారంభ జన్యు సమూహాలు ఆల్టై పర్వతాల నుండి "ప్రారంభ జియోంగ్ను_పశ్చిమ" (92% హైబ్రిడు యురేషియను చాండు‌మను వంశపారంపర్యంగా మరియు 8% బిఎమ్‌ఎసి వంశపారంపర్యంగా ఏర్పడ్డాయి), మంగోలియాన్ పీఠభూమి నుండి "ప్రారంభ జియోంగ్ను_విశ్రాంతి" (ప్రధానంగా ఉలాన్జుఖు-స్లాబు గ్రేవు వంశపారంపర్యంగా ఉన్న వ్యక్తులు, లేదా "ప్రారంభ జియోంగ్ను_పశ్చిమ"తో కలిపినవి). "లేటు జియోంగ్ను" అని పిలువబడే తరువాతి మూడవ సమూహం మరింత ఎక్కువ వైవిధ్యతను కలిగి ఉంది. చాంద్మాను, ఉలాన్జుఖు-స్లాబు గ్రేవు పూర్వీకుల కలయిక కొనసాగింది. సర్మాటియను, హాన్ చైనీస్ మూలాల నుండి అదనపు జన్యు ప్రవాహం ఉంది. వారి యూనిపేరెంటలు హాప్లోగ్రూపు అసైన్మెంటులు‌లు వారి ఎథ్నోజెనిసిసు ‌మీద హన్సుతో వారి సంబంధాన్ని కూడా హెటెరోజెనెటికు ప్రభావాన్ని చూపించాయి. ^[213]^[267]దీనికి విరుద్ధంగా తరువాతి మంగోలులు ఆధునిక మంగోలికు-మాట్లాడే జనాభా మాదిరిగానే మొత్తం మీద చాలా ఎక్కువ తూర్పు యురేషియా వంశపారంపర్యత కలిగి ఉన్నారు.^[268]

2024 అధ్యయనంలో విశ్లేషించబడిన ఒక జియోంగ్ను అవశేషం (జిడి 1-4) పూర్తిగా ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియన్లు నుండి ఉద్భవించిందని, పశ్చిమ యురేషియా-సంబంధిత వంశపారంపర్యంగా లేకుండా ఉందని కనుగొనబడింది. ఈ నమూనా టర్కికు కాలం నాటి గోక్టర్కు అవశేషం (జిడి1-1) తో దగ్గరగా వర్గీకరించబడింది. ^[269]

జియోంగ్ను ప్రజలలో జాతి - హోదా మధ్య సంబంధం

జియోంగ్ను మొత్తం జాతిపరంగా భిన్నమైనప్పటికీ వైవిధ్యం సామాజిక స్థితికి చాలా సంబంధించినదిగా కనిపిస్తుంది. వారి చిన్న, పరిధీయ సమాధుల ద్వారా గుర్తించబడినట్లుగా తక్కువ హోదా కలిగిన వారిలో జన్యు వైవిధ్యం అత్యధికంగా ఉంది. ఈ రిటైనర్లు ప్రధానంగా చాంద్మాను (ఉయుకు సంస్కృతి) (సింటాష్ట సంస్కృతి, బైకాలు వేటగాళ్ల జన్యు ప్రొఫైలు‌ను కలిపే హైబ్రిడు యురేషియను జన్యు సమూహంగా వర్గీకరించబడింది (బైకాలు ఇబిఎ), లేదా చాంద్మాను(ఉయుకు) ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియా ఉలాన్జుఖు(స్లాబు గ్రేవు) ప్రొఫైలు‌ల వివిధ కలయికల ద్వారా వర్గీకరించబడింది.^[261]

దీనికి విరుద్ధంగా ఉన్నత హోదా కలిగిన జియోంగ్ను వ్యక్తులు తక్కువ జన్యు వైవిధ్యాన్ని కలిగి ఉంటారు. వారి పూర్వీకులు తప్పనిసరిగా తూర్పు యురేషియను ఉలాన్జుఖు (స్లాబు గ్రేవు సంస్కృతి) నుండి ఉద్భవించారు. లేదా ప్రత్యామ్నాయంగా జియాను‌బీ నుండి ఉద్భవించారు. ఇది వారి తూర్పు పూర్వీకానికి బహుళ వనరులను సూచిస్తుంది. ఉన్నత హోదా కలిగిన స్త్రీ నమూనాలలో ఉన్నత తూర్పు వంశపారంపర్యత ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. అయితే తక్కువ హోదా కలిగిన పురుష నమూనాలు మరింత వైవిధ్యంగా, అధిక పాశ్చాత్య వంశపారంపర్యంగా ఉంటాయి.^[261] డిఎ39 ఆయన ప్రతిష్టాత్మక సమాధి ద్వారా గుర్తించబడిన చాన్యు, "పశ్చిమ సరిహద్దులలో" ఉన్నత హోదా కలిగిన స్త్రీ వలె సారూప్య వంశపారంపర్యతను కలిగి ఉన్నట్లు చూపబడింది. ఇది దాదాపు 39.3% స్లాబు గ్రేవు (లేదా ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియా) జన్యు వంశపారంపర్యంగా ఉద్భవించింది. 51.9% హాన్ (లేదా యెల్లో నది రైతులు) వంశపారంపర్యంగా ఉంది. మిగిలిన (8.8%) సాకా (చాంద్మను) వంశపారంపర్యంగా ఉంది. ^[261]

సంస్కృతి

కళ

జియాంగ్ను సంస్కృతిలో చైనీసు కాలక్రమణిక పరంగా "యుగం" నుండి "యుగం" వరకు కంటే సైటు నుండి సైటు‌కు ఎక్కువ వైవిధ్యం కనిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ అవన్నీ హాన్, చైనీసు కాని ఉత్తరాన ఉన్న ఇతర ప్రజల నుండి భిన్నమైన మొత్తాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. ^[275]కొన్ని సందర్భాలలో ఐకానోగ్రఫీని ప్రధాన సాంస్కృతిక గుర్తింపుగా ఉపయోగించలేము. ఎందుకంటే జంతువుల వేటను వర్ణించే కళ స్టెప్పీ ప్రజలలో సాధారణం. జియోంగ్ను సంస్కృతితో ముడిపడి ఉన్న జంతువుల వేటకు ఉదాహరణ చనిపోయిన ఆహారాన్ని మోసుకెళ్లే పులి. ^[275] జియోంగ్ను రాజకీయ నియంత్రణలో ఉన్నట్లు భావించే మావోకింగు‌గౌ నుండి వచ్చిన రచనలో ఇలాంటి మూలాంశం కనిపిస్తుంది. కానీ ఇప్పటికీ స్పష్టంగా జియోంగ్ను కానిది. మావోకింగు‌గౌ ఉదాహరణలో ఆహారం పులి పాదం పొడిగింపుతో భర్తీ చేయబడింది. ఈ రచన మరింత కఠినమైన ఉరిశిక్షను కూడా వర్ణిస్తుంది; మావోకింగు‌గౌ పనిని గుండ్రంగా, తక్కువ వివరణాత్మక శైలిలో నిర్వహించారు. ^[275] విస్తృత కోణంలో జంతువుల వేట జియోంగ్ను ఐకానోగ్రఫీలో అలుచైడెంగు నుండి బంగారు శిరస్త్రాణం, మంగోలియాలోని ఇన్నరు జిగౌపానులో కనుగొనబడిన మణి, జాడే పొదుగుతో బంగారు చెవిపోగులు వంటి ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.^[275]

జియోంగ్ను కళను సాకా లేదా సిథియను కళ నుండి వేరు చేయడం కష్టం. శైలీకృత అమలులో సారూప్యత ఉంది. కానీ జియోంగ్ను కళ, సాకా కళ తరచుగా ఐకానోగ్రఫీ పరంగా విభిన్నంగా ఉంటాయి. సాకా కళలో వేటాడే దృశ్యాలు, ముఖ్యంగా చనిపోయిన ఆహారం లేదా ఒకే-జంతు పోరాటంతో సహా ఉన్నట్లు కనిపించడం లేదు. అదనంగా సాకా కళలో జియోంగ్ను ఐకానోగ్రఫీకి సాధారణం కాని అంశాలు ఉన్నాయి. రెక్కలుగల కొమ్ములున్న గుర్రాలు.^[275] రెండు సంస్కృతులు రెండు రకాల పక్షి తలలను కూడా ఉపయోగించాయి. జియోంగ్ను పక్షుల చిత్రణలు మధ్యస్థ-పరిమాణ కన్ను, ముక్కును కలిగి ఉంటాయి. అవి చెవులతో కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. అయితే సాకా పక్షులకు స్పష్టమైన కన్ను, ముక్కు ఉంటుంది. చెవులు లేవు.^[276] కొంతమంది మేధావులు ఈ తేడాలు సాంస్కృతిక వ్యత్యాసాలను సూచిస్తాయని పేర్కొన్నారు. జియోంగ్ను జంతువుల వేట (ముఖ్యంగా పులి), ఆహారం, చిత్రాలు మరణం, పునర్జన్మ, ఆధ్యాత్మిక ప్రాతినిధ్యం అని మేధావులు సోఫియా-కరిను ప్సారాసు సూచిస్తున్నారు. అదే-జంతు పోరాటం శక్తిని సంపాదించడం లేదా నిర్వహించడం ప్రతినిధి.^[276]

రాతి కళ - రచన

యిన్, హెలాను పర్వతాలు, రాతి కళ 9వ సహస్రాబ్ది బి.సి నుండి సా.శ19వ శతాబ్దం వరకు ఉంది. ఇది ప్రధానంగా చెక్కబడిన సంకేతాలు (పెట్రోగ్లిఫు‌లు) అతి తక్కువ పెయింటు చేసిన చిత్రాలను కలిగి ఉంటుంది.^[278]

చైనీసు మూలాలు జియాంగ్ను చైనీసు లాగా భావజాల రచనా రూపాన్ని కలిగి లేదని సూచిస్తున్నాయి. కానీ క్రీపూ 2వ శతాబ్దంలో తిరుగుబాటు చేసిన చైనీసు ప్రముఖుడు యు "షాన్యుకి చైనీసు కోర్టుకు అధికారిక లేఖలను 31సెం (12అ) పొడవు గల చెక్క పలక మీద రాయడం ముద్ర, పెద్ద-పరిమాణ ఫోల్డరు‌ను ఉపయోగించడం నేర్పించాడు." జియాంగ్ను ఏదైనా నోటు చేసుకున్నప్పుడు లేదా సందేశాన్ని ప్రసారం చేసినప్పుడు వారు చెక్క ముక్క మీద కోతలు చేసారని ('ke-mu'), వారు "హు లిపి" (vol. 110) గురించి కూడా ప్రస్తావించారని అదే మూలాలు చెబుతున్నాయి. మంగోలియాలోని నోయిను-ఉలా, ఇతర జియోంగ్ను సమాధి ప్రదేశాలలో, బైకాలు సరస్సుకు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతంలో, 1924, 1925లో నిర్వహించిన త్రవ్వకాలలో కనుగొనబడిన వస్తువులలో 20 కి పైగా చెక్కబడిన అక్షరాలు ఉన్నాయి. ఈ అక్షరాలలో ఎక్కువ భాగం యురేషియను స్టెప్పీల మీద కనిపించే ప్రారంభ మధ్య యుగాల పాత టర్కికు వర్ణమాల అక్షరాలకు సమానంగా (లేదా చాలా పోలిక కలిగి ఉంటాయి). దీని నుండి కొంతమంది నిపుణులు జియోంగ్ను పురాతన యురేషియను రూనిఫాం‌కు సమానమైన లిపిని ఉపయోగించారని ఈ వర్ణమాల తరువాతి టర్కికు రచనకు ఆధారం అని తేల్చారు.^[279]

మతం - ఆహారం

హాన్ పుస్తకం ప్రకారం జియోంగ్ను స్వర్గం (天) 'చెంగ్లీ' అని పిలిచాడు, (撐犁) ^[280]చైనీసు లిప్యంతరీకరణ ట్రాన్స్క్రిప్షను. జియోంగ్ను ఒక సంచార ప్రజలు. మందలను మేపుకునే వారి జీవనశైలి, చైనాతో వారి గుర్రపు వ్యాపారం నుండి, వారి ఆహారంలో ప్రధానంగా మేక మాసం, గుర్రపు మాంసం, కాల్చివేయబడిన అడవి పెద్దబాతులు ఉన్నాయని నిర్ధారించవచ్చు.

క్రీపూ 2వ శతాబ్దం నుండి, ప్రోటో-మంగోలు ప్రజలు (జియోంగ్ను, జియాను‌బీ ఖితాన్సు) బౌద్ధమతంతో సుపరిచితులని చారిత్రక ఆధారాలు విశ్వసించటానికి కారణాన్ని అందిస్తాయి. బౌద్ధ ప్రార్థన పూసలు అవశేషాలు ఇవోల్గిన్స్కీ డిస్ట్రిక్టు లోని జియోంగ్ను సమాధిలో కనుగొనబడ్డాయి. ^[281]

ఇవి కూడా చూడండి

బాన్ యోంగు
చైనీసు చరిత్రలో జాతి సమూహాలు
హాన్ రాజవంశం చరిత్ర
అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాల జాబితా
జియాంగ్ను చాన్యుల జాబితా
సంచార సామ్రాజ్యం
ఓర్డోస్ సంస్కృతి
పాలకుల కుటుంబ వృక్షం
చాన్యు చాన్యు కుటుంబ వృక్షాలు

మూలాలు

↑ Coatsworth, John; Cole, Juan; Hanagan, Michael P.; Perdue, Peter C.; Tilly, Charles; Tilly, Louise (16 March 2015). Global Connections: Volume 1, To 1500: Politics, Exchange, and Social Life in World History. Cambridge University Press. p. 138. ISBN 978-1-316-29777-3.
↑ Atlas of World History. Oxford University Press. 2002. p. 51. ISBN 978-0-19-521921-0.
↑ Fauve, Jeroen (2021). The European Handbook of Central Asian Studies. BoD – Books on Demand. p. 403. ISBN 978-3-8382-1518-1.
↑ Hartley, Charles W.; Yazicioğlu, G. Bike; Smith, Adam T. (19 November 2012). The Archaeology of Power and Politics in Eurasia: Regimes and Revolutions (in ఇంగ్లీష్). Cambridge University Press. p. 245, Fig 12.3. ISBN 978-1-139-78938-7.
↑ ^5.0 ^5.1 Yü, Ying-shih (1986). "Han Foreign Relations". The Cambridge History of China, Volume 1: The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220. Cambridge: Cambridge University Press. p. 384. ISBN 978-0-521-24327-8.
↑ Shufen, Liu (2002). "Ethnicity and the Suppression of Buddhism in Fifth-century North China: The Background and Significance of the Gaiwu Rebellion". Asia Major. 15 (1): 1–21. ISSN 0004-4482. JSTOR 41649858.
↑ ^7.0 ^7.1 Zheng Zhang (Chinese: 鄭張), Shang-fang (Chinese: 尚芳). 匈 – 上古音系第一三千八百九十字 [匈 - The 13890th word of the Ancient Phonological System]. ytenx.org [韻典網] (in చైనీస్). Rearranged by BYVoid.
↑ ^8.0 ^8.1 Zheng Zhang (Chinese: 鄭張), Shang-fang (Chinese: 尚芳). 奴 – 上古音系第九千六百字 [奴 – The 9600th word of the Ancient Phonological System]. ytenx.org [韻典網] (in చైనీస్). Rearranged by BYVoid.
↑ Gökalp, Ziya (2020). ISBN 978-605-4369-46-1 https://books.google.com/books?id=QTPwDwAAQBAJ&q=Türk+Medenieti+Türk+Medeniyeti+Tarihi+Türk – via Google Books. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)
↑ "Xiongnu People". britannica.com. Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 11 March 2020. Retrieved 25 July 2015.
↑ Di Cosmo 2004, p. 186.
↑ Chase-Dunn, C.; Anderson, E. (18 February 2005). The Historical Evolution of World-Systems (in ఇంగ్లీష్). Springer. pp. 36–37. ISBN 978-1-4039-8052-6. "The primary focus of the new threat became the Xiongnu who emerged rather abruptly in the late 4th century BC. Initially subordinated to the Yuezhi, the Xiongnu overthrew the nomadic hierarchy while also escalating its attacks on Chinese areas."
↑ ^13.0 ^13.1 Grousset 1970, pp. 19, 26–27.
↑ Pulleyblank 2000, p. 17.
↑ ^15.0 ^15.1 Schuessler 2014, pp. 257, 264.
↑ ^16.0 ^16.1 Beckwith 2009, pp. 404–405, notes 51–52.
↑ ^17.0 ^17.1 Étienne de la Vaissière (15 November 2006). "Xiongnu". Encyclopedia Iranica online. Archived from the original on 4 January 2012.
↑ ^18.0 ^18.1 Hucker 1975, p. 136.
↑ Savelyev, Alexander; Jeong, Choongwon (10 May 2020). "Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West". Evolutionary Human Sciences. 2 e20. doi:10.1017/ehs.2020.18. hdl:21.11116/0000-0007-772B-4. PMC 7612788. PMID 35663512. S2CID 218935871. The predominant part of the Xiongnu population is likely to have spoken Turkic (Late Proto-Turkic, to be more precise)
↑ Robbeets, Martine; Bouckaert, Remco (1 July 2018). "Bayesian phylolinguistics reveals the internal structure of the Transeurasian family". Journal of Language Evolution. 3 (2): 145–162. doi:10.1093/jole/lzy007. hdl:21.11116/0000-0001-E3E6-B. ISSN 2058-4571.
↑ Nancy Shatzman Steinhardt (2019), "Northern Dynasties and Southern Dynasties", Chinese Architecture, Princeton University Press, pp. 72–103, doi:10.2307/j.ctvc77f7s.11, S2CID 243720017"Turcs ou Turks". Larousse Rncyclopedie (in ఫ్రెంచ్). Larousse Éditions. Retrieved 1 April 2023.
↑ Book of Zhou, vol. 50.Henning 1948.
↑ Sims-Williams 2004.Pritsak 1959.Hucker 1975, p. 136.Jinshu vol. 97 Four Barbarians - Xiongnu.Weishu. Vol. 102: Wusun, Shule, & Yueban. 悅般國，... 其先，匈奴北單于之部落也。... 其風俗言語與高車同Yuanhe Maps and Records of Prefectures and Counties vol. 4 quote: "北人呼駮馬為賀蘭.Kim, Hyun Jin (18 April 2013). The Huns, Rome and the Birth of Europe. Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511920493. ISBN 978-0-511-92049-3.Du You. Tongdian. Vol. 200: 突厥謂駮馬為曷剌,亦名曷剌國。.Wink 2002, pp. 60–61.
↑ ^24.0 ^24.1 Harmatta 1994, p. 488: "Their royal tribes and kings (shan-yü) bore Iranian names and all the Hsiung-nu words noted by the Chinese can be explained from an Iranian language of Saka type. It is therefore clear that the majority of Hsiung-nu tribes spoke an Eastern Iranian language."
↑ Bailey 1985, pp. 21–45.
↑ Jankowski 2006, pp. 26–27.
↑ ^27.0 ^27.1 ^27.2 Tumen D (February 2011). "Anthropological Populations from Northeast Asia" (PDF). Oriental Studies. 49. Dankook University Institute of Oriental Studies: 25, 27. Archived from the original (PDF) on 29 జూలై 2013.
↑ Di Cosmo 2004, p. 166.
↑ Adas 2001, p. 88.
↑ Vovin, Alexander (2000). "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language?". Central Asiatic Journal. 44 (1): 87–104. JSTOR 41928223.
↑ 高晶一, Jingyi Gao (2017). "Quèdìng xià guó jí kǎitè rén de yǔyán wéi shǔyú hànyǔ zú hé yè ní sāi yǔxì gòngtóng cí yuán" 確定夏國及凱特人的語言為屬於漢語族和葉尼塞語系共同詞源 [Xia and Ket Identified by Sinitic and Yeniseian Shared Etymologies]. Central Asiatic Journal. 60 (1–2): 51–58. doi:10.13173/centasiaj.60.1-2.0051. JSTOR 10.13173/centasiaj.60.1-2.0051. S2CID 165893686.
↑ Bonmann, Svenja; Fries, Simon (2025). "Linguistic Evidence Suggests That Xiōng-nú and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language". Transactions of the Philological Society. 0 1467-968X.12321: 1–24. doi:10.1111/1467-968X.12321.
↑ ^33.0 ^33.1 Geng 2005.
↑ Pearce 2023, p. 128.
↑ Zeldovich, Lina (10 November 2023). "The powerful women of an ancient empire". BBC Home. Retrieved 13 March 2025.
↑ Gao, Jingyi (高晶一) (2013). "Huns and Xiongnu Identified by Hungarian and Yeniseian Shared Etymologies" (PDF). Central Asiatic Journal. 56: 41. ISSN 0008-9192. JSTOR 10.13173/centasiaj.56.2013.0041.
↑ Atwood, Christopher P. (2015). "The Kai, the Khongai, and the Names of the Xiōngnú". International Journal of Eurasian Studies. 2: p of 45–47 of 35–63.
↑ Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca (6 September 2019). "The formation of human populations in South and Central Asia". Science. 365 (6457) eaat7487. Bibcode:2019Sci...365t7487N. doi:10.1126/science.aat7487. ISSN 0036-8075. PMC 6822619. PMID 31488661.
↑ Khenzykhenova, Fedora I.; Kradin, Nikolai N.; Danukalova, Guzel A.; Shchetnikov, Alexander A.; Osipova, Eugenia M.; Matveev, Arkady N.; Yuriev, Anatoly L.; Namzalova, Oyuna D. -Ts; Prokopets, Stanislav D.; Lyashchevskaya, Marina A.; Schepina, Natalia A.; Namsaraeva, Solonga B.; Martynovich, Nikolai V. (30 April 2020). "The human environment of the Xiongnu Ivolga Fortress (West Trans-Baikal area, Russia): Initial data". Quaternary International (in ఇంగ్లీష్). 546: 216–228. Bibcode:2020QuInt.546..216K. doi:10.1016/j.quaint.2019.09.041. ISSN 1040-6182. S2CID 210787385. "The slab graves culture existed in this territory prior to the Xiongnu empire. Sites of this culture dating back to approximately 1100-400/300 BC are common in Mongolia and the Trans-Baikal area. The earliest calibrated dates are prior to 1500 BC (Miyamoto et al., 2016). Later dates are usually 100–200 years earlier than the Xiongnu culture. Therefore, it is customarily considered that the slab grave culture preceded the Xiongnu culture. There is only one case, reported by Miyamoto et al. (2016), in which the date of the slab grave corresponds to the time of the making of the Xiongnu Empire."
↑ Rogers & Kaestle 2022
↑ ^41.0 ^41.1 ^41.2 ^41.3 Tse, Wicky W. K. (27 June 2018). The Collapse of China's Later Han Dynasty, 25-220 CE: The Northwest Borderlands and the Edge of Empire (in ఇంగ్లీష్). Routledge. pp. 45–46, 63 note 40. ISBN 978-1-315-53231-8.
↑ Linduff, Katheryn M.; Rubinson, Karen S. (2021). Pazyryk Culture Up in the Altai. Routledge. p. 69. ISBN 978-0-429-85153-7. The rise of the confederation of the Xiongnu, in addition, clearly affected this region as it did most regions of the Altai
↑ "Pazyryk | archaeological site, Kazakhstan". Britannica.com. 11 September 2001. Retrieved 5 March 2019.
↑ State Hermitage Museum 2007
↑ Whitehouse 2016, p. 369: "From that time until the HAN dynasty the Ordos steppe was the home of semi-nomadic Indo-European peoples whose culture can be regarded as an eastern province of a vast Eurasian continuum of Scytho-Siberian cultures."
↑ Harmatta 1992, p. 348: "From the first millennium b.c., we have abundant historical, archaeological and linguistic sources for the location of the territory inhabited by the Iranian peoples. In this period the territory of the northern Iranians, they being equestrian nomads, extended over the whole zone of the steppes and the wooded steppes and even the semi-deserts from the Great Hungarian Plain to the Ordos in northern China."
↑ Unterländer, Martina; Palstra, Friso; Lazaridis, Iosif; Pilipenko, Aleksandr; Hofmanová, Zuzana; Groß, Melanie; Sell, Christian; Blöcher, Jens; Kirsanow, Karola; Rohland, Nadin; Rieger, Benjamin (3 March 2017). "Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe". Nature Communications. 8 14615. Bibcode:2017NatCo...814615U. doi:10.1038/ncomms14615. ISSN 2041-1723. PMC 5337992. PMID 28256537.
↑ Benjamin, Craig (29 March 2017). "The Yuezhi". Oxford Research Encyclopedia of Asian History. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.49. ISBN 978-0-19-027772-7.
↑ Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (2 December 2020). The Oxford World History of Empire: Volume Two: The History of Empires. Oxford University Press. p. 330. ISBN 978-0-19-753278-2 – via Google Books.
↑ Marshak, Boris Ilʹich (1 January 2002). Peerless Images: Persian Painting and Its Sources (in ఇంగ్లీష్). Yale University Press. p. 9. ISBN 978-0-300-09038-3.
↑ Ilyasov, Jangar Ya.; Rusanov, Dmitriy V. (1997). "A Study on the Bone Plates from Orlat". Silk Road Art and Archaeology (in ఇంగ్లీష్). 5 (1997/98). Kamakura, Japan: The Institute of Silk Road Studies: 107–159. ISSN 0917-1614. p. 127: The image on this belt-buckle represents a rider striking a wild boar with a spear.
↑ Francfort, Henri-Paul (2020). "Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ)" [On some vestiges and new indications of Hellenism in the arts between Bactria and Gandhāra (130 BC-100 AD approximately)]. Journal des Savants: 35–39. Page 36: "A renowned openwork gold plate found on the surface of the site depicts a wild boar hunt at the spear by a rider in steppe dress, in a frame of ovals arranged in cells intended to receive inlays (fig. 14). We can today attribute it to a local craft whose intention was to satisfy a horserider patron originating from the distant steppes and related to the Xiongnu" (French: "On peut aujourd'hui l'attribuer à un art local dont l'intention était de satisfaire un patron cavalier originaire des steppes lointaines et apparenté aux Xiongnu.")
p. 36: "We can also clearly distinguish the crupper adorned with three rings forming a chain, as well as, on the shoulder of the mount, a very recognizable clip-shaped pendant, suspended from a chain passing in front of the chest and going up to the pommel of the saddle, whose known parallels are not to be found among the Scythians but in the realm of the Xiongnu, on bronze plaques from Mongolia and China" (French: "les parallèles connus ne se trouvent pas chez les Scythes mais dans le domaine des Xiongnu").
p. 38: "The hairstyle of the hunter, with long hair pulled back and gathered in a bun, is also found at Takht-i Sangin; it is that of the eastern steppes, which can be seen on the wild boar hunting plaque "des Iyrques" (fig. 15)" (French: La coiffure du chasseur, aux longs cheveux tirés en arrière et rassemblés en chignon, se retrouve à Takht-i Sangin; C'est celle des steppes orientales, que l'on remarque sur les plaques de la chasse au sanglier «des Iyrques» (fig. 15)
↑ "The Account of the Xiongnu, Records of the Grand Historian",Sima Qian.DOI: https://doi.org/10.1163/9789004216358_00
↑ Shiji Ch. 110: Xiongnu liezhuan quote: "匈奴，其先祖夏后氏之苗裔也，曰淳維。"
↑ Di Cosmo 2002, p. 2.
↑ Shiji Vol. 81 "Stories about Lian Po and Lin Xiangru - Addendum: Li Mu" text: "李牧者，趙之北邊良將也。常居代鴈門，備匈奴。" translation: "About Li Mu, he was a good general at Zhao's northern borders. He often stationed at Dai and Wild Goose Gate, prepared [against] the Xiongnu."
↑ Theobald, Ulrich (2019) "Li Mu 李牧" in ChinaKnowledge.de - An Encyclopaedia on Chinese History, Literature and Art
↑ ^58.0 ^58.1 ^58.2 ^58.3 Pulleyblank 1994, pp. 518–520.
↑ ^59.0 ^59.1 Schuessler 2014, p. 264.
↑ Bunker 2002, pp. 27–28.
↑ Di Cosmo 2002, p. 129.
↑ Shiji, "Hereditary House of Zhao" quote: "今中山在我腹心，北有燕，東有胡，西有林胡、樓煩、秦、韓之邊，而無彊兵之救，是亡社稷，柰何？" translation: "(King Wuling of Zhao to Lou Huan:) Now Zhongshan is at our heart and belly [note: Zhao surrounded Zhongshan, except on Zhongshan's north-eastern side], Yan to the north, Hu to the east, Forest Hu, Loufan, Qin, Han at our borders to the west. Yet we have no strong army to help us, surely we will lose our country. What is to be done?"
↑ Compare a parallel passage in Stratagems of the Warring States, "King Wuling spends his day in idleness", quote: "自常山以至代、上黨，東有燕、東胡之境，西有樓煩、秦、韓之邊，而無騎射之備。" Jennifer Dodgson's translation: "From Mount Chang to Dai and Shangdang, our lands border Yan and the Donghu in the east, and to the west we have the Loufan and shared borders with Qin and Han. Nevertheless, we have no mounted archers ready for action."
↑ Shiji, Vol. 110 "Account of the Xiongnu". quote: "後秦滅六國，而始皇帝使蒙恬將十萬之眾北擊胡，悉收河南地。…… 匈奴單于曰頭曼，頭曼不勝秦，北徙。" translation: "Later on, Qin conquered the six other states, and the First Emperor dispatched general Meng Tian to lead a multitude of 100,000 north to attack the Hu; and he took all lands south the Yellow River. [...] The Xiongnu chanyu was Touman; Touman could not win against Qin, so [they] fled north."
↑ ^65.0 ^65.1 Di Cosmo 2002, p. 107.
↑ Di Cosmo 1999, pp. 892–893.
↑ Pulleyblank 1994, pp. 514–523.
↑ Pulleyblank 2000, p. 20.
↑ ^69.0 ^69.1 Di Cosmo 1999, pp. 892–893, 964.
↑ Rawson, Jessica (2017). "China and the steppe: reception and resistance". Antiquity. 91 (356): 375–388. doi:10.15184/aqy.2016.276. ISSN 0003-598X. S2CID 165092308.
↑ ^71.0 ^71.1 ^71.2 Beckwith 2009, pp. 71–73.
↑ Bentley బెంట్లీ 1993, p. 38.
↑ Baumer, Christoph (18 April 2018). History of Central Asia, The: 4-volume set (in ఇంగ్లీష్). Bloomsbury Publishing. p. 4. ISBN 978-1-83860-868-2 – via Google Books.
↑ Di Cosmo 1999, pp. 885–966.
↑ ^75.0 ^75.1 ^75.2 Bentley 1993, p. 36.
↑ 又《漢書》："使王烏等窺匈奴。法，漢使不去節，不以墨黥面，不得入穹盧。王烏等去節、黥面，得入穹盧，單於愛之。" from Miscellaneous Morsels from Youyang, Scroll 8 Translation from Reed, Carrie E. (2000). "Tattoo in Early China". Journal of the American Oriental Society. 120 (3): 360–376. doi:10.2307/606008. JSTOR 606008.
↑ Museum notice
↑
Kradin, Nikolay N. (23 January 2020). Competing Narratives between Nomadic People and their Sedentary Neighbours. 7th International Conference on the Medieval History of the Eurasian Steppe. Competing Narratives between Nomadic People and their Sedentary Neighbours. Vol. 53. pp. 149–165. doi:10.14232/sua.2019.53.149-165. ISBN 978-963-306-708-6. Nonetheless, among archaeologists, there are many supporters of the Xiongnu migration to the West. In recent years, S. Botalov (2009) constructed a broad picture of the migration of the Xiongnu to the Urals, and then Europe. In Kazakhstan, A. N. Podushkin discovered the Arysskaya culture with a distinct stage of Xiongnu influence (2009). Russian archaeologists are actively studying the Hun sites in the Caucasus (Gmyrya 1993; 1995) Citing:
- Botalov, S. G. (2009). Гунны и турки Gunny i tiurki [Huns and Turks]. (in Russian) Chelyabinsk: Рифей
- Gmyrya, L. B. (1993). Prikaspiiskiy Dagestan v epokhu velikogo pereseleniia narodov. Mogilniki [Caspian Dagestan in the Period of the Great Migration of the Peoples. Burial Places]. (in Russian) Mahachkala: Dagestan Scientific Center, RAS Press.
- Podushkin, A. N. (2009). "Xiongnu v Yuznom Kazakhstane". ["Xiongnu in Southern Kazakhstan"]. In: Z. Samashev (ed.) Nomady kazakhstanskikh stepey: etnosociokulturnye protsessy i kontakty v Evrazii skifo sakskoy epokhi [Nomads of the Kazakh Steppes: Ethno-socio-cultural Processes and Contacts in Eurasia of the Scythian-Saka Era]. (in Russian). Astana: Ministry of Culture and Information of the Kazakhstan Republic pp. 47‒154
↑ ^79.0 ^79.1 ^79.2 Barfield, Thomas J. (1981). "The Hsiung-nu imperial confederacy: Organization and foreign policy". The Journal of Asian Studies. 41 (1): 45–61. doi:10.2307/2055601. JSTOR 2055601. S2CID 145078285.
↑ Grousset 1970, p. ^{[page needed]}.
↑ "ASYA HUN DEVLETİ (BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU) (M.Ö. 220 – M.S.216 ) — Dijital Hoca".
↑ "Türklerin tarihî başkenti: Ötüken - Avrasya'dan - Haber".
↑ "Archeologists discover capital of Xiongnu Empire in central Mongolia".
↑ Yap 2009, p. liii.
↑ Lo, Ping-cheung (2015). "11 Legalism and offensive realism in the Chinese court debate on defending national security 81 BCE". In Lo, Ping-cheung; Twiss, Sumner B. (eds.). Chinese Just War Ethics: Origin, Development, and Dissent. War, Conflict and Ethics (illustrated ed.). Routledge. p. 269. ISBN 978-1-317-58097-3 – via Google Books. There were altogether nine marriages of Han princesses (fake or real) to the Xiongnu during these roughly 60 years (for a complete list of details, see Cui 2007a, 555). We will call this policy Heqin Model One, and, as Ying-shih Yu ...
↑ Qian, Sima (2019). Historical Records 史记: The First and Most Important Biographical General History Book in China. DeepLogic – via Google Books. Liu Jing said: "The Han dynasty was just calm, the soldiers were exhausted by the fire, and the Xiongnu could not be ... If the majesty could not send a big princess, let the royal woman or the fake princess, he I will know that I will ...
↑ Chin, Tamara T. (2020). Savage Exchange: Han Imperialism, Chinese Literary Style, and the Economic Imagination. Harvard University Studies in East Asian Law. BRILL. p. 225. ISBN 978-1-68417-078-4 – via Google Books. In the Han- Wusun alliance (unlike the Han- Xiongnu heqin agreements) the gifts flowed in the proper direction, ... Thus, while Empress Lü transgressed the heqin marriage in having a false princess sent, Liu Jing's original proposal ...
↑ Chin, Tamara Ta Lun (2005). Savage Exchange: Figuring the Foreign in the Early Han Dynasty. University of California, Berkeley. pp. 66, 73, 74 – via Google Books. Figuring the Foreign in the Early Han Dynasty Tamara Ta Lun Chin ... Emperor Han Wudi's military push to reverse the power relations between Xiongnu and Han stands in stark contrast to the original ... Xiongnu with a false princess.
↑ Mosol, Lee (2013). Ancient History of the Manchuria. X libris Corporation. p. 77. ISBN 978-1-4836-6767-6 – via Google Books. ... 孝文皇帝 sent a girl as a new wife for the Chanyu as a 'fake princess of Royal family' with a eunuch named '中行 ... The Han lured the Xiongnu chief deep into the China proper town called "馬邑," but Gunchen Chanyu realized the trap ...
↑ Moorey, P. R. S. (Peter Roger Stuart); Markoe, Glenn (1981). Ancient bronzes, ceramics, and seals: The Nasli M. Heeramaneck Collection of ancient Near Eastern, central Asiatic, and European art, gift of the Ahmanson Foundation. Los Angeles, CA: Los Angeles County Museum of Art. p. 168, item 887. ISBN 978-0-87587-100-4.
↑ "Belt Buckle LACMA Collections". collections.lacma.org.
↑ ^92.0 ^92.1 Prior, Daniel (2016). "FASTENING THE BUCKLE: A STRAND OF XIONGNU-ERA NARRATIVE IN A RECENT KIRGHIZ EPIC POEM" (PDF). The Silk Road. 14: 191.
↑ So, Jenny F.; Bunker, Emma C. (1995). Traders and raiders on China's northern frontier. Seattle : Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution, in association with University of Washington Press. pp. 22, 90. ISBN 978-0-295-97473-6.
↑ Francfort, Henri-Paul (2020). "Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ)". Journal des Savants. 1. p. 37, Fig.16. doi:10.3406/jds.2020.6422. "Bronze plaque from northwestern China or south central Interior Mongolia, wrestling Xiongnus, the horses have Xiongnu-type trappings" (French: "Plaque en bronze ajouré du nord-ouest de la Chine ou Mongolie intérieure méridionale centrale, Xiongnu luttant, les chevaux portent des harnachements de «type Xiongnu».")
↑ di Cosmo, Nicola, Aristocratic elites in the Xiongnu empire, p. 31
↑ Sima, Qian; Watson, Burton (January 1993). Records of the Grand Historian: Han dynasty. Renditions-Columbia University Press. pp. 161–. ISBN 978-0-231-08166-5 – via Google Books.
↑ Monumenta Serica. H. Vetch. 2004. p. 81 – via Google Books.
↑ Wakeman, Frederic E. (1985). The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-century China. University of California Press. pp. 41–. ISBN 978-0-520-04804-1 – via Google Books.
↑ Sima, Qian (1993). Records of the Grand Historian: Han Dynasty II. Columbia University Press. p. 128. ISBN 0-231-08167-7.
↑ Lin Jianming (林剑鸣) (1992). 秦漢史 [History of Qin and Han]. Wunan Publishing. pp. 557–558. ISBN 978-957-11-0574-1 – via Google Books.
↑ Hong, Yuan (2018). The Sinitic Civilization Book II: A Factual History Through the Lens of Archaeology, Bronzeware, Astronomy, Divination, Calendar and the Annals (abridged ed.). iUniversе. p. 419. ISBN 978-1-5320-5830-1.
↑ ^102.0 ^102.1 Millward, James A. (2007). Eurasian crossroads: a history of Xinjiang. Columbia University Press. p. 20. ISBN 978-0-231-13924-3. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ Lovell, Julia (2007). The Great Wall: China Against the World, 1000 BC – AD 2000. Grove Press. p. 73. ISBN 978-0-8021-4297-9. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ Andrea, Alfred J.; Overfield, James H. (1998). The Human Record: To 1700. Houghton Mifflin. p. 165. ISBN 978-0-395-87087-7. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ ^105.0 ^105.1 Zhang, Yiping (2005). Story of the Silk Road. China Intercontinental Press. p. 22. ISBN 978-7-5085-0832-0. Retrieved 17 April 2011.
↑ ^106.0 ^106.1 Higham, Charles (2004). Encyclopedia of ancient Asian civilizations. Infobase Publishing. p. 409. ISBN 978-0-8160-4640-9. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ Indian Society for Prehistoric & Quaternary Studies (1998). Man and environment, Volume 23, Issue 1. Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies. p. 6. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ ^108.0 ^108.1 Mayor, Adrienne (22 September 2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton University Press. pp. 422–. ISBN 978-1-4008-6513-0 – via Google Books.
↑ Veronika Veit, ed. (2007). The role of women in the Altaic world: Permanent International Altaistic Conference, 44th meeting, Walberberg, 26-31 August 2001. Asiatische Forschungen. Vol. 152 (illustrated ed.). Otto Harrassowitz Verlag. p. 61. ISBN 978-3-447-05537-6. Retrieved 8 February 2012 – via Google Books.
↑ Drompp, Michael Robert (2005). Tang China and the collapse of the Uighur Empire: a documentary history. Brill's Inner Asian library. Vol. 13 (illustrated ed.). BRILL. p. 126. ISBN 90-04-14129-4. Retrieved 8 February 2012 – via Google Books.
↑ Kyzlasov, Leonid R. (2010). The Urban Civilization of Northern and Innermost Asia Historical and Archaeological Research (PDF). Curatores seriei Victor Spinei et Ionel Candeâ VII. Romanian Academy Institute of Archaeology of Iaşi Editura Academiei Romane - Editura Istros. p. 245. ISBN 978-973-27-1962-6. Florilegium magistrorum historiae archaeologiaeque Antiqutatis et Medii Aevi.
↑ Drompp, Michael (2021). Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History. Brill's Inner Asian Library. BRILL. p. 126. ISBN 978-90-474-1478-0 – via Google Books.
↑ Veit, Veronika (2007). The role of women in the Altaic world: Permanent International Altaistic Conference, 44th meeting, Walberberg, 26-31 August 2001. Wiesbaden: Harrassowitz. p. 61. ISBN 978-3-447-05537-6. OCLC 182731462.
↑ Drompp, Michael R. (1999). "Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A. D. 840". Journal of the American Oriental Society. 119 (3): 394–395. doi:10.2307/605932. JSTOR 605932.
↑ Lovell, Julia (2007). The Great Wall: China Against the World, 1000 BC – AD 2000. Grove Press. p. 73. ISBN 978-0-8021-4297-9. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ Andrea, Alfred J.; Overfield, James H. (1998). The Human Record: To 1700. Houghton Mifflin. p. 165. ISBN 978-0-395-87087-7. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ Indian Society for Prehistoric & Quaternary Studies (1998). Man and environment, Volume 23, Issue 1. Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies. p. 6. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.
↑ Grousset 1970, p. 34.
↑ Loewe 1974, p. ^{[page needed]}.
↑ Qingbo, Duan (January 2023). "Sino-Western Cultural Exchange as Seen through the Archaeology of the First Emperor's Necropolis". Journal of Chinese History. 7 (1): 52. doi:10.1017/jch.2022.25. S2CID 251690411.
↑ Maenchen-Helfen 1973, pp. 369–370.
↑ For a frontal view: "Horse Stepping on a Xiongnu Soldier". en.chinaculture.org.
↑ Han Shu (Beijing: Zhonghua shuju ed) 94B, p. 3824.
↑ Bentley 1993, p. 37.
↑ Maenchen-Helfen 1973, p. 370.
↑ Grousset 1970, pp. 37–38.
↑ Psarras, Sophia-Karin (2 February 2015). Han Material Culture: An Archaeological Analysis and Vessel Typology. Cambridge University Press. p. 19. ISBN 978-1-316-27267-1 – via Google Books.
↑ Fairbank & Têng 1941.
↑ Bunker 2002, p. 104, item 72.
↑ ^130.0 ^130.1 ^130.2 ^130.3 De Crespigny, Rafe (1984). Northern frontier: the policies and strategy of the later Han Empire. Faculty of Asian Studies monographs. Canberra: Faculty of Asian Studies, Australian National University. ISBN 978-0-86784-410-8.
↑ Grousset 1970, pp. empireofsteppesh00prof/page/42 42–47.
↑ Book of Wei Vol. 102 (in Chinese)
↑ Gumilev L.N. "Ch. 15". История народа Хунну [History of Hun People] (in రష్యన్). Moscow. Archived from the original on 29 June 2009.
↑ Hyun Jim Kim (2015). "2 The So-called 'Two-Hundred year Interlude'". The Huns. Routledge. ISBN 978-1-317-34090-4.
↑ Grousset 1970, p. 54.
↑ Fang, Xuanling (1958). Jìnshū 晉書 [Jin పుస్తకం] (in చైనీస్). Beijing: Commercial Press. వాల్యూమ్. 97
↑ ^137.0 ^137.1 Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考一屠各〉.
↑ Grousset 1970, pp. 56–57.
↑ Grousset 1970, pp. 57–58.
↑ Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考六稽胡〉.
↑ Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考四乌丸〉.
↑ Sand-covered Hun City Unearthed, CN: China
↑ National Geographic (online ed.)
↑ Obrusánszky, Borbála (10 October 2006). "Hunok Kínában" [Huns in China] (PDF). Amsterdam Studies (in హంగేరియన్) (3). ISSN 1873-3042. Archived (PDF) from the original on 18 July 2013. Retrieved 18 August 2008.
↑ Zhou, Yiliang (June 1997). "〈北朝的民族問題與民族政策〉". 《魏晋南北朝史论集》 (in చైనీస్). Beijing: Beijing University Press. ISBN 978-7-301-03191-9.
↑ Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考二卢水胡〉.
↑ Bell, Alexander Peter (2000). Didactic Narration: Jataka Iconography in Dunhuang with a Catalogue of Jataka Representations in China (in ఇంగ్లీష్). LIT Verlag Münster. p. 107. ISBN 978-3-8258-5134-7.
↑ Whitfield, Roderick; Whitfield, Susan; Agnew, Neville (15 September 2015). Cave Temples of Mogao at Dunhuang: Art History on the Silk Road: Second Edition (in ఇంగ్లీష్). Getty Publications. p. 55. ISBN 978-1-60606-445-0.
↑ Barfield 1989, p. ^{[page needed]}.
↑ Lee 2017, p. 199.
↑ Kim, Hyun Jin (29 March 2017), "The Xiongnu", Oxford Research Encyclopedia of Asian History (in ఇంగ్లీష్), Oxford University Press, doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.50, ISBN 978-0-19-027772-7, retrieved 29 February 2024, There is thus no scholarly consensus on the language that was spoken by the Xiongnu elite
↑ Betts, Alison; Vicziany, Marika; Jia, Peter Weiming; Castro, Angelo Andrea Di (19 December 2019). The Cultures of Ancient Xinjiang, Western China: Crossroads of the Silk Roads. Archaeopress Publishing Ltd. p. 104. ISBN 978-1-78969-407-9. In Noin-Ula (Noyon Uul), Mongolia, the remarkable elite Xiongnu tombs have revealed textiles that are linked to the pictorial tradition of the Yuezhi: the decorative faces closely resemble the Khalchayan portraits, while the local ornaments have integrated elements of Graeco-Roman design. These artifacts were most probably manufactured in Bactria
↑ Francfort, Henri-Paul (1 January 2020). "Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ)" [On some vestiges and new indications of Hellenism in the arts between Bactria and Gandhāra (130 BC-100 AD approximately)]. Journal des Savants (in ఫ్రెంచ్): 26–27, Fig.8 "Portrait royal diadémé Yuezhi" ("Diademed royal portrait of a Yuezhi").
↑ Polos'mak, Natalia V.; Francfort, Henri-Paul; Tsepova, Olga (2015). "Nouvelles découvertes de tentures polychromes brodées du début de notre ère dans les "tumuli" n o 20 et n o 31 de Noin-Ula (République de Mongolie)". Arts Asiatiques. 70: 3–32. doi:10.3406/arasi.2015.1881. ISSN 0004-3958. JSTOR 26358181. Considered as Yuezhi-Saka or simply Yuezhi, and p.3: "These tapestries were apparently manufactured in Bactria or in Gandhara at the time of the Saka-Yuezhi rule, when these countries were connected with the Parthian empire and the "Hellenized East." They represent groups of men, warriors of high status, and kings and/ or princes, performing rituals of drinking, fighting or taking part in a religious ceremony, a procession leading to an altar with a fire burning on it, and two men engaged in a ritual."
↑ Nehru, Lolita (14 December 2020). "KHALCHAYAN". Encyclopaedia Iranica Online. Brill. About "Khalchayan", "site of a settlement and palace of the nomad Yuezhi": "Representations of figures with faces closely akin to those of the ruling clan at Khalchayan (PLATE I) have been found in recent times on woollen fragments recovered from a nomad burial site near Lake Baikal in Siberia, Noin Ula, supplementing an earlier discovery at the same site), the pieces dating from the time of Yuezhi/Kushan control of Bactria. Similar faces appeared on woollen fragments found recently in a nomad burial in south-eastern Xinjiang (Sampula), of about the same date, manufactured probably in Bactria, as were probably also the examples from Noin Ula."
↑ Neumann, Iver B.; Wigen, Einar (19 July 2018). The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE (in ఇంగ్లీష్). Cambridge University Press. p. 103. ISBN 978-1-108-42079-2 – via Google Books. While most scholars hold the Xiongnu to have originally had a leadership from a Sogdian kinship line, Kim (2023: 28-29) argues that during their migration west, they seem to have undergone a transformation from having had a Yeniseian leadership, which ruled over various Iranic, Alanic and Turko-Mongol to developing a Turkic royal line.
↑ Beckwith 1985, pp. 21–45.
↑ Beckwith 2009, p. 405: "Accordingly, the transcription now read as Hsiung- nu may have been pronounced * Soγdâ, * Soγlâ, * Sak(a)dâ, or even * Skla(C)da, etc."
↑ ^159.0 ^159.1 ^159.2 ^159.3 ^159.4 Savelyev, Alexander; Jeong, Choongwoon (7 May 2020). "Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West". Evolutionary Human Sciences. 2 (E20) e20. doi:10.1017/ehs.2020.18. hdl:21.11116/0000-0007-772B-4. PMC 7612788. PMID 35663512. S2CID 218935871. Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. "Such a distribution of Xiongnu words may be an indication that both Turkic and Eastern Iranian-speaking groups were present among the Xiongnu in the earlier period of their history. Etymological analysis shows that some crucial components in the Xiongnu political, economic and cultural package, including dairy pastoralism and elements of state organization, may have been imported by the Eastern Iranians. Arguably, these Iranian-speaking groups were assimilated over time by the predominant Turkic-speaking part of the Xiongnu population. ... The genetic profile of published Xiongnu individuals speaks against the Yeniseian hypothesis, assuming that modern Yeniseian speakers (i.e. Kets) are representative of the ancestry components in the historical Yeniseian speaking groups in southern Siberia. In contrast to the Iron Age populations listed in Table 2, Kets do not have the Iranian-related ancestry component but harbour a strong genetic affinity with Samoyedic-speaking neighbours, such as Selkups (Jeong et al., 2018, 2019)."
↑ ^160.0 ^160.1 Bunker 2002, p. 29.
↑ ^161.0 ^161.1 "Metropolitan Museum of Art". www.metmuseum.org.
↑ Jin Kim, Hyun (November 2015 Fran). The Huns. pp. 6–17. ISBN 978-1-317-34090-4 – via Google Books. {{cite book}}: Check date values in: |date= (help)
↑ డి కాస్మో 2004, p. 164.
↑ ^164.0 ^164.1 ^164.2 Vovin, Alexander. "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language? Part 2: Vocabulary". Academia.
↑ Georg, Stefan (22 March 2007). A Descriptive Grammar of Ket (Yenisei-Ostyak): Part 1: Introduction, Phonology and Morphology (in ఇంగ్లీష్). Global Oriental. p. 16. ISBN 978-90-04-21350-0 – via Google Books.
↑ Vovin, Alexander (2007). "ONCE AGAIN ON THE ETYMOLOGY OFTHE TITLE qaγan". Studia Etymologica Cracoviensia. 12. Kraków. Retrieved 6 April 2022.
↑ Xumeng, Sun (14 September 2020). Identifying the Huns and the Xiongnu (or Not): Multi-Faceted Implications and Difficulties (PDF). PRISM: University of Calgary's Digital Repository (Thesis).
↑ Wilson, Joseph A. P. (21 July 2023). "Late Holocene Technology Words in Proto-Athabaskan: Implications for Dene-Yeniseian Culture History". Humans (in ఇంగ్లీష్). 3 (3): 177–192. doi:10.3390/humans3030015. ISSN 2673-9461.
↑ Bonmann, Svenja; Fries, Simon (2025). "Linguistic Evidence Suggests that Xiōng-nú and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language". Transactions of the Philological Society (in ఇంగ్లీష్) 1467-968X.12321. doi:10.1111/1467-968X.12321. ISSN 1467-968X.
↑ "Metropolitan Museum of Art". www.metmuseum.org.
↑ Bunker 2002, p. 137, item 109.
↑ Wink 2002, pp. 60–61.
↑ Craig Benjamin (2007, 49), In: Hyun Jin Kim, The Huns, Rome and the Birth of Europe. Cambridge University Press. 2013. page 176.
↑ Linghu Defen et al., Zhoushu, vol. 50 quote: "突厥者，蓋匈奴之別種，姓阿史那氏。"
↑ Beishi "vol. 99 - section Tujue" quote: "突厥者，其先居西海之右，獨為部落，蓋匈奴之別種也。" translation: "The Tujue, their ancestors dwelt on the right bank of the Western Sea; a lone tribe, probably a separate branch of the Xiongnu"
↑ Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". The Medieval History Journal, 21 (2): p. 298 of 291–327, fn. 36. quote: "'Western Sea' (xi hai 西海) has many possible meanings designating different bodies of water from the Mediterranean, Caspian and Aral Seas to Kuku-nor. In the Sui era (581–618) it was viewed as being near Byzantium (Sinor, 'Legendary Origin': 226). Taşağıl, Gök-Türkler, vol. 1: 95, n. 553 identifies it with Etsin-Gol, which is more likely."
↑ ^177.0 ^177.1 Du You, Tongdian vol. 197 quote: "突厥之先，平涼今平涼郡雜胡也，蓋匈奴之別種，姓阿史那氏。"
↑ Xin Tangshu, vol. 215A. "突厥阿史那氏, 蓋古匈奴北部也." "The Ashina family of the Turk probably were the northern tribes of the ancient Xiongnu." quoted and translated in Xu (2005), Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan, University of Helsinki, 2005
↑ Wei Zheng et al., Suishu, vol. 84 quote: "突厥之先，平涼雜胡也，姓阿史那氏。"
↑ Zhoushu, "vol. 50" "或云突厥之先出於索國，在匈奴之北。"
↑ Beishi "vol. 99 - section Tujue" quote: "又曰突厥之先，出於索國，在匈奴之北。"
↑ ^182.0 ^182.1 Golden 1992, p. 155.
↑ Wei Shou et al., Book of Wei vol. 103 - section Gaoche quote: "高車，蓋古赤狄之餘種也，初號為狄歷，北方以為勑勒，諸夏以為高車、丁零。其語略與匈奴同而時有小異，或云其先匈奴之甥也。其種有狄氏、袁紇氏、斛律氏、解批氏、護骨氏、異奇斤氏。" translation: "The Gaoche are probably remnants of the ancient Red Di. Initially they had been called Dili. Northerners consider them Chile. The various Xia (aka Chinese) consider them Gaoche Dingling (High-Cart Dingling). Their language, in brief, and Xiongnu [language] are the same yet occasionally there are small differences. Some say that they [Gaoche] are the sororal nephews/sons-in-laws of the Xiongnu of yore. Their tribes (種) are Di, Yuanhe (aka Uyghurs), Hulu, Jiepi, Hugu, Yiqijin."
↑ Xin Tangshu vol 217A - Huihu quote: "回紇，其先匈奴也，俗多乘高輪車，元魏時亦號高車部，或曰敕勒，訛為鐵勒。" translation: "Huihe, their ancestors were the Xiongnu; because they customarily drove carts with high-wheels and many spokes, in Yuan Wei's they were also called Gaoche (High-Cart), or also called Chile, mistakenly rendered as Tiele."
↑ Weishu, "vol. 102 Wusun, Shule, & Yueban" quote: "悅般國，…… 其先，匈奴北單于之部落也。…… 其風俗言語與高車同"
↑ Jinshu vol. 97 Four Barbarians - Xiongnu"
↑ Yuanhe Maps and Records of Prefectures and Counties vol. 4 quote: "北人呼駮馬為賀蘭"
↑ Du You. Tongdian. Vol. 200. "突厥謂駮馬為曷剌，亦名曷剌國。"
↑ ^189.0 ^189.1 Lee, Joo-Yup (2016). "The Historical Meaning of the Term Turk and the Nature of the Turkic Identity of the Chinggisid and Timurid Elites in Post-Mongol Central Asia". Central Asiatic Journal. 59 (1–2): 105.
↑ "Belt Buckle LACMA Collections". collections.lacma.org.
↑ Bunker 2002, pp. 30, 110, item 81.
↑ So, Jenny F.; Bunker, Emma C. (1995). Traders and raiders on China's northern frontier: 19 November 1995 - 2 September 1996, Arthur M. Sackler Gallery (PDF). Seattle: Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Inst. [u.a.] pp. 90–91, item 2. ISBN 978-0-295-97473-6.
↑ Ts. Baasansuren "The scholar who showed the true Mongolia to the world", Summer 2010 vol.6 (14) Mongolica, pp.40
↑ Sinor, Denis (1990). Aspects of Altaic Civilization III. p. ^{[page needed]}.
↑ N.Bichurin "Collection of information on the peoples who inhabited Central Asia in ancient times", 1950, p. 227
↑ Pulleyblank, Edwin G. (2000). edu/~earlychina/docs/ 2008/ec25_pulleyblank.pdf "Ji 姬 and Jiang 姜: The Role of Exogamic Clans in the Organization of the Zhou Polity", Early China. p. 20
↑ Wei Shou. Book of Wei. vol. 91 "蠕蠕，東胡之苗裔也，姓郁久閭氏" tr. "Rúrú, offsprings of Dōnghú, surnamed Yùjiŭlǘ"
↑ Liangshu Vol. 54 txt: "芮芮國，蓋匈奴別種。" tr: "Ruìruì state, possibly a Xiongnu's separate branch"
↑ Golden, Peter B. "Some Notes on the Avars and Rouran", in The Steppe Lands and the World beyond Them. Ed. Curta, Maleon. Iași (2013). pp. 54-55
↑ Liu Xu et al. Old Book of Tang "vol. 199 section: Shiwei"
↑ ^201.0 ^201.1 Xu Elina-Qian (2005). Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan. University of Helsinki. p. 173-178
↑ Xu Elina-Qian (2005). Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan. University of Helsinki. p. 99. quote: "According to Gai Zhiyong's study, Jishou is identical with Qishou, the earliest ancestor of the Khitan; and Shihuai is identical to Tanshihuai, the Xianbei supreme chief in the period of the Eastern Han (25-220). Therefore, from the sentence "His ancestor was Jish[ou] who was derived from Shihuai" in the above inscription, it can be simply seen that the Khitan originated from the Xianbei. Since the excavated inscription on memorial tablet can be regarded as a firsthand historical source, this piece of information is quite reliable."
↑ Xue Juzheng et al. Old History of the Five Dynasties vol. 137 quote: "契丹者，古匈奴之種也。" translation: "The Khitans, a kind of Xiongnu of yore."
↑ Schönig, Claus. (27 January 2006) "Turko-Mongolic relations" in Janhunen (ed.) The Mongolic Languages. Routledge. p. 393.
↑ Shimunek, Andrew. "Early Serbi-Mongolic-Tungusic lexical contact: Jurchen numerals from the 室韦 Shirwi (Shih-wei) in North China". Philology of the Grasslands: Essays in Mongolic, Turkic, and Tungusic Studies, Edited by Ákos Bertalan Apatóczky et al. (Leiden: Brill). Retrieved 22 September 2019. quote: "Asdemonstrated by Ratchnevsky (1966: 231), the Shirwi confederation was a multiethnic, multilingual confederation of Tungusic-speaking Mo-ho 靺鞨 people (i.e. ancestors of the Jurchen), the Meng-wa 蒙瓦 ~ Meng-wu 蒙兀, whom Pelliot (1928) and others have shown were Proto-Mongolic speakers, and other groups. The dominant group among the Shirwi undoubtedly were ethnolinguistic descendants of the Serbi (鮮卑 Hsien-pei), and spoke a language closely related to Kitan and more distantly related to Mongolic."
↑ Shiji "vol. 110: Account of the Xiongnu" quote: "東胡初輕冒頓，不爲備。及冒頓以兵至，擊，大破滅東胡王，而虜其民人及畜產。" translation: "Initially the Donghu despised Modun and were unprepared. So Modun arrived with his troops, attacked, routed [the Donghu] and killed Donghu king; then [Modun] captured his people as well as livestock."
↑ Book of Later Han. "Vol. 90 section Xianbei". text: "鮮卑者, 亦東胡之支也, 别依鮮卑山, 故因為號焉. 漢初, 亦為冒頓所破, 遠竄遼東塞." Xu (2005:24)'s translation: "The Xianbei who were a branch of the Donghu, relied upon the Xianbei Mountains. Therefore, they were called the Xianbei. At the beginning of the Han Dynasty (206 B.C.-A.D. 220), (they) were defeated by Maodun, and then fled in disorder to Liaodong beyond the northern border of China Proper"
↑ Xu Elina-Qian (2005). Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan. University of Helsinki. p. 24-25
↑ Howorth, Henry H. (Henry Hoyle). History of the Mongols from the 9th to the 19th century. London : Longmans, Green – via Internet Archive.
↑ "సూర్యుడు మరియు చంద్రుడు" (JPG). depts.washington.edu.
↑ depts.washington.edu http://depts.washington.edu/silkroad/archaeology/mongolia/xiongnu/xiongnuarchhist/xiongnuarchhist.htmologyXhtmology. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)
↑ Elite Xiongnu Burials at the Periphery (Miller et al. 2009)
↑ ^213.0 ^213.1 ^213.2 ^213.3 Jeong, Choongwon; Wang, Ke; Wilkin, Shevan; Taylor, William Timothy Treal; Miller, Bryan K.; Bemmann, Jan H.; Stahl, Raphaela; Chiovelli, Chelsea; Knolle, Florian; Ulziibayar, Sodnom; Khatanbaatar, Dorjpurev (12 November 2020). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell (in ఇంగ్లీష్). 183 (4): 890–904.e29. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. ISSN 0092-8674. PMC 7664836. PMID 33157037. Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
↑ Di Cosmo 2004, p. 165.
↑ Hyun Jin Kim, The Huns, Rome and the Birth of Europe. ISBN 978-1-107-00906-6. Cambridge University Press. 2013. page 31.
↑ Linghu Defen et al., Book of Zhou, Vol. 50. (in Chinese)
↑ Li Yanshou (李延寿), History of the Northern Dynasties, Vol. 99. (in Chinese)
↑ Christian 1998, p. 249.
↑ Wei Zheng et al., Book of Sui, Vol. 84. (in Chinese)
↑ Du, You (1988). 辺防13 北狄4 突厥上. 《通典》 [Tongdian] (in సరళీకృత చైనీస్). Vol. 197. Beijing: Zhonghua Book Company. p. 5401. ISBN 978-7-101-00258-4.
↑ "Об эт нической принадлежности Хунну". rudocs.exdat.com. Archived from the original on 14 September 2018. Retrieved 21 June 2014.
↑ Jenkins, Romilly James Heald (1967). De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Corpus fontium historiae Byzantinae (New, revised ed.). Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. p. 65. ISBN 978-0-88402-021-9. Retrieved 28 August 2013. According to Constantine Porphyrogenitus, writing in his De Administrando Imperio (ca. 950 AD) "Patzinakia, the Pecheneg realm, stretches west as far as the Siret River (or even the Eastern Carpathian Mountains), and is four days distant from Tourkia (i.e. Hungary)."
↑ Günter Prinzing; Maciej Salamon (1999). Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag. p. 46. ISBN 978-3-447-04146-1. Retrieved 9 February 2013.
↑ Henry Hoyle Howorth (2008). History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-called Tartars of Russia and Central Asia. Cosimo, Inc. p. 3. ISBN 978-1-60520-134-4. Retrieved 15 June 2013.
↑ Sinor (1990)
↑ Nabijan Tursun (5 July 2023). "The Formation of Modern Uyghur Historiography and Competing Perspectives toward Uyghur History". The China and Eurasia Forum Quarterly. 6 (3): 87–100.
↑ James A. Millward & Peter C. Perdue (2004). "Chapter 2: Political and Cultural History of the Xinjiang Region through the Late Nineteenth Century". In S. Frederick Starr (ed.). Xinjiang: China's Muslim Borderland. M. E. Sharpe. pp. 40–41. ISBN 978-0-7656-1318-9.
↑ Susan J. Henders (2006). Susan J. Henders (ed.). Democratization and Identity: Regimes and Ethnicity in East and Southeast Asia. Lexington Books. p. 135. ISBN 978-0-7391-0767-6. Retrieved 9 September 2011.
↑ Reed, J. Todd; Raschke, Diana (2010). The ETIM: China's Islamic Militants and the Global Terrorist Threat. ABC-CLIO. p. 7. ISBN 978-0-313-36540-9.
↑ Cho Gab-je (5 March 2004). 騎馬흉밅국 旭 국趙甲濟(月刊朝鮮 편집장) Chosun]] (in కొరియన్). Retrieved 25 సెప్టెంబర్ 2016. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (help)
↑ పుస్తకం|author=김운회|date=30 ఆగష్టు 2005 |language=ko |script-title=ko:김운회의 '대쥬신을 찾아서' <23> 금관의, 나의 ప్రకటన 2009|language=ko|script-title=ko:경주 사천왕사(寺) 사천왕상(四天王像) 왜 4개가 아니라 3개일까|publisher=조선일보 |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2009/02/26/2009022601873.html%7Caccess-date=25^{[permanent dead link]} సెప్టెంబర్ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230090440/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2009/02/26/2009022601873.hdml%7Carchive%3D30 డిసెంబర్| 2014}}
↑ 김창호, 〈문무왕릉비에 보이는 신라인의 조상인식 – 태조성한의 첨보 -〉, 《한국사연구》, 한국사연구회, 1986년
↑ 자료검색>상세_기사 | 국립중앙도서관. www.nl.go.kr=15access-date 2019 (in కొరియన్). Archived from the original on 2018-10-02. Retrieved 2026-02-13.
↑ Di Cosmo 2004, p. 164.
↑ Honeychurch, William. "Thinking Political Communities: The State and Social Stratification among Ancient Nomads of Mongolia". The Anthropological Study of Class and Consciousness: 47.
↑ Maenchen-Helfen 1973, pp. bub_gb_CrUdgzSICxcC/ page/n397 370–371.
↑ Lebedynsky, Yaroslav (2007). Les nomades. Éditions Errance. p. 125. ISBN 978-2-87772-346-6. Europoid faces in some depictions of the Ordos, which should be attributed to a Scythian affinity
↑ Camilla Trever, "Excavations in Northern Mongolia (1924–1925)", Leningrad: J. Fedorov Printing House, 1932 [1]
↑ The Great Empires of the Ancient World – Thomas Harrison – 2009 – page 288
↑ Psarras 2003, p. 69.
↑ wps/ portal/hermitage/digital-collection/11.+Textiles%2C+Tapestry/430781 "Hermitage Museum". {{cite web}}: Check |url= value (help)
↑ A. V. Davydova, Ivolginskii arkheologicheskii kompleks II. Ivolginskii mogil'nik. Arkheologicheskie pamiatniki Siunnu 2 (Sankt-Peterburg 1996). А. В. Давыдова, Иволгинский археологи-ческий комплекс II. Иволгинский могильник. Археологические памятники Сюнну 2 (Санкт-Петербург 1996).
↑ S. S. Miniaev, Dyrestuiskii mogil'nik. Arkheologicheskie pamiatniki Siunnu 3 (Sankt-Peterburg 1998). С. С. Миняев, Дырестуйский могильник. Археологические памятники Сюнну 3 (Санкт-Петербург 1998).
↑ Ts. Törbat, Keramika khunnskogo mogil'nika Burkhan-Tolgoi. Erdem shinzhilgeenii bichig. Arkheologi, antropologi, ugsaatan sudlal 19,2003, 82–100. Ц. Тѳрбат, Керамика хуннского могильника Бурхан-Толгой. Эрдэм шинжилгээний бичиг. Археологи, антропологи, угсаатан судлал 19, 2003, 82–100.
↑ Ts. Törbat, Tamiryn Ulaan khoshuuny bulsh ba Khünnügiin ugsaatny büreldekhüünii asuudald. Tükhiin setgüül 4, 2003, 6–17. Ц. Төрбат, Тамирын Улаан хошууны булш ба Хүннүгийн угсаатны бүрэлдэхүүний асуудалд. Түүхийн сэтгүүл 4, 2003, 6–17.
↑ Ningxia Cultural Relics and Archaeology Research Institute (寧夏文物考古研究所); Chinese Academy of Social Sciences Archaeology Institute Ningxia Archaeology Group; Tongxin County Cultural Relics Administration (同心縣文物管理所) (1988). 寧夏同心倒墩子匈奴墓地. 考古學報 [Archaeology Journal] (in చైనీస్) (3): 333–356.
↑ Miller, Bryan (2011). Bemmann, Jan (ed.). Xiongnu Archaeology. Bonn: Vor- und Fruhgeschichtliche Archaeologie Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universitat Bonn. ISBN 978-3-936490-14-5. Archived from the original on 29 July 2013. Retrieved 13 December 2012.
↑ Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (2017). "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples". Inner Asia. 19 (2): 197–239. doi:10.1163/22105018-12340089. ISSN 1464-8172. S2CID 165623743. "Analysis of the mitochondrial DNA, which is maternally inherited, shows that the Xiongnu remains from this Egyin Gol necropolis consist mainly of Asian lineages (89%). West Eurasian lineages makeup the rest (11%) (Keyser-Tracqui et al. (2003: 258). However, according to a more recent study of ancient human remains from central Mongolia, the Xiongnu population in cen- tral Mongolia possessed a higher frequency of western mitochondrial DNA haplotypes (37.5%) than the Xiongnu from the Egyin Gol necropolis (Rogers 2016: 78)."
↑ Rogers, Leland Liu; Kaestle, Frederika Ann (2022). "Analysis of mitochondrial DNA haplogroup frequencies in the population of the slab burial mortuary culture of Mongolia (ca. 1100–300 BCE )". American Journal of Biological Anthropology (in ఇంగ్లీష్). 177 (4): 644–657. doi:10.1002/ajpa.24478. ISSN 2692-7691. S2CID 246508594. " The first pattern is that the slab burial mtDNA frequencies are extremely similar to those of the aggregated Xiongnu populations and relatively similar to those of the various Bronze Age Mongolian populations, strongly supporting a population continuity hypothesis for the region over these time periods (Honeychurch, 2013)"
↑ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 8, Rows 87-88, 94-96.
↑ ^251.0 ^251.1 Kim et al. 2010, p. 429
↑ Rogers & Kaestle 2022:"While during the slab burial period (ca.1100–300 BCE) eastern patrilines seem to have been dominant, in the Xiongnu period about half of the population had western patrilines with virtually no change to the mtDNA gene pool in east–west terms. If sex bias migration patterns were similar with those found in Europe, this increase of western patrilines would be consistent with aggressive expansion of people with western male ancestry (Batini et al., 2017); however, such a pattern could also be due to a gradual nonaggressive assimilation, such as the practice of marriage alliances associated with an expansion of trade or cultural networks that favored people with western patrilines (Honeychurch, 2013)."
↑ Jeong, Choongwon; Wang, Ke; Wilkin, Shevan; Taylor, William Timothy Treal; Miller, Bryan K.; Bemmann, Jan H.; Stahl, Raphaela; Chiovelli, Chelsea; Knolle, Florian; Ulziibayar, Sodnom; Khatanbaatar, Dorjpurev; Erdenebaatar, Diimaajav; Erdenebat, Ulambayar; Ochir, Ayudai; Ankhsanaa, Ganbold (2020-11-12). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell. 183 (4): 890–904.e29. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. ISSN 0092-8674. PMC 7664836.
↑ Kim, Kijeong; Brenner, Charles H.; Mair, Victor H.; Lee, Kwang-Ho; Kim, Jae-Hyun; Gelegdorj, Eregzen; Batbold, Natsag; Song, Yi-Chung; Yun, Hyeung-Won; Chang, Eun-Jeong; Lkhagvasuren, Gavaachimed; Bazarragchaa, Munkhtsetseg; Park, Ae-Ja; Lim, Inja; Hong, Yun-Pyo (2010). "A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia". American Journal of Physical Anthropology (in ఇంగ్లీష్). 142 (3): 429–440. doi:10.1002/ajpa.21242. ISSN 1096-8644. PMID 20091844.
↑ Kang, L. L.; Jin, T.; Wu, F.; Ao, X.; Wen, S.; Wang, C.; Huang, Y.; Li, X.; Li, H. Y (2013). Y chromosomes of ancient Hunnu people and its implication on the phylogeny of East Asian linguistic families. ASHG 63rd Annual Meeting 22–26 October 2013: Boston. Vol. 2041. American Society of Human Genetics. (Poster abstracts p. 235; 2041F)
↑ Ren Meng; Wang Jian Xin (2011). "Knowing the Xiongnu Culture in Eastern Tianshan Mountain from Tomb Heigouliang and Dongheigou Site at the Beginning of Xihan Dynasty". Xibu Kaogu: 252–290. (Journal: 西部考古 Xibu kaogu [Archaeology of the western regions])
↑ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 9, Rows 20-23.
↑ Jeong, Choongwon; Wang, Ke; Wilkin, Shevan; Erdene, Myagmar; Hendy, Jessica; Warinner, Christina (2020). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell. 183 (4): 890–904. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. hdl:21.11116/0000-0007-77BF-D. PMC 7664836. PMID 33157037.
↑ Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (18 October 2017). "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples". Inner Asia. 19 (2): 197–239. doi:10.1163/22105018-12340089. ISSN 2210-5018.
↑ Keyser, C.; Zvénigorosky, V.; et al. (2020). "Genetic evidence suggests a sense of family, parity and conquest in the Xiongnu Iron Age nomads of Mongolia" (PDF). Human Genetics. 140 (2): 349–359. doi:10.1007/s00439-020-02209-4. PMID 32734383. S2CID 220881540. Archived from the original (PDF) on 2025-11-14. Retrieved 2025-11-12.
↑ ^261.0 ^261.1 ^261.2 ^261.3 Lee, Juhyeon; Miller, Bryan K.; Bayarsaikhan, Jamsranjav; Johannesson, Erik; Ventresca Miller, Alicia; Warinner, Christina; Jeong, Choongwon (14 April 2023). "Genetic population structure of the Xiongnu Empire at imperial and local scales". Science Advances (in ఇంగ్లీష్). 9 (15) eadf3904. Bibcode:2023SciA....9F3904L. doi:10.1126/sciadv.adf3904. ISSN 2375-2548. PMC 10104459. PMID 37058560. "In this genome-wide archaeogenetic study, we find high genetic heterogeneity among late Xiongnu-era individuals at two cemeteries located along the far western frontier of the Xiongnu empire and describe patterns of genetic diversity related to social status. Overall, we find that genetic heterogeneity is highest among lower-status individuals. In particular, the satellite graves surrounding the elite square tombs at TAK show extreme levels of genetic heterogeneity, suggesting that these individuals, who were likely low-ranking retainers, were drawn from diverse parts of the empire. In contrast, the highest-status individuals at the two sites tended to have lower genetic diversity and a high proportion of ancestry deriving from EIA Slab Grave groups, suggesting that these groups may have disproportionately contributed to the ruling elite during the formation of the Xiongnu empire." (...) "a chanyu, or ruler of the empire. Like the elite women at the western frontier, he also had very high eastern Eurasian ancestry (deriving 39.3 and 51.9% from SlabGrave1 and Han_2000BP, respectively, and the rest from Chandman_IA; data file S2C)" (...) "Chandman_IA was representative of people in far western Mongolia associated with Sagly/Uyuk (ca. 500 to 200 BCE), Saka (ca. 900 to 200 BCE), and Pazyryk (ca. 500 to 200 BCE) groups in Siberia and Kazakhstan." (...) "This further suggests the existence of an aristocracy in the Xiongnu empire, that elite status and power was concentrated within specific subsets of the broader population."... Although not conclusive, this suggests that the ANA ancestry source of the Xiongnu-period individuals may not be exclusively traced back to the Slab Grave culture but may also include nearby groups with a similar ANA genetic profile, such as the Xianbei. ... Last, our findings also confirm that the highest-status individuals in this study were females, supporting previous observations that Xiongnu women played an especially prominent role in the expansion and integration of new territories along the empire's frontier.
↑ Foundation, Kyrgyz American (2024-10-17). "The Huns in Scandinavia: A New Approach Centered Around Modern DNA - Karl O. Högström". Kyrgyz American (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-11-06.
↑ Högström, Karl O. (2024-09-09). "The Huns in Scandinavia: A new approach centered around modern DNA". Reconstructing the Past: Journal of Historical Studies: 32–49. doi:10.54414/XNAJ8079.
↑ Keyser-Tracqui et al. 2006, p. 272.
↑ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 2, Rows 28-32.
↑ Damgaard et al. 2018, pp. 371–374: "Principal Component Analyses and D-statistics suggest that the Xiongnu individuals belong to two distinct groups, one being of East Asian origin and the other presenting considerable admixture levels with West Eurasian sources... We find that Central Sakas are accepted as a source for these 'western-admixed' Xiongnu in a single-wave model. In line with this finding, no East Asian gene flow is detected compared to Central Sakas as these form a clade with respect to the East Asian Xiongnu in a D-statistic, and furthermore, cluster closely together in the PCA (Figure 2)... Overall, our data show that the Xiongnu confederation was genetically heterogeneous, and that the Huns emerged following minor male-driven East Asian gene flow into the preceding Sakas that they invaded... As such our results support the contention that the disappearance of the Inner Asian Scythians and Sakas around two thousand years ago was a cultural transition that coincided with the westward migration of the Xiongnu. This Xiongnu invasion also led to the displacement of isolated remnant groups—related to Late Bronze Age pastoralists—that had remained on the south-eastern side of the Tian Shan mountains."
↑ Maróti, Zoltán; Neparáczki, Endre; Schütz, Oszkár (25 May 2022). "The genetic origin of Huns, Avars, and conquering Hungarians". Current Biology (in ఇంగ్లీష్). 32 (13): 2858–2870.e7. Bibcode:2022CBio...32E2858M. doi:10.1016/j.cub.2022.04.093. PMID 35617951. S2CID 249050620.
↑ Jeong, Choongwon (12 November 2020). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell (in ఇంగ్లీష్). 183 (4): 890–904.e29. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. ISSN 0092-8674. PMC 7664836. PMID 33157037. The Xiongnu emerged from the mixing of these populations and those from surrounding regions. By comparison, the Mongols exhibit much higher eastern Eurasian ancestry, resembling present-day Mongolic-speaking populations.
↑ Lee, Juhyeon; Sato, Takehiro; Tajima, Atsushi; Amgalantugs, Tsend; Tsogtbaatar, Batmunkh; Nakagome, Shigeki; Miyake, Toshihiko; Shiraishi, Noriyuki; Jeong, Choongwon; Gakuhari, Takashi (1 March 2024). "Medieval genomes from eastern Mongolia share a stable genetic profile over a millennium". Human Population Genetics and Genomics (in ఇంగ్లీష్). 4 (1): 1–11. doi:10.47248/hpgg2404010004. ISSN 2770-5005.
↑ "Metropolitan Museum of Art". www.metmuseum.org.
↑ Bunker 2002, p. 136.
↑ Bunker 2002, p. 30.
↑ Bunker 2002, pp. 29, 101; item 68.
↑ Bunker 2002, p. 100, item 67.
↑ ^275.0 ^275.1 ^275.2 ^275.3 ^275.4 Psarras 2003, p. ^{[page needed]}.
↑ ^276.0 ^276.1 Psarras 2003, pp. 102–103.
↑ Ishjamts 1996, p. 166, Fig 5.
↑ Demattè 2006.
↑ Ishjamts 1996, p. 166, Fig 6.
↑ Book of Han, Vol. 94-I, 匈奴謂天為「撐犁」，謂子為「孤塗」，單于者，廣大之貌也.
↑ Александр Берзин, Тибетский буддизм: история и перспективы развития, M., 1992 (Alexandr Berzin, Tibetan Buddhism: History and Future Prospects, Moscow 1992; Буддизм, Л. Л. Абаева, М., Республика, 1991 (Buddhism, L.L. Abaeva, Respublika, Moscow 1991)

ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

[1] Coatsworth, John; Cole, Juan; Hanagan, Michael P.; Perdue, Peter C.; Tilly, Charles; Tilly, Louise (16 March 2015). Global Connections: Volume 1, To 1500: Politics, Exchange, and Social Life in World History. Cambridge University Press. p. 138. ISBN 978-1-316-29777-3.

[2] Atlas of World History. Oxford University Press. 2002. p. 51. ISBN 978-0-19-521921-0.

[3] Fauve, Jeroen (2021). The European Handbook of Central Asian Studies. BoD – Books on Demand. p. 403. ISBN 978-3-8382-1518-1.

[4] Hartley, Charles W.; Yazicioğlu, G. Bike; Smith, Adam T. (19 November 2012). The Archaeology of Power and Politics in Eurasia: Regimes and Revolutions (in ఇంగ్లీష్). Cambridge University Press. p. 245, Fig 12.3. ISBN 978-1-139-78938-7.

[yuuu86-384-5] 5.0 ^5.1 Yü, Ying-shih (1986). "Han Foreign Relations". The Cambridge History of China, Volume 1: The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220. Cambridge: Cambridge University Press. p. 384. ISBN 978-0-521-24327-8.

[6] Shufen, Liu (2002). "Ethnicity and the Suppression of Buddhism in Fifth-century North China: The Background and Significance of the Gaiwu Rebellion". Asia Major. 15 (1): 1–21. ISSN 0004-4482. JSTOR 41649858.

[:01-7] 7.0 ^7.1 Zheng Zhang (Chinese: 鄭張), Shang-fang (Chinese: 尚芳). 匈 – 上古音系第一三千八百九十字 [匈 - The 13890th word of the Ancient Phonological System]. ytenx.org [韻典網] (in చైనీస్). Rearranged by BYVoid.

[:02-8] 8.0 ^8.1 Zheng Zhang (Chinese: 鄭張), Shang-fang (Chinese: 尚芳). 奴 – 上古音系第九千六百字 [奴 – The 9600th word of the Ancient Phonological System]. ytenx.org [韻典網] (in చైనీస్). Rearranged by BYVoid.

[9] Gökalp, Ziya (2020). ISBN 978-605-4369-46-1 https://books.google.com/books?id=QTPwDwAAQBAJ&q=Türk+Medenieti+Türk+Medeniyeti+Tarihi+Türk – via Google Books. {{cite book}}: Missing or empty |title= (help)

[10] "Xiongnu People". britannica.com. Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 11 March 2020. Retrieved 25 July 2015.

[FOOTNOTEDi_Cosmo2004186-11] Di Cosmo 2004, p. 186.

[12] Chase-Dunn, C.; Anderson, E. (18 February 2005). The Historical Evolution of World-Systems (in ఇంగ్లీష్). Springer. pp. 36–37. ISBN 978-1-4039-8052-6. "The primary focus of the new threat became the Xiongnu who emerged rather abruptly in the late 4th century BC. Initially subordinated to the Yuezhi, the Xiongnu overthrew the nomadic hierarchy while also escalating its attacks on Chinese areas."

[FOOTNOTEGrousset1970[httpsarchiveorgdetailsempireofsteppesh00profpage19_19,_26–27]-13] 13.0 ^13.1 Grousset 1970, pp. 19, 26–27.

[FOOTNOTEPulleyblank200017-14] Pulleyblank 2000, p. 17.

[FOOTNOTESchuessler2014257,_264-15] 15.0 ^15.1 Schuessler 2014, pp. 257, 264.

[FOOTNOTEBeckwith2009pp._404–405,_notes_51–52-16] 16.0 ^16.1 Beckwith 2009, pp. 404–405, notes 51–52.

[vaissiere2006-17] 17.0 ^17.1 Étienne de la Vaissière (15 November 2006). "Xiongnu". Encyclopedia Iranica online. Archived from the original on 4 January 2012.

[FOOTNOTEHucker1975136-18] 18.0 ^18.1 Hucker 1975, p. 136.

[19] Savelyev, Alexander; Jeong, Choongwon (10 May 2020). "Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West". Evolutionary Human Sciences. 2 e20. doi:10.1017/ehs.2020.18. hdl:21.11116/0000-0007-772B-4. PMC 7612788. PMID 35663512. S2CID 218935871. The predominant part of the Xiongnu population is likely to have spoken Turkic (Late Proto-Turkic, to be more precise)

[20] Robbeets, Martine; Bouckaert, Remco (1 July 2018). "Bayesian phylolinguistics reveals the internal structure of the Transeurasian family". Journal of Language Evolution. 3 (2): 145–162. doi:10.1093/jole/lzy007. hdl:21.11116/0000-0001-E3E6-B. ISSN 2058-4571.

[21] Nancy Shatzman Steinhardt (2019), "Northern Dynasties and Southern Dynasties", Chinese Architecture, Princeton University Press, pp. 72–103, doi:10.2307/j.ctvc77f7s.11, S2CID 243720017"Turcs ou Turks". Larousse Rncyclopedie (in ఫ్రెంచ్). Larousse Éditions. Retrieved 1 April 2023.

[22] Book of Zhou, vol. 50.Henning 1948.

[23] Sims-Williams 2004.Pritsak 1959.Hucker 1975, p. 136.Jinshu vol. 97 Four Barbarians - Xiongnu.Weishu. Vol. 102: Wusun, Shule, & Yueban. 悅般國，... 其先，匈奴北單于之部落也。... 其風俗言語與高車同Yuanhe Maps and Records of Prefectures and Counties vol. 4 quote: "北人呼駮馬為賀蘭.Kim, Hyun Jin (18 April 2013). The Huns, Rome and the Birth of Europe. Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511920493. ISBN 978-0-511-92049-3.Du You. Tongdian. Vol. 200: 突厥謂駮馬為曷剌,亦名曷剌國。.Wink 2002, pp. 60–61.

[Harmatta488-24] 24.0 ^24.1 Harmatta 1994, p. 488: "Their royal tribes and kings (shan-yü) bore Iranian names and all the Hsiung-nu words noted by the Chinese can be explained from an Iranian language of Saka type. It is therefore clear that the majority of Hsiung-nu tribes spoke an Eastern Iranian language."

[FOOTNOTEBailey198521–45-25] Bailey 1985, pp. 21–45.

[FOOTNOTEJankowski200626–27-26] Jankowski 2006, pp. 26–27.

[Tumen-27] 27.0 ^27.1 ^27.2 Tumen D (February 2011). "Anthropological Populations from Northeast Asia" (PDF). Oriental Studies. 49. Dankook University Institute of Oriental Studies: 25, 27. Archived from the original (PDF) on 29 జూలై 2013.

[FOOTNOTEDi_Cosmo2004166-28] Di Cosmo 2004, p. 166.

[FOOTNOTEAdas200188-29] Adas 2001, p. 88.

[30] Vovin, Alexander (2000). "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language?". Central Asiatic Journal. 44 (1): 87–104. JSTOR 41928223.

[31] 高晶一, Jingyi Gao (2017). "Quèdìng xià guó jí kǎitè rén de yǔyán wéi shǔyú hànyǔ zú hé yè ní sāi yǔxì gòngtóng cí yuán" 確定夏國及凱特人的語言為屬於漢語族和葉尼塞語系共同詞源 [Xia and Ket Identified by Sinitic and Yeniseian Shared Etymologies]. Central Asiatic Journal. 60 (1–2): 51–58. doi:10.13173/centasiaj.60.1-2.0051. JSTOR 10.13173/centasiaj.60.1-2.0051. S2CID 165893686.

[32] Bonmann, Svenja; Fries, Simon (2025). "Linguistic Evidence Suggests That Xiōng-nú and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language". Transactions of the Philological Society. 0 1467-968X.12321: 1–24. doi:10.1111/1467-968X.12321.

[FOOTNOTEGeng2005-33] 33.0 ^33.1 Geng 2005.

[FOOTNOTEPearce2023128-34] Pearce 2023, p. 128.

[Zeldovich_2023-35] Zeldovich, Lina (10 November 2023). "The powerful women of an ancient empire". BBC Home. Retrieved 13 March 2025.

[36] Gao, Jingyi (高晶一) (2013). "Huns and Xiongnu Identified by Hungarian and Yeniseian Shared Etymologies" (PDF). Central Asiatic Journal. 56: 41. ISSN 0008-9192. JSTOR 10.13173/centasiaj.56.2013.0041.

[37] Atwood, Christopher P. (2015). "The Kai, the Khongai, and the Names of the Xiōngnú". International Journal of Eurasian Studies. 2: p of 45–47 of 35–63.

[38] Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca (6 September 2019). "The formation of human populations in South and Central Asia". Science. 365 (6457) eaat7487. Bibcode:2019Sci...365t7487N. doi:10.1126/science.aat7487. ISSN 0036-8075. PMC 6822619. PMID 31488661.

[39] Khenzykhenova, Fedora I.; Kradin, Nikolai N.; Danukalova, Guzel A.; Shchetnikov, Alexander A.; Osipova, Eugenia M.; Matveev, Arkady N.; Yuriev, Anatoly L.; Namzalova, Oyuna D. -Ts; Prokopets, Stanislav D.; Lyashchevskaya, Marina A.; Schepina, Natalia A.; Namsaraeva, Solonga B.; Martynovich, Nikolai V. (30 April 2020). "The human environment of the Xiongnu Ivolga Fortress (West Trans-Baikal area, Russia): Initial data". Quaternary International (in ఇంగ్లీష్). 546: 216–228. Bibcode:2020QuInt.546..216K. doi:10.1016/j.quaint.2019.09.041. ISSN 1040-6182. S2CID 210787385. "The slab graves culture existed in this territory prior to the Xiongnu empire. Sites of this culture dating back to approximately 1100-400/300 BC are common in Mongolia and the Trans-Baikal area. The earliest calibrated dates are prior to 1500 BC (Miyamoto et al., 2016). Later dates are usually 100–200 years earlier than the Xiongnu culture. Therefore, it is customarily considered that the slab grave culture preceded the Xiongnu culture. There is only one case, reported by Miyamoto et al. (2016), in which the date of the slab grave corresponds to the time of the making of the Xiongnu Empire."

[40] Rogers & Kaestle 2022

[WT-41] 41.0 ^41.1 ^41.2 ^41.3 Tse, Wicky W. K. (27 June 2018). The Collapse of China's Later Han Dynasty, 25-220 CE: The Northwest Borderlands and the Edge of Empire (in ఇంగ్లీష్). Routledge. pp. 45–46, 63 note 40. ISBN 978-1-315-53231-8.

[42] Linduff, Katheryn M.; Rubinson, Karen S. (2021). Pazyryk Culture Up in the Altai. Routledge. p. 69. ISBN 978-0-429-85153-7. The rise of the confederation of the Xiongnu, in addition, clearly affected this region as it did most regions of the Altai

[43] "Pazyryk | archaeological site, Kazakhstan". Britannica.com. 11 September 2001. Retrieved 5 March 2019.

[44] State Hermitage Museum 2007

[45] Whitehouse 2016, p. 369: "From that time until the HAN dynasty the Ordos steppe was the home of semi-nomadic Indo-European peoples whose culture can be regarded as an eastern province of a vast Eurasian continuum of Scytho-Siberian cultures."

[Harmatta348-46] Harmatta 1992, p. 348: "From the first millennium b.c., we have abundant historical, archaeological and linguistic sources for the location of the territory inhabited by the Iranian peoples. In this period the territory of the northern Iranians, they being equestrian nomads, extended over the whole zone of the steppes and the wooded steppes and even the semi-deserts from the Great Hungarian Plain to the Ordos in northern China."

[47] Unterländer, Martina; Palstra, Friso; Lazaridis, Iosif; Pilipenko, Aleksandr; Hofmanová, Zuzana; Groß, Melanie; Sell, Christian; Blöcher, Jens; Kirsanow, Karola; Rohland, Nadin; Rieger, Benjamin (3 March 2017). "Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe". Nature Communications. 8 14615. Bibcode:2017NatCo...814615U. doi:10.1038/ncomms14615. ISSN 2041-1723. PMC 5337992. PMID 28256537.

[48] Benjamin, Craig (29 March 2017). "The Yuezhi". Oxford Research Encyclopedia of Asian History. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.49. ISBN 978-0-19-027772-7.

[49] Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (2 December 2020). The Oxford World History of Empire: Volume Two: The History of Empires. Oxford University Press. p. 330. ISBN 978-0-19-753278-2 – via Google Books.

[50] Marshak, Boris Ilʹich (1 January 2002). Peerless Images: Persian Painting and Its Sources (in ఇంగ్లీష్). Yale University Press. p. 9. ISBN 978-0-300-09038-3.

[51] Ilyasov, Jangar Ya.; Rusanov, Dmitriy V. (1997). "A Study on the Bone Plates from Orlat". Silk Road Art and Archaeology (in ఇంగ్లీష్). 5 (1997/98). Kamakura, Japan: The Institute of Silk Road Studies: 107–159. ISSN 0917-1614. p. 127: The image on this belt-buckle represents a rider striking a wild boar with a spear.

[HPF-52] Francfort, Henri-Paul (2020). "Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ)" [On some vestiges and new indications of Hellenism in the arts between Bactria and Gandhāra (130 BC-100 AD approximately)]. Journal des Savants: 35–39. Page 36: "A renowned openwork gold plate found on the surface of the site depicts a wild boar hunt at the spear by a rider in steppe dress, in a frame of ovals arranged in cells intended to receive inlays (fig. 14). We can today attribute it to a local craft whose intention was to satisfy a horserider patron originating from the distant steppes and related to the Xiongnu" (French: "On peut aujourd'hui l'attribuer à un art local dont l'intention était de satisfaire un patron cavalier originaire des steppes lointaines et apparenté aux Xiongnu.")
p. 36: "We can also clearly distinguish the crupper adorned with three rings forming a chain, as well as, on the shoulder of the mount, a very recognizable clip-shaped pendant, suspended from a chain passing in front of the chest and going up to the pommel of the saddle, whose known parallels are not to be found among the Scythians but in the realm of the Xiongnu, on bronze plaques from Mongolia and China" (French: "les parallèles connus ne se trouvent pas chez les Scythes mais dans le domaine des Xiongnu").
p. 38: "The hairstyle of the hunter, with long hair pulled back and gathered in a bun, is also found at Takht-i Sangin; it is that of the eastern steppes, which can be seen on the wild boar hunting plaque "des Iyrques" (fig. 15)" (French: La coiffure du chasseur, aux longs cheveux tirés en arrière et rassemblés en chignon, se retrouve à Takht-i Sangin; C'est celle des steppes orientales, que l'on remarque sur les plaques de la chasse au sanglier «des Iyrques» (fig. 15)

[53] "The Account of the Xiongnu, Records of the Grand Historian",Sima Qian.DOI: https://doi.org/10.1163/9789004216358_00

[54] Shiji Ch. 110: Xiongnu liezhuan quote: "匈奴，其先祖夏后氏之苗裔也，曰淳維。"

[FOOTNOTEDi_Cosmo20022-55] Di Cosmo 2002, p. 2.

[56] Shiji Vol. 81 "Stories about Lian Po and Lin Xiangru - Addendum: Li Mu" text: "李牧者，趙之北邊良將也。常居代鴈門，備匈奴。" translation: "About Li Mu, he was a good general at Zhao's northern borders. He often stationed at Dai and Wild Goose Gate, prepared [against] the Xiongnu."

[57] Theobald, Ulrich (2019) "Li Mu 李牧" in ChinaKnowledge.de - An Encyclopaedia on Chinese History, Literature and Art

[FOOTNOTEPulleyblank1994518–520-58] 58.0 ^58.1 ^58.2 ^58.3 Pulleyblank 1994, pp. 518–520.

[FOOTNOTESchuessler2014264-59] 59.0 ^59.1 Schuessler 2014, p. 264.

[FOOTNOTEBunker200227–28-60] Bunker 2002, pp. 27–28.

[FOOTNOTEDi_Cosmo2002129-61] Di Cosmo 2002, p. 129.

[hu_proper-62] Shiji, "Hereditary House of Zhao" quote: "今中山在我腹心，北有燕，東有胡，西有林胡、樓煩、秦、韓之邊，而無彊兵之救，是亡社稷，柰何？" translation: "(King Wuling of Zhao to Lou Huan:) Now Zhongshan is at our heart and belly [note: Zhao surrounded Zhongshan, except on Zhongshan's north-eastern side], Yan to the north, Hu to the east, Forest Hu, Loufan, Qin, Han at our borders to the west. Yet we have no strong army to help us, surely we will lose our country. What is to be done?"

[ZGC-63] Compare a parallel passage in Stratagems of the Warring States, "King Wuling spends his day in idleness", quote: "自常山以至代、上黨，東有燕、東胡之境，西有樓煩、秦、韓之邊，而無騎射之備。" Jennifer Dodgson's translation: "From Mount Chang to Dai and Shangdang, our lands border Yan and the Donghu in the east, and to the west we have the Loufan and shared borders with Qin and Han. Nevertheless, we have no mounted archers ready for action."

[xiongnu_hu-64] Shiji, Vol. 110 "Account of the Xiongnu". quote: "後秦滅六國，而始皇帝使蒙恬將十萬之眾北擊胡，悉收河南地。…… 匈奴單于曰頭曼，頭曼不勝秦，北徙。" translation: "Later on, Qin conquered the six other states, and the First Emperor dispatched general Meng Tian to lead a multitude of 100,000 north to attack the Hu; and he took all lands south the Yellow River. [...] The Xiongnu chanyu was Touman; Touman could not win against Qin, so [they] fled north."

[FOOTNOTEDi_Cosmo2002107-65] 65.0 ^65.1 Di Cosmo 2002, p. 107.

[FOOTNOTEDi_Cosmo1999892–893-66] Di Cosmo 1999, pp. 892–893.

[FOOTNOTEPulleyblank1994514–523-67] Pulleyblank 1994, pp. 514–523.

[FOOTNOTEPulleyblank200020-68] Pulleyblank 2000, p. 20.

[FOOTNOTEDi_Cosmo1999892–893,_964-69] 69.0 ^69.1 Di Cosmo 1999, pp. 892–893, 964.

[70] Rawson, Jessica (2017). "China and the steppe: reception and resistance". Antiquity. 91 (356): 375–388. doi:10.15184/aqy.2016.276. ISSN 0003-598X. S2CID 165092308.

[FOOTNOTEBeckwith200971–73-71] 71.0 ^71.1 ^71.2 Beckwith 2009, pp. 71–73.

[FOOTNOTEBentley_బెంట్లీ199338-72] Bentley బెంట్లీ 1993, p. 38.

[73] Baumer, Christoph (18 April 2018). History of Central Asia, The: 4-volume set (in ఇంగ్లీష్). Bloomsbury Publishing. p. 4. ISBN 978-1-83860-868-2 – via Google Books.

[FOOTNOTEDi_Cosmo1999885–966-74] Di Cosmo 1999, pp. 885–966.

[FOOTNOTEBentley199336-75] 75.0 ^75.1 ^75.2 Bentley 1993, p. 36.

[76] 又《漢書》："使王烏等窺匈奴。法，漢使不去節，不以墨黥面，不得入穹盧。王烏等去節、黥面，得入穹盧，單於愛之。" from Miscellaneous Morsels from Youyang, Scroll 8 Translation from Reed, Carrie E. (2000). "Tattoo in Early China". Journal of the American Oriental Society. 120 (3): 360–376. doi:10.2307/606008. JSTOR 606008.

[77] Museum notice

[78] Kradin, Nikolay N. (23 January 2020). Competing Narratives between Nomadic People and their Sedentary Neighbours. 7th International Conference on the Medieval History of the Eurasian Steppe. Competing Narratives between Nomadic People and their Sedentary Neighbours. Vol. 53. pp. 149–165. doi:10.14232/sua.2019.53.149-165. ISBN 978-963-306-708-6. Nonetheless, among archaeologists, there are many supporters of the Xiongnu migration to the West. In recent years, S. Botalov (2009) constructed a broad picture of the migration of the Xiongnu to the Urals, and then Europe. In Kazakhstan, A. N. Podushkin discovered the Arysskaya culture with a distinct stage of Xiongnu influence (2009). Russian archaeologists are actively studying the Hun sites in the Caucasus (Gmyrya 1993; 1995) Citing:
Botalov, S. G. (2009). Гунны и турки Gunny i tiurki [Huns and Turks]. (in Russian) Chelyabinsk: Рифей

Gmyrya, L. B. (1993). Prikaspiiskiy Dagestan v epokhu velikogo pereseleniia narodov. Mogilniki [Caspian Dagestan in the Period of the Great Migration of the Peoples. Burial Places]. (in Russian) Mahachkala: Dagestan Scientific Center, RAS Press.

Podushkin, A. N. (2009). "Xiongnu v Yuznom Kazakhstane". ["Xiongnu in Southern Kazakhstan"]. In: Z. Samashev (ed.) Nomady kazakhstanskikh stepey: etnosociokulturnye protsessy i kontakty v Evrazii skifo sakskoy epokhi [Nomads of the Kazakh Steppes: Ethno-socio-cultural Processes and Contacts in Eurasia of the Scythian-Saka Era]. (in Russian). Astana: Ministry of Culture and Information of the Kazakhstan Republic pp. 47‒154

[79] Botalov, S. G. (2009). Гунны и турки Gunny i tiurki [Huns and Turks]. (in Russian) Chelyabinsk: Рифей

[80] Gmyrya, L. B. (1993). Prikaspiiskiy Dagestan v epokhu velikogo pereseleniia narodov. Mogilniki [Caspian Dagestan in the Period of the Great Migration of the Peoples. Burial Places]. (in Russian) Mahachkala: Dagestan Scientific Center, RAS Press.

[81] Podushkin, A. N. (2009). "Xiongnu v Yuznom Kazakhstane". ["Xiongnu in Southern Kazakhstan"]. In: Z. Samashev (ed.) Nomady kazakhstanskikh stepey: etnosociokulturnye protsessy i kontakty v Evrazii skifo sakskoy epokhi [Nomads of the Kazakh Steppes: Ethno-socio-cultural Processes and Contacts in Eurasia of the Scythian-Saka Era]. (in Russian). Astana: Ministry of Culture and Information of the Kazakhstan Republic pp. 47‒154

[bar81-48-79] 79.0 ^79.1 ^79.2 Barfield, Thomas J. (1981). "The Hsiung-nu imperial confederacy: Organization and foreign policy". The Journal of Asian Studies. 41 (1): 45–61. doi:10.2307/2055601. JSTOR 2055601. S2CID 145078285.

[FOOTNOTEGrousset1970[[Category:Wikipedia_articles_needing_page_number_citations_from_April_2022]][[Category:Articles_with_invalid_date_parameter_in_template]]<sup_class="noprint_Inline-Template_"_style="white-space:nowrap;">&#91;<i>[[Wikipedia:Citing_sources|<span_title="This_citation_requires_a_reference_to_the_specific_page_or_range_of_pages_in_which_the_material_appears.&#32;(April_2022)">page&nbsp;needed</span>]]</i>&#93;</sup>-80] Grousset 1970, p. ^{[page needed]}.

[81] "ASYA HUN DEVLETİ (BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU) (M.Ö. 220 – M.S.216 ) — Dijital Hoca".

[82] "Türklerin tarihî başkenti: Ötüken - Avrasya'dan - Haber".

[83] "Archeologists discover capital of Xiongnu Empire in central Mongolia".

[FOOTNOTEYap2009liii-84] Yap 2009, p. liii.

[85] Lo, Ping-cheung (2015). "11 Legalism and offensive realism in the Chinese court debate on defending national security 81 BCE". In Lo, Ping-cheung; Twiss, Sumner B. (eds.). Chinese Just War Ethics: Origin, Development, and Dissent. War, Conflict and Ethics (illustrated ed.). Routledge. p. 269. ISBN 978-1-317-58097-3 – via Google Books. There were altogether nine marriages of Han princesses (fake or real) to the Xiongnu during these roughly 60 years (for a complete list of details, see Cui 2007a, 555). We will call this policy Heqin Model One, and, as Ying-shih Yu ...

[86] Qian, Sima (2019). Historical Records 史记: The First and Most Important Biographical General History Book in China. DeepLogic – via Google Books. Liu Jing said: "The Han dynasty was just calm, the soldiers were exhausted by the fire, and the Xiongnu could not be ... If the majesty could not send a big princess, let the royal woman or the fake princess, he I will know that I will ...

[87] Chin, Tamara T. (2020). Savage Exchange: Han Imperialism, Chinese Literary Style, and the Economic Imagination. Harvard University Studies in East Asian Law. BRILL. p. 225. ISBN 978-1-68417-078-4 – via Google Books. In the Han- Wusun alliance (unlike the Han- Xiongnu heqin agreements) the gifts flowed in the proper direction, ... Thus, while Empress Lü transgressed the heqin marriage in having a false princess sent, Liu Jing's original proposal ...

[88] Chin, Tamara Ta Lun (2005). Savage Exchange: Figuring the Foreign in the Early Han Dynasty. University of California, Berkeley. pp. 66, 73, 74 – via Google Books. Figuring the Foreign in the Early Han Dynasty Tamara Ta Lun Chin ... Emperor Han Wudi's military push to reverse the power relations between Xiongnu and Han stands in stark contrast to the original ... Xiongnu with a false princess.

[89] Mosol, Lee (2013). Ancient History of the Manchuria. X libris Corporation. p. 77. ISBN 978-1-4836-6767-6 – via Google Books. ... 孝文皇帝 sent a girl as a new wife for the Chanyu as a 'fake princess of Royal family' with a eunuch named '中行 ... The Han lured the Xiongnu chief deep into the China proper town called "馬邑," but Gunchen Chanyu realized the trap ...

[90] Moorey, P. R. S. (Peter Roger Stuart); Markoe, Glenn (1981). Ancient bronzes, ceramics, and seals: The Nasli M. Heeramaneck Collection of ancient Near Eastern, central Asiatic, and European art, gift of the Ahmanson Foundation. Los Angeles, CA: Los Angeles County Museum of Art. p. 168, item 887. ISBN 978-0-87587-100-4.

[91] "Belt Buckle LACMA Collections". collections.lacma.org.

[Prior_SR14_2016_186_195-92] 92.0 ^92.1 Prior, Daniel (2016). "FASTENING THE BUCKLE: A STRAND OF XIONGNU-ERA NARRATIVE IN A RECENT KIRGHIZ EPIC POEM" (PDF). The Silk Road. 14: 191.

[93] So, Jenny F.; Bunker, Emma C. (1995). Traders and raiders on China's northern frontier. Seattle : Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution, in association with University of Washington Press. pp. 22, 90. ISBN 978-0-295-97473-6.

[94] Francfort, Henri-Paul (2020). "Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ)". Journal des Savants. 1. p. 37, Fig.16. doi:10.3406/jds.2020.6422. "Bronze plaque from northwestern China or south central Interior Mongolia, wrestling Xiongnus, the horses have Xiongnu-type trappings" (French: "Plaque en bronze ajouré du nord-ouest de la Chine ou Mongolie intérieure méridionale centrale, Xiongnu luttant, les chevaux portent des harnachements de «type Xiongnu».")

[95] Cosmo, Nicola, Aristocratic elites in the Xiongnu empire, p. 31

[SimaWatson1993-96] Sima, Qian; Watson, Burton (January 1993). Records of the Grand Historian: Han dynasty. Renditions-Columbia University Press. pp. 161–. ISBN 978-0-231-08166-5 – via Google Books.

[97] Monumenta Serica. H. Vetch. 2004. p. 81 – via Google Books.

[Wakeman1985-98] Wakeman, Frederic E. (1985). The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-century China. University of California Press. pp. 41–. ISBN 978-0-520-04804-1 – via Google Books.

[99] Sima, Qian (1993). Records of the Grand Historian: Han Dynasty II. Columbia University Press. p. 128. ISBN 0-231-08167-7.

[100] Lin Jianming (林剑鸣) (1992). 秦漢史 [History of Qin and Han]. Wunan Publishing. pp. 557–558. ISBN 978-957-11-0574-1 – via Google Books.

[101] Hong, Yuan (2018). The Sinitic Civilization Book II: A Factual History Through the Lens of Archaeology, Bronzeware, Astronomy, Divination, Calendar and the Annals (abridged ed.). iUniversе. p. 419. ISBN 978-1-5320-5830-1.

[James_A._Millward_2007_20-102] 102.0 ^102.1 Millward, James A. (2007). Eurasian crossroads: a history of Xinjiang. Columbia University Press. p. 20. ISBN 978-0-231-13924-3. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[103] Lovell, Julia (2007). The Great Wall: China Against the World, 1000 BC – AD 2000. Grove Press. p. 73. ISBN 978-0-8021-4297-9. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[104] Andrea, Alfred J.; Overfield, James H. (1998). The Human Record: To 1700. Houghton Mifflin. p. 165. ISBN 978-0-395-87087-7. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[Yiping_Zhang_2005_22-105] 105.0 ^105.1 Zhang, Yiping (2005). Story of the Silk Road. China Intercontinental Press. p. 22. ISBN 978-7-5085-0832-0. Retrieved 17 April 2011.

[Charles_Higham_2004_409-106] 106.0 ^106.1 Higham, Charles (2004). Encyclopedia of ancient Asian civilizations. Infobase Publishing. p. 409. ISBN 978-0-8160-4640-9. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[107] Indian Society for Prehistoric & Quaternary Studies (1998). Man and environment, Volume 23, Issue 1. Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies. p. 6. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[Mayor2014-108] 108.0 ^108.1 Mayor, Adrienne (22 September 2014). The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World. Princeton University Press. pp. 422–. ISBN 978-1-4008-6513-0 – via Google Books.

[109] Veronika Veit, ed. (2007). The role of women in the Altaic world: Permanent International Altaistic Conference, 44th meeting, Walberberg, 26-31 August 2001. Asiatische Forschungen. Vol. 152 (illustrated ed.). Otto Harrassowitz Verlag. p. 61. ISBN 978-3-447-05537-6. Retrieved 8 February 2012 – via Google Books.

[110] Drompp, Michael Robert (2005). Tang China and the collapse of the Uighur Empire: a documentary history. Brill's Inner Asian library. Vol. 13 (illustrated ed.). BRILL. p. 126. ISBN 90-04-14129-4. Retrieved 8 February 2012 – via Google Books.

[Kyzlasov-111] Kyzlasov, Leonid R. (2010). The Urban Civilization of Northern and Innermost Asia Historical and Archaeological Research (PDF). Curatores seriei Victor Spinei et Ionel Candeâ VII. Romanian Academy Institute of Archaeology of Iaşi Editura Academiei Romane - Editura Istros. p. 245. ISBN 978-973-27-1962-6. Florilegium magistrorum historiae archaeologiaeque Antiqutatis et Medii Aevi.

[112] Drompp, Michael (2021). Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History. Brill's Inner Asian Library. BRILL. p. 126. ISBN 978-90-474-1478-0 – via Google Books.

[113] Veit, Veronika (2007). The role of women in the Altaic world: Permanent International Altaistic Conference, 44th meeting, Walberberg, 26-31 August 2001. Wiesbaden: Harrassowitz. p. 61. ISBN 978-3-447-05537-6. OCLC 182731462.

[114] Drompp, Michael R. (1999). "Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A. D. 840". Journal of the American Oriental Society. 119 (3): 394–395. doi:10.2307/605932. JSTOR 605932.

[115] Lovell, Julia (2007). The Great Wall: China Against the World, 1000 BC – AD 2000. Grove Press. p. 73. ISBN 978-0-8021-4297-9. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[116] Andrea, Alfred J.; Overfield, James H. (1998). The Human Record: To 1700. Houghton Mifflin. p. 165. ISBN 978-0-395-87087-7. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[117] Indian Society for Prehistoric & Quaternary Studies (1998). Man and environment, Volume 23, Issue 1. Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies. p. 6. Retrieved 17 April 2011 – via Google Books.

[FOOTNOTEGrousset1970[httpsarchiveorgdetailsempireofsteppesh00profpage34_34]-118] Grousset 1970, p. 34.

[FOOTNOTELoewe1974[[Category:Wikipedia_articles_needing_page_number_citations_from_December_2014]][[Category:Articles_with_invalid_date_parameter_in_template]]<sup_class="noprint_Inline-Template_"_style="white-space:nowrap;">&#91;<i>[[Wikipedia:Citing_sources|<span_title="This_citation_requires_a_reference_to_the_specific_page_or_range_of_pages_in_which_the_material_appears.&#32;(December_2014)">page&nbsp;needed</span>]]</i>&#93;</sup>-119] Loewe 1974, p. ^{[page needed]}.

[120] Qingbo, Duan (January 2023). "Sino-Western Cultural Exchange as Seen through the Archaeology of the First Emperor's Necropolis". Journal of Chinese History. 7 (1): 52. doi:10.1017/jch.2022.25. S2CID 251690411.

[FOOTNOTEMaenchen-Helfen1973[httpsbooksgooglecombooksidCrUdgzSICxcCpgPA370_369–370]-121] Maenchen-Helfen 1973, pp. 369–370.

[122] For a frontal view: "Horse Stepping on a Xiongnu Soldier". en.chinaculture.org.

[123] Han Shu (Beijing: Zhonghua shuju ed) 94B, p. 3824.

[FOOTNOTEBentley199337-125] Bentley 1993, p. 37.

[FOOTNOTEMaenchen-Helfen1973[httpsarchiveorgdetailsbub_gb_CrUdgzSICxcCpage370_370]-126] Maenchen-Helfen 1973, p. 370.

[FOOTNOTEGrousset1970[httpsarchiveorgdetailsempireofsteppesh00profpage37_37–38]-128] Grousset 1970, pp. 37–38.

[129] Psarras, Sophia-Karin (2 February 2015). Han Material Culture: An Archaeological Analysis and Vessel Typology. Cambridge University Press. p. 19. ISBN 978-1-316-27267-1 – via Google Books.

[FOOTNOTEFairbankTêng1941-130] Fairbank & Têng 1941.

[FOOTNOTEBunker2002p._104,_item_72-131] Bunker 2002, p. 104, item 72.

[:0-132] 130.0 ^130.1 ^130.2 ^130.3 De Crespigny, Rafe (1984). Northern frontier: the policies and strategy of the later Han Empire. Faculty of Asian Studies monographs. Canberra: Faculty of Asian Studies, Australian National University. ISBN 978-0-86784-410-8.

[FOOTNOTEGrousset1970[httpsarchiveorgdetails_empireofsteppesh00prof/page/42_42–47]-133] Grousset 1970, pp. empireofsteppesh00prof/page/42 42–47.

[134] Book of Wei Vol. 102 (in Chinese)

[135] Gumilev L.N. "Ch. 15". История народа Хунну [History of Hun People] (in రష్యన్). Moscow. Archived from the original on 29 June 2009.

[136] Hyun Jim Kim (2015). "2 The So-called 'Two-Hundred year Interlude'". The Huns. Routledge. ISBN 978-1-317-34090-4.

[FOOTNOTEGrousset1970[httpsarchiveorgdetailsempireofsteppesh00profpage54_54]-137] Grousset 1970, p. 54.

[138] Fang, Xuanling (1958). Jìnshū 晉書 [Jin పుస్తకం] (in చైనీస్). Beijing: Commercial Press. వాల్యూమ్. 97

[FOOTNOTETang2010ch.〈魏晋杂胡考_一_屠各〉-139] 137.0 ^137.1 Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考一屠各〉.

[FOOTNOTEGrousset1970[httpsarchiveorgdetailsempireofsteppesh00profpage56_56–57]-140] Grousset 1970, pp. 56–57.

[FOOTNOTEGrousset1970[httpsarchiveorgdetailsempireofsteppesh00profpage57_57–58]-141] Grousset 1970, pp. 57–58.

[FOOTNOTETang2010ch.〈魏晋杂胡考_六_稽胡〉-142] Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考六稽胡〉.

[FOOTNOTETang2010ch.〈魏晋杂胡考_四_乌丸〉-143] Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考四乌丸〉.

[144] Sand-covered Hun City Unearthed, CN: China

[145] National Geographic (online ed.)

[146] Obrusánszky, Borbála (10 October 2006). "Hunok Kínában" [Huns in China] (PDF). Amsterdam Studies (in హంగేరియన్) (3). ISSN 1873-3042. Archived (PDF) from the original on 18 July 2013. Retrieved 18 August 2008.

[147] Zhou, Yiliang (June 1997). "〈北朝的民族問題與民族政策〉". 《魏晋南北朝史论集》 (in చైనీస్). Beijing: Beijing University Press. ISBN 978-7-301-03191-9.

[FOOTNOTETang2010ch.〈魏晋杂胡考_二_卢水胡〉-148] Tang 2010, ch.〈魏晋杂胡考二卢水胡〉.

[149] Bell, Alexander Peter (2000). Didactic Narration: Jataka Iconography in Dunhuang with a Catalogue of Jataka Representations in China (in ఇంగ్లీష్). LIT Verlag Münster. p. 107. ISBN 978-3-8258-5134-7.

[150] Whitfield, Roderick; Whitfield, Susan; Agnew, Neville (15 September 2015). Cave Temples of Mogao at Dunhuang: Art History on the Silk Road: Second Edition (in ఇంగ్లీష్). Getty Publications. p. 55. ISBN 978-1-60606-445-0.

[FOOTNOTEBarfield1989[[Category:Wikipedia_articles_needing_page_number_citations_from_April_2022]][[Category:Articles_with_invalid_date_parameter_in_template]]<sup_class="noprint_Inline-Template_"_style="white-space:nowrap;">&#91;<i>[[Wikipedia:Citing_sources|<span_title="This_citation_requires_a_reference_to_the_specific_page_or_range_of_pages_in_which_the_material_appears.&#32;(April_2022)">page&nbsp;needed</span>]]</i>&#93;</sup>-151] Barfield 1989, p. ^{[page needed]}.

[FOOTNOTELee2017199-152] Lee 2017, p. 199.

[153] Kim, Hyun Jin (29 March 2017), "The Xiongnu", Oxford Research Encyclopedia of Asian History (in ఇంగ్లీష్), Oxford University Press, doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.50, ISBN 978-0-19-027772-7, retrieved 29 February 2024, There is thus no scholarly consensus on the language that was spoken by the Xiongnu elite

[154] Betts, Alison; Vicziany, Marika; Jia, Peter Weiming; Castro, Angelo Andrea Di (19 December 2019). The Cultures of Ancient Xinjiang, Western China: Crossroads of the Silk Roads. Archaeopress Publishing Ltd. p. 104. ISBN 978-1-78969-407-9. In Noin-Ula (Noyon Uul), Mongolia, the remarkable elite Xiongnu tombs have revealed textiles that are linked to the pictorial tradition of the Yuezhi: the decorative faces closely resemble the Khalchayan portraits, while the local ornaments have integrated elements of Graeco-Roman design. These artifacts were most probably manufactured in Bactria

[155] Francfort, Henri-Paul (1 January 2020). "Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ)" [On some vestiges and new indications of Hellenism in the arts between Bactria and Gandhāra (130 BC-100 AD approximately)]. Journal des Savants (in ఫ్రెంచ్): 26–27, Fig.8 "Portrait royal diadémé Yuezhi" ("Diademed royal portrait of a Yuezhi").

[156] Polos'mak, Natalia V.; Francfort, Henri-Paul; Tsepova, Olga (2015). "Nouvelles découvertes de tentures polychromes brodées du début de notre ère dans les "tumuli" n o 20 et n o 31 de Noin-Ula (République de Mongolie)". Arts Asiatiques. 70: 3–32. doi:10.3406/arasi.2015.1881. ISSN 0004-3958. JSTOR 26358181. Considered as Yuezhi-Saka or simply Yuezhi, and p.3: "These tapestries were apparently manufactured in Bactria or in Gandhara at the time of the Saka-Yuezhi rule, when these countries were connected with the Parthian empire and the "Hellenized East." They represent groups of men, warriors of high status, and kings and/ or princes, performing rituals of drinking, fighting or taking part in a religious ceremony, a procession leading to an altar with a fire burning on it, and two men engaged in a ritual."

[LN-157] Nehru, Lolita (14 December 2020). "KHALCHAYAN". Encyclopaedia Iranica Online. Brill. About "Khalchayan", "site of a settlement and palace of the nomad Yuezhi": "Representations of figures with faces closely akin to those of the ruling clan at Khalchayan (PLATE I) have been found in recent times on woollen fragments recovered from a nomad burial site near Lake Baikal in Siberia, Noin Ula, supplementing an earlier discovery at the same site), the pieces dating from the time of Yuezhi/Kushan control of Bactria. Similar faces appeared on woollen fragments found recently in a nomad burial in south-eastern Xinjiang (Sampula), of about the same date, manufactured probably in Bactria, as were probably also the examples from Noin Ula."

[158] Neumann, Iver B.; Wigen, Einar (19 July 2018). The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE (in ఇంగ్లీష్). Cambridge University Press. p. 103. ISBN 978-1-108-42079-2 – via Google Books. While most scholars hold the Xiongnu to have originally had a leadership from a Sogdian kinship line, Kim (2023: 28-29) argues that during their migration west, they seem to have undergone a transformation from having had a Yeniseian leadership, which ruled over various Iranic, Alanic and Turko-Mongol to developing a Turkic royal line.

[FOOTNOTEBeckwith198521–45-159] Beckwith 1985, pp. 21–45.

[Beckwith405-160] Beckwith 2009, p. 405: "Accordingly, the transcription now read as Hsiung- nu may have been pronounced * Soγdâ, * Soγlâ, * Sak(a)dâ, or even * Skla(C)da, etc."

[Savelyev_&_Jeong,_2020-161] 159.0 ^159.1 ^159.2 ^159.3 ^159.4 Savelyev, Alexander; Jeong, Choongwoon (7 May 2020). "Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West". Evolutionary Human Sciences. 2 (E20) e20. doi:10.1017/ehs.2020.18. hdl:21.11116/0000-0007-772B-4. PMC 7612788. PMID 35663512. S2CID 218935871. Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. "Such a distribution of Xiongnu words may be an indication that both Turkic and Eastern Iranian-speaking groups were present among the Xiongnu in the earlier period of their history. Etymological analysis shows that some crucial components in the Xiongnu political, economic and cultural package, including dairy pastoralism and elements of state organization, may have been imported by the Eastern Iranians. Arguably, these Iranian-speaking groups were assimilated over time by the predominant Turkic-speaking part of the Xiongnu population. ... The genetic profile of published Xiongnu individuals speaks against the Yeniseian hypothesis, assuming that modern Yeniseian speakers (i.e. Kets) are representative of the ancestry components in the historical Yeniseian speaking groups in southern Siberia. In contrast to the Iron Age populations listed in Table 2, Kets do not have the Iranian-related ancestry component but harbour a strong genetic affinity with Samoyedic-speaking neighbours, such as Selkups (Jeong et al., 2018, 2019)."

[FOOTNOTEBunker200229-162] 160.0 ^160.1 Bunker 2002, p. 29.

[metmuseum.org-163] 161.0 ^161.1 "Metropolitan Museum of Art". www.metmuseum.org.

[164] Jin Kim, Hyun (November 2015 Fran). The Huns. pp. 6–17. ISBN 978-1-317-34090-4 – via Google Books. {{cite book}}: Check date values in: |date= (help)

[FOOTNOTEడి_కాస్మో2004164-165] డి కాస్మో 2004, p. 164.

[Vovin-166] 164.0 ^164.1 ^164.2 Vovin, Alexander. "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language? Part 2: Vocabulary". Academia.

[167] Georg, Stefan (22 March 2007). A Descriptive Grammar of Ket (Yenisei-Ostyak): Part 1: Introduction, Phonology and Morphology (in ఇంగ్లీష్). Global Oriental. p. 16. ISBN 978-90-04-21350-0 – via Google Books.

[168] Vovin, Alexander (2007). "ONCE AGAIN ON THE ETYMOLOGY OFTHE TITLE qaγan". Studia Etymologica Cracoviensia. 12. Kraków. Retrieved 6 April 2022.

[169] Xumeng, Sun (14 September 2020). Identifying the Huns and the Xiongnu (or Not): Multi-Faceted Implications and Difficulties (PDF). PRISM: University of Calgary's Digital Repository (Thesis).

[170] Wilson, Joseph A. P. (21 July 2023). "Late Holocene Technology Words in Proto-Athabaskan: Implications for Dene-Yeniseian Culture History". Humans (in ఇంగ్లీష్). 3 (3): 177–192. doi:10.3390/humans3030015. ISSN 2673-9461.

[171] Bonmann, Svenja; Fries, Simon (2025). "Linguistic Evidence Suggests that Xiōng-nú and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language". Transactions of the Philological Society (in ఇంగ్లీష్) 1467-968X.12321. doi:10.1111/1467-968X.12321. ISSN 1467-968X.

[172] "Metropolitan Museum of Art". www.metmuseum.org.

[FOOTNOTEBunker2002p._137,_item_109-173] Bunker 2002, p. 137, item 109.

[FOOTNOTEWink200260–61-174] Wink 2002, pp. 60–61.

[175] Craig Benjamin (2007, 49), In: Hyun Jin Kim, The Huns, Rome and the Birth of Europe. Cambridge University Press. 2013. page 176.

[Zhou50-176] Linghu Defen et al., Zhoushu, vol. 50 quote: "突厥者，蓋匈奴之別種，姓阿史那氏。"

[177] Beishi "vol. 99 - section Tujue" quote: "突厥者，其先居西海之右，獨為部落，蓋匈奴之別種也。" translation: "The Tujue, their ancestors dwelt on the right bank of the Western Sea; a lone tribe, probably a separate branch of the Xiongnu"

[178] Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". The Medieval History Journal, 21 (2): p. 298 of 291–327, fn. 36. quote: "'Western Sea' (xi hai 西海) has many possible meanings designating different bodies of water from the Mediterranean, Caspian and Aral Seas to Kuku-nor. In the Sui era (581–618) it was viewed as being near Byzantium (Sinor, 'Legendary Origin': 226). Taşağıl, Gök-Türkler, vol. 1: 95, n. 553 identifies it with Etsin-Gol, which is more likely."

[tongdian197-179] 177.0 ^177.1 Du You, Tongdian vol. 197 quote: "突厥之先，平涼今平涼郡雜胡也，蓋匈奴之別種，姓阿史那氏。"

[180] Xin Tangshu, vol. 215A. "突厥阿史那氏, 蓋古匈奴北部也." "The Ashina family of the Turk probably were the northern tribes of the ancient Xiongnu." quoted and translated in Xu (2005), Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan, University of Helsinki, 2005

[181] Wei Zheng et al., Suishu, vol. 84 quote: "突厥之先，平涼雜胡也，姓阿史那氏。"

[182] Zhoushu, "vol. 50" "或云突厥之先出於索國，在匈奴之北。"

[183] Beishi "vol. 99 - section Tujue" quote: "又曰突厥之先，出於索國，在匈奴之北。"

[FOOTNOTEGolden1992155-184] 182.0 ^182.1 Golden 1992, p. 155.

[185] Wei Shou et al., Book of Wei vol. 103 - section Gaoche quote: "高車，蓋古赤狄之餘種也，初號為狄歷，北方以為勑勒，諸夏以為高車、丁零。其語略與匈奴同而時有小異，或云其先匈奴之甥也。其種有狄氏、袁紇氏、斛律氏、解批氏、護骨氏、異奇斤氏。" translation: "The Gaoche are probably remnants of the ancient Red Di. Initially they had been called Dili. Northerners consider them Chile. The various Xia (aka Chinese) consider them Gaoche Dingling (High-Cart Dingling). Their language, in brief, and Xiongnu [language] are the same yet occasionally there are small differences. Some say that they [Gaoche] are the sororal nephews/sons-in-laws of the Xiongnu of yore. Their tribes (種) are Di, Yuanhe (aka Uyghurs), Hulu, Jiepi, Hugu, Yiqijin."

[186] Xin Tangshu vol 217A - Huihu quote: "回紇，其先匈奴也，俗多乘高輪車，元魏時亦號高車部，或曰敕勒，訛為鐵勒。" translation: "Huihe, their ancestors were the Xiongnu; because they customarily drove carts with high-wheels and many spokes, in Yuan Wei's they were also called Gaoche (High-Cart), or also called Chile, mistakenly rendered as Tiele."

[187] Weishu, "vol. 102 Wusun, Shule, & Yueban" quote: "悅般國，…… 其先，匈奴北單于之部落也。…… 其風俗言語與高車同"

[188] Jinshu vol. 97 Four Barbarians - Xiongnu"

[189] Yuanhe Maps and Records of Prefectures and Counties vol. 4 quote: "北人呼駮馬為賀蘭"

[190] Du You. Tongdian. Vol. 200. "突厥謂駮馬為曷剌，亦名曷剌國。"

[Lee2016p105-191] 189.0 ^189.1 Lee, Joo-Yup (2016). "The Historical Meaning of the Term Turk and the Nature of the Turkic Identity of the Chinggisid and Timurid Elites in Post-Mongol Central Asia". Central Asiatic Journal. 59 (1–2): 105.

[192] "Belt Buckle LACMA Collections". collections.lacma.org.

[FOOTNOTEBunker2002pp._30,_110,_item_81-193] Bunker 2002, pp. 30, 110, item 81.

[194] So, Jenny F.; Bunker, Emma C. (1995). Traders and raiders on China's northern frontier: 19 November 1995 - 2 September 1996, Arthur M. Sackler Gallery (PDF). Seattle: Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Inst. [u.a.] pp. 90–91, item 2. ISBN 978-0-295-97473-6.

[195] Ts. Baasansuren "The scholar who showed the true Mongolia to the world", Summer 2010 vol.6 (14) Mongolica, pp.40

[196] Sinor, Denis (1990). Aspects of Altaic Civilization III. p. ^{[page needed]}.

[info-197] N.Bichurin "Collection of information on the peoples who inhabited Central Asia in ancient times", 1950, p. 227

[198] Pulleyblank, Edwin G. (2000). edu/~earlychina/docs/ 2008/ec25_pulleyblank.pdf "Ji 姬 and Jiang 姜: The Role of Exogamic Clans in the Organization of the Zhou Polity", Early China. p. 20

[199] Wei Shou. Book of Wei. vol. 91 "蠕蠕，東胡之苗裔也，姓郁久閭氏" tr. "Rúrú, offsprings of Dōnghú, surnamed Yùjiŭlǘ"

[200] Liangshu Vol. 54 txt: "芮芮國，蓋匈奴別種。" tr: "Ruìruì state, possibly a Xiongnu's separate branch"

[201] Golden, Peter B. "Some Notes on the Avars and Rouran", in The Steppe Lands and the World beyond Them. Ed. Curta, Maleon. Iași (2013). pp. 54-55

[202] Liu Xu et al. Old Book of Tang "vol. 199 section: Shiwei"

[Elina-Qian_2005_p._173-178-203] 201.0 ^201.1 Xu Elina-Qian (2005). Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan. University of Helsinki. p. 173-178

[204] Xu Elina-Qian (2005). Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan. University of Helsinki. p. 99. quote: "According to Gai Zhiyong's study, Jishou is identical with Qishou, the earliest ancestor of the Khitan; and Shihuai is identical to Tanshihuai, the Xianbei supreme chief in the period of the Eastern Han (25-220). Therefore, from the sentence "His ancestor was Jish[ou] who was derived from Shihuai" in the above inscription, it can be simply seen that the Khitan originated from the Xianbei. Since the excavated inscription on memorial tablet can be regarded as a firsthand historical source, this piece of information is quite reliable."

[205] Xue Juzheng et al. Old History of the Five Dynasties vol. 137 quote: "契丹者，古匈奴之種也。" translation: "The Khitans, a kind of Xiongnu of yore."

[206] Schönig, Claus. (27 January 2006) "Turko-Mongolic relations" in Janhunen (ed.) The Mongolic Languages. Routledge. p. 393.

[207] Shimunek, Andrew. "Early Serbi-Mongolic-Tungusic lexical contact: Jurchen numerals from the 室韦 Shirwi (Shih-wei) in North China". Philology of the Grasslands: Essays in Mongolic, Turkic, and Tungusic Studies, Edited by Ákos Bertalan Apatóczky et al. (Leiden: Brill). Retrieved 22 September 2019. quote: "Asdemonstrated by Ratchnevsky (1966: 231), the Shirwi confederation was a multiethnic, multilingual confederation of Tungusic-speaking Mo-ho 靺鞨 people (i.e. ancestors of the Jurchen), the Meng-wa 蒙瓦 ~ Meng-wu 蒙兀, whom Pelliot (1928) and others have shown were Proto-Mongolic speakers, and other groups. The dominant group among the Shirwi undoubtedly were ethnolinguistic descendants of the Serbi (鮮卑 Hsien-pei), and spoke a language closely related to Kitan and more distantly related to Mongolic."

[208] Shiji "vol. 110: Account of the Xiongnu" quote: "東胡初輕冒頓，不爲備。及冒頓以兵至，擊，大破滅東胡王，而虜其民人及畜產。" translation: "Initially the Donghu despised Modun and were unprepared. So Modun arrived with his troops, attacked, routed [the Donghu] and killed Donghu king; then [Modun] captured his people as well as livestock."

[209] Book of Later Han. "Vol. 90 section Xianbei". text: "鮮卑者, 亦東胡之支也, 别依鮮卑山, 故因為號焉. 漢初, 亦為冒頓所破, 遠竄遼東塞." Xu (2005:24)'s translation: "The Xianbei who were a branch of the Donghu, relied upon the Xianbei Mountains. Therefore, they were called the Xianbei. At the beginning of the Han Dynasty (206 B.C.-A.D. 220), (they) were defeated by Maodun, and then fled in disorder to Liaodong beyond the northern border of China Proper"

[210] Xu Elina-Qian (2005). Historical Development of the Pre-Dynastic Khitan. University of Helsinki. p. 24-25

[Howorth-211] Howorth, Henry H. (Henry Hoyle). History of the Mongols from the 9th to the 19th century. London : Longmans, Green – via Internet Archive.

[212] "సూర్యుడు మరియు చంద్రుడు" (JPG). depts.washington.edu.

[213] depts.washington.edu http://depts.washington.edu/silkroad/archaeology/mongolia/xiongnu/xiongnuarchhist/xiongnuarchhist.htmologyXhtmology. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help)

[214] Elite Xiongnu Burials at the Periphery (Miller et al. 2009)

[Choongwon-215] 213.0 ^213.1 ^213.2 ^213.3 Jeong, Choongwon; Wang, Ke; Wilkin, Shevan; Taylor, William Timothy Treal; Miller, Bryan K.; Bemmann, Jan H.; Stahl, Raphaela; Chiovelli, Chelsea; Knolle, Florian; Ulziibayar, Sodnom; Khatanbaatar, Dorjpurev (12 November 2020). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell (in ఇంగ్లీష్). 183 (4): 890–904.e29. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. ISSN 0092-8674. PMC 7664836. PMID 33157037. Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

[FOOTNOTEDi_Cosmo2004165-216] Di Cosmo 2004, p. 165.

[217] Hyun Jin Kim, The Huns, Rome and the Birth of Europe. ISBN 978-1-107-00906-6. Cambridge University Press. 2013. page 31.

[Zhou502-218] Linghu Defen et al., Book of Zhou, Vol. 50. (in Chinese)

[Northern992-219] Li Yanshou (李延寿), History of the Northern Dynasties, Vol. 99. (in Chinese)

[FOOTNOTEChristian1998249-220] Christian 1998, p. 249.

[Sui84-221] Wei Zheng et al., Book of Sui, Vol. 84. (in Chinese)

[Tong197-222] Du, You (1988). 辺防13 北狄4 突厥上. 《通典》 [Tongdian] (in సరళీకృత చైనీస్). Vol. 197. Beijing: Zhonghua Book Company. p. 5401. ISBN 978-7-101-00258-4.

[ethnic-223] "Об эт нической принадлежности Хунну". rudocs.exdat.com. Archived from the original on 14 September 2018. Retrieved 21 June 2014.

[224] Jenkins, Romilly James Heald (1967). De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Corpus fontium historiae Byzantinae (New, revised ed.). Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. p. 65. ISBN 978-0-88402-021-9. Retrieved 28 August 2013. According to Constantine Porphyrogenitus, writing in his De Administrando Imperio (ca. 950 AD) "Patzinakia, the Pecheneg realm, stretches west as far as the Siret River (or even the Eastern Carpathian Mountains), and is four days distant from Tourkia (i.e. Hungary)."

[PrinzingSalamon1999-225] Günter Prinzing; Maciej Salamon (1999). Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag. p. 46. ISBN 978-3-447-04146-1. Retrieved 9 February 2013.

[Howorth2008-226] Henry Hoyle Howorth (2008). History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-called Tartars of Russia and Central Asia. Cosimo, Inc. p. 3. ISBN 978-1-60520-134-4. Retrieved 15 June 2013.

[227] Sinor (1990)

[Tursun-228] Nabijan Tursun (5 July 2023). "The Formation of Modern Uyghur Historiography and Competing Perspectives toward Uyghur History". The China and Eurasia Forum Quarterly. 6 (3): 87–100.

[xinjiang-229] James A. Millward & Peter C. Perdue (2004). "Chapter 2: Political and Cultural History of the Xinjiang Region through the Late Nineteenth Century". In S. Frederick Starr (ed.). Xinjiang: China's Muslim Borderland. M. E. Sharpe. pp. 40–41. ISBN 978-0-7656-1318-9.

[230] Susan J. Henders (2006). Susan J. Henders (ed.). Democratization and Identity: Regimes and Ethnicity in East and Southeast Asia. Lexington Books. p. 135. ISBN 978-0-7391-0767-6. Retrieved 9 September 2011.

[231] Reed, J. Todd; Raschke, Diana (2010). The ETIM: China's Islamic Militants and the Global Terrorist Threat. ABC-CLIO. p. 7. ISBN 978-0-313-36540-9.

[232] Cho Gab-je (5 March 2004). 騎馬흉밅국 旭 국趙甲濟(月刊朝鮮 편집장) Chosun]] (in కొరియన్). Retrieved 25 సెప్టెంబర్ 2016. {{cite book}}: Check date values in: |access-date= (help)

[233] పుస్తకం|author=김운회|date=30 ఆగష్టు 2005 |language=ko |script-title=ko:김운회의 '대쥬신을 찾아서' <23> 금관의, 나의 ప్రకటన 2009|language=ko|script-title=ko:경주 사천왕사(寺) 사천왕상(四天王像) 왜 4개가 아니라 3개일까|publisher=조선일보 |url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2009/02/26/2009022601873.html%7Caccess-date=25^{[permanent dead link]} సెప్టెంబర్ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230090440/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2009/02/26/2009022601873.hdml%7Carchive%3D30 డిసెంబర్| 2014}}

[234] 김창호, 〈문무왕릉비에 보이는 신라인의 조상인식 – 태조성한의 첨보 -〉, 《한국사연구》, 한국사연구회, 1986년

[235] 자료검색>상세_기사 | 국립중앙도서관. www.nl.go.kr=15access-date 2019 (in కొరియన్). Archived from the original on 2018-10-02. Retrieved 2026-02-13.

[FOOTNOTEDi_Cosmo2004164-236] Di Cosmo 2004, p. 164.

[237] Honeychurch, William. "Thinking Political Communities: The State and Social Stratification among Ancient Nomads of Mongolia". The Anthropological Study of Class and Consciousness: 47.

[FOOTNOTEMaenchen-Helfen1973[httpsarchiveorgdetails_bub_gb_CrUdgzSICxcC/_page/n397_370]–371-238] Maenchen-Helfen 1973, pp. bub_gb_CrUdgzSICxcC/ page/n397 370–371.

[239] Lebedynsky, Yaroslav (2007). Les nomades. Éditions Errance. p. 125. ISBN 978-2-87772-346-6. Europoid faces in some depictions of the Ordos, which should be attributed to a Scythian affinity

[240] Camilla Trever, "Excavations in Northern Mongolia (1924–1925)", Leningrad: J. Fedorov Printing House, 1932 [1]

[241] The Great Empires of the Ancient World – Thomas Harrison – 2009 – page 288

[FOOTNOTEPsarras200369-242] Psarras 2003, p. 69.

[243] wps/ portal/hermitage/digital-collection/11.+Textiles%2C+Tapestry/430781 "Hermitage Museum". {{cite web}}: Check |url= value (help)

[244] A. V. Davydova, Ivolginskii arkheologicheskii kompleks II. Ivolginskii mogil'nik. Arkheologicheskie pamiatniki Siunnu 2 (Sankt-Peterburg 1996). А. В. Давыдова, Иволгинский археологи-ческий комплекс II. Иволгинский могильник. Археологические памятники Сюнну 2 (Санкт-Петербург 1996).

[245] S. S. Miniaev, Dyrestuiskii mogil'nik. Arkheologicheskie pamiatniki Siunnu 3 (Sankt-Peterburg 1998). С. С. Миняев, Дырестуйский могильник. Археологические памятники Сюнну 3 (Санкт-Петербург 1998).

[246] Ts. Törbat, Keramika khunnskogo mogil'nika Burkhan-Tolgoi. Erdem shinzhilgeenii bichig. Arkheologi, antropologi, ugsaatan sudlal 19,2003, 82–100. Ц. Тѳрбат, Керамика хуннского могильника Бурхан-Толгой. Эрдэм шинжилгээний бичиг. Археологи, антропологи, угсаатан судлал 19, 2003, 82–100.

[247] Ts. Törbat, Tamiryn Ulaan khoshuuny bulsh ba Khünnügiin ugsaatny büreldekhüünii asuudald. Tükhiin setgüül 4, 2003, 6–17. Ц. Төрбат, Тамирын Улаан хошууны булш ба Хүннүгийн угсаатны бүрэлдэхүүний асуудалд. Түүхийн сэтгүүл 4, 2003, 6–17.

[248] Ningxia Cultural Relics and Archaeology Research Institute (寧夏文物考古研究所); Chinese Academy of Social Sciences Archaeology Institute Ningxia Archaeology Group; Tongxin County Cultural Relics Administration (同心縣文物管理所) (1988). 寧夏同心倒墩子匈奴墓地. 考古學報 [Archaeology Journal] (in చైనీస్) (3): 333–356.

[249] Miller, Bryan (2011). Bemmann, Jan (ed.). Xiongnu Archaeology. Bonn: Vor- und Fruhgeschichtliche Archaeologie Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universitat Bonn. ISBN 978-3-936490-14-5. Archived from the original on 29 July 2013. Retrieved 13 December 2012.

[250] Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (2017). "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples". Inner Asia. 19 (2): 197–239. doi:10.1163/22105018-12340089. ISSN 1464-8172. S2CID 165623743. "Analysis of the mitochondrial DNA, which is maternally inherited, shows that the Xiongnu remains from this Egyin Gol necropolis consist mainly of Asian lineages (89%). West Eurasian lineages makeup the rest (11%) (Keyser-Tracqui et al. (2003: 258). However, according to a more recent study of ancient human remains from central Mongolia, the Xiongnu population in cen- tral Mongolia possessed a higher frequency of western mitochondrial DNA haplotypes (37.5%) than the Xiongnu from the Egyin Gol necropolis (Rogers 2016: 78)."

[251] Rogers, Leland Liu; Kaestle, Frederika Ann (2022). "Analysis of mitochondrial DNA haplogroup frequencies in the population of the slab burial mortuary culture of Mongolia (ca. 1100–300 BCE )". American Journal of Biological Anthropology (in ఇంగ్లీష్). 177 (4): 644–657. doi:10.1002/ajpa.24478. ISSN 2692-7691. S2CID 246508594. " The first pattern is that the slab burial mtDNA frequencies are extremely similar to those of the aggregated Xiongnu populations and relatively similar to those of the various Bronze Age Mongolian populations, strongly supporting a population continuity hypothesis for the region over these time periods (Honeychurch, 2013)"

[FOOTNOTEDamgaard_et_al.2018Supplementary_Table_8,_Rows_87-88,_94-96-252] Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 8, Rows 87-88, 94-96.

[:1-253] 251.0 ^251.1 Kim et al. 2010, p. 429

[254] Rogers & Kaestle 2022:"While during the slab burial period (ca.1100–300 BCE) eastern patrilines seem to have been dominant, in the Xiongnu period about half of the population had western patrilines with virtually no change to the mtDNA gene pool in east–west terms. If sex bias migration patterns were similar with those found in Europe, this increase of western patrilines would be consistent with aggressive expansion of people with western male ancestry (Batini et al., 2017); however, such a pattern could also be due to a gradual nonaggressive assimilation, such as the practice of marriage alliances associated with an expansion of trade or cultural networks that favored people with western patrilines (Honeychurch, 2013)."

[255] Jeong, Choongwon; Wang, Ke; Wilkin, Shevan; Taylor, William Timothy Treal; Miller, Bryan K.; Bemmann, Jan H.; Stahl, Raphaela; Chiovelli, Chelsea; Knolle, Florian; Ulziibayar, Sodnom; Khatanbaatar, Dorjpurev; Erdenebaatar, Diimaajav; Erdenebat, Ulambayar; Ochir, Ayudai; Ankhsanaa, Ganbold (2020-11-12). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell. 183 (4): 890–904.e29. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. ISSN 0092-8674. PMC 7664836.

[256] Kim, Kijeong; Brenner, Charles H.; Mair, Victor H.; Lee, Kwang-Ho; Kim, Jae-Hyun; Gelegdorj, Eregzen; Batbold, Natsag; Song, Yi-Chung; Yun, Hyeung-Won; Chang, Eun-Jeong; Lkhagvasuren, Gavaachimed; Bazarragchaa, Munkhtsetseg; Park, Ae-Ja; Lim, Inja; Hong, Yun-Pyo (2010). "A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia". American Journal of Physical Anthropology (in ఇంగ్లీష్). 142 (3): 429–440. doi:10.1002/ajpa.21242. ISSN 1096-8644. PMID 20091844.

[257] Kang, L. L.; Jin, T.; Wu, F.; Ao, X.; Wen, S.; Wang, C.; Huang, Y.; Li, X.; Li, H. Y (2013). Y chromosomes of ancient Hunnu people and its implication on the phylogeny of East Asian linguistic families. ASHG 63rd Annual Meeting 22–26 October 2013: Boston. Vol. 2041. American Society of Human Genetics. (Poster abstracts p. 235; 2041F)

[258] Ren Meng; Wang Jian Xin (2011). "Knowing the Xiongnu Culture in Eastern Tianshan Mountain from Tomb Heigouliang and Dongheigou Site at the Beginning of Xihan Dynasty". Xibu Kaogu: 252–290. (Journal: 西部考古 Xibu kaogu [Archaeology of the western regions])

[FOOTNOTEDamgaard_et_al.2018Supplementary_Table_9,_Rows_20-23-259] Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 9, Rows 20-23.

[260] Jeong, Choongwon; Wang, Ke; Wilkin, Shevan; Erdene, Myagmar; Hendy, Jessica; Warinner, Christina (2020). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell. 183 (4): 890–904. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. hdl:21.11116/0000-0007-77BF-D. PMC 7664836. PMID 33157037.

[261] Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (18 October 2017). "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples". Inner Asia. 19 (2): 197–239. doi:10.1163/22105018-12340089. ISSN 2210-5018.

[262] Keyser, C.; Zvénigorosky, V.; et al. (2020). "Genetic evidence suggests a sense of family, parity and conquest in the Xiongnu Iron Age nomads of Mongolia" (PDF). Human Genetics. 140 (2): 349–359. doi:10.1007/s00439-020-02209-4. PMID 32734383. S2CID 220881540. Archived from the original (PDF) on 2025-11-14. Retrieved 2025-11-12.

[JLEE-263] 261.0 ^261.1 ^261.2 ^261.3 Lee, Juhyeon; Miller, Bryan K.; Bayarsaikhan, Jamsranjav; Johannesson, Erik; Ventresca Miller, Alicia; Warinner, Christina; Jeong, Choongwon (14 April 2023). "Genetic population structure of the Xiongnu Empire at imperial and local scales". Science Advances (in ఇంగ్లీష్). 9 (15) eadf3904. Bibcode:2023SciA....9F3904L. doi:10.1126/sciadv.adf3904. ISSN 2375-2548. PMC 10104459. PMID 37058560. "In this genome-wide archaeogenetic study, we find high genetic heterogeneity among late Xiongnu-era individuals at two cemeteries located along the far western frontier of the Xiongnu empire and describe patterns of genetic diversity related to social status. Overall, we find that genetic heterogeneity is highest among lower-status individuals. In particular, the satellite graves surrounding the elite square tombs at TAK show extreme levels of genetic heterogeneity, suggesting that these individuals, who were likely low-ranking retainers, were drawn from diverse parts of the empire. In contrast, the highest-status individuals at the two sites tended to have lower genetic diversity and a high proportion of ancestry deriving from EIA Slab Grave groups, suggesting that these groups may have disproportionately contributed to the ruling elite during the formation of the Xiongnu empire." (...) "a chanyu, or ruler of the empire. Like the elite women at the western frontier, he also had very high eastern Eurasian ancestry (deriving 39.3 and 51.9% from SlabGrave1 and Han_2000BP, respectively, and the rest from Chandman_IA; data file S2C)" (...) "Chandman_IA was representative of people in far western Mongolia associated with Sagly/Uyuk (ca. 500 to 200 BCE), Saka (ca. 900 to 200 BCE), and Pazyryk (ca. 500 to 200 BCE) groups in Siberia and Kazakhstan." (...) "This further suggests the existence of an aristocracy in the Xiongnu empire, that elite status and power was concentrated within specific subsets of the broader population."... Although not conclusive, this suggests that the ANA ancestry source of the Xiongnu-period individuals may not be exclusively traced back to the Slab Grave culture but may also include nearby groups with a similar ANA genetic profile, such as the Xianbei. ... Last, our findings also confirm that the highest-status individuals in this study were females, supporting previous observations that Xiongnu women played an especially prominent role in the expansion and integration of new territories along the empire's frontier.

[264] Foundation, Kyrgyz American (2024-10-17). "The Huns in Scandinavia: A New Approach Centered Around Modern DNA - Karl O. Högström". Kyrgyz American (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-11-06.

[265] Högström, Karl O. (2024-09-09). "The Huns in Scandinavia: A new approach centered around modern DNA". Reconstructing the Past: Journal of Historical Studies: 32–49. doi:10.54414/XNAJ8079.

[FOOTNOTEKeyser-Tracqui_et_al.2006272-266] Keyser-Tracqui et al. 2006, p. 272.

[FOOTNOTEDamgaard_et_al.2018Supplementary_Table_2,_Rows_28-32-267] Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 2, Rows 28-32.

[268] Damgaard et al. 2018, pp. 371–374: "Principal Component Analyses and D-statistics suggest that the Xiongnu individuals belong to two distinct groups, one being of East Asian origin and the other presenting considerable admixture levels with West Eurasian sources... We find that Central Sakas are accepted as a source for these 'western-admixed' Xiongnu in a single-wave model. In line with this finding, no East Asian gene flow is detected compared to Central Sakas as these form a clade with respect to the East Asian Xiongnu in a D-statistic, and furthermore, cluster closely together in the PCA (Figure 2)... Overall, our data show that the Xiongnu confederation was genetically heterogeneous, and that the Huns emerged following minor male-driven East Asian gene flow into the preceding Sakas that they invaded... As such our results support the contention that the disappearance of the Inner Asian Scythians and Sakas around two thousand years ago was a cultural transition that coincided with the westward migration of the Xiongnu. This Xiongnu invasion also led to the displacement of isolated remnant groups—related to Late Bronze Age pastoralists—that had remained on the south-eastern side of the Tian Shan mountains."

[269] Maróti, Zoltán; Neparáczki, Endre; Schütz, Oszkár (25 May 2022). "The genetic origin of Huns, Avars, and conquering Hungarians". Current Biology (in ఇంగ్లీష్). 32 (13): 2858–2870.e7. Bibcode:2022CBio...32E2858M. doi:10.1016/j.cub.2022.04.093. PMID 35617951. S2CID 249050620.

[270] Jeong, Choongwon (12 November 2020). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". Cell (in ఇంగ్లీష్). 183 (4): 890–904.e29. Bibcode:2020Cell..183..890J. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015. ISSN 0092-8674. PMC 7664836. PMID 33157037. The Xiongnu emerged from the mixing of these populations and those from surrounding regions. By comparison, the Mongols exhibit much higher eastern Eurasian ancestry, resembling present-day Mongolic-speaking populations.

[271] Lee, Juhyeon; Sato, Takehiro; Tajima, Atsushi; Amgalantugs, Tsend; Tsogtbaatar, Batmunkh; Nakagome, Shigeki; Miyake, Toshihiko; Shiraishi, Noriyuki; Jeong, Choongwon; Gakuhari, Takashi (1 March 2024). "Medieval genomes from eastern Mongolia share a stable genetic profile over a millennium". Human Population Genetics and Genomics (in ఇంగ్లీష్). 4 (1): 1–11. doi:10.47248/hpgg2404010004. ISSN 2770-5005.

[272] "Metropolitan Museum of Art". www.metmuseum.org.

[FOOTNOTEBunker2002136-273] Bunker 2002, p. 136.

[FOOTNOTEBunker200230-274] Bunker 2002, p. 30.

[FOOTNOTEBunker2002pp._29,_101;_item_68-275] Bunker 2002, pp. 29, 101; item 68.

[FOOTNOTEBunker2002p._100,_item_67-276] Bunker 2002, p. 100, item 67.

[FOOTNOTEPsarras2003[[Category:Wikipedia_articles_needing_page_number_citations_from_April_2022]][[Category:Articles_with_invalid_date_parameter_in_template]]<sup_class="noprint_Inline-Template_"_style="white-space:nowrap;">&#91;<i>[[Wikipedia:Citing_sources|<span_title="This_citation_requires_a_reference_to_the_specific_page_or_range_of_pages_in_which_the_material_appears.&#32;(April_2022)">page&nbsp;needed</span>]]</i>&#93;</sup>-277] 275.0 ^275.1 ^275.2 ^275.3 ^275.4 Psarras 2003, p. ^{[page needed]}.

[FOOTNOTEPsarras2003102–103-278] 276.0 ^276.1 Psarras 2003, pp. 102–103.

[FOOTNOTEIshjamts1996p._166,_Fig_5-279] Ishjamts 1996, p. 166, Fig 5.

[FOOTNOTEDemattè2006-280] Demattè 2006.

[FOOTNOTEIshjamts1996p._166,_Fig_6-281] Ishjamts 1996, p. 166, Fig 6.

[282] Book of Han, Vol. 94-I, 匈奴謂天為「撐犁」，謂子為「孤塗」，單于者，廣大之貌也.

[a-283] Александр Берзин, Тибетский буддизм: история и перспективы развития, M., 1992 (Alexandr Berzin, Tibetan Buddhism: History and Future Prospects, Moscow 1992; Буддизм, Л. Л. Абаева, М., Республика, 1991 (Buddhism, L.L. Abaeva, Respublika, Moscow 1991)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]