జీవకారుణ్య శాస్త్రం
జీవకారుణ్య శాస్త్రం లేదా పాలియోంటాలజీ (Paleontology) అనేది గత కాలంలో భూమి మీద నివసించిన జీవుల గురించి వివరించే ఒక శాస్త్రం. ఈ రంగంలో పనిచేసే శాస్త్రవేత్తలను పాలియోంటాలజిస్టులు (Paleontologists) అని పిలుస్తారు. వీరు ప్రధానంగా శిలాజాల మీద పరిశోధనలు చేస్తారు. శిలాజాలు అంటే కొన్ని మిలియన్ల సంవత్సరాల క్రితం జీవించిన మొక్కలు, జంతువులు లేదా ఇతర జీవుల అవశేషాలు. ఇవి కాలక్రమేణా రాళ్లుగా మారిపోతాయి లేదా రాళ్ల మీద తమ ముద్రలను వదిలివేస్తాయి.[1]
పాలియోంటాలజీ మన భూమి మిలియన్ల సంవత్సరాలుగా ఎలా మారుతూ వచ్చిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతో సహాయపడుతుంది. ఈ శాస్త్రం జీవశాస్త్రం (ప్రాణమున్న వాటి గురించి చదివే చదువు), భూగర్భ శాస్త్రం (రాళ్ల గురించి చదివే చదువు) అనే రెండు ముఖ్యమైన విభాగాల కలయికగా ఉంటుంది. శిలాజాలను పరిశీలించడం ద్వారా శాస్త్రవేత్తలు పరిణామ క్రమం ఎలా జరిగిందో తెలుసుకోగలరు. పరిణామ క్రమం అంటే జీవరాశులు చాలా సుదీర్ఘ కాలంలో ఎలా మార్పులు చెందాయో వివరించే పద్ధతి. అలాగే వీరు విలుప్తత గురించి కూడా అధ్యయనం చేస్తారు. విలుప్తత అంటే డైనోసార్ల వంటి ఒక జాతి జీవులన్నీ భూమి మీద నుండి పూర్తిగా అంతరించిపోవడం.[2]
పాలియోంటాలజీ / జీవకారుణ్య శాస్త్రం చరిత్ర
[మార్చు]మనుషులు వేల సంవత్సరాల నుండి శిలాజాలను చూస్తూనే ఉన్నారు. ప్రాచీన కాలంలో ప్రజలు ఈ శిలాజాలను చూసి అవి ఏవో రాక్షసులవనో లేదా భీకరాకారపు మనుషులవనో, డ్రాగన్ల ఎముకలవనో అనుకునేవారు. అయితే, పాలియోంటాలజీ అనేది 1700ల చివరి కాలం వరకు ఒక నిజమైన శాస్త్రంగా గుర్తింపు పొందలేదు.[3]
ప్రారంభ ఆవిష్కరణలు
[మార్చు]ఫ్రాన్స్ దేశానికి చెందిన శాస్త్రవేత్త Georges Cuvier (జార్జ్ కువియర్)ను "పాలియోంటాలజీ పితామహుడు" అని పిలుస్తారు. 1796లో ఆయన ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని నిరూపించారు. గతంలో భూమి మీద ఉన్న కొన్ని జంతువులు ఇప్పుడు పూర్తిగా అంతరించిపోయాయని ఆయన చెప్పారు. అంతకుముందు వరకు, భూమి మీద పుట్టిన ఏ జంతువు కూడా ఎప్పటికీ అంతరించిపోదని ప్రజలు నమ్మేవారు. కువియర్ పెద్ద పెద్ద ఏనుగుల ఎముకలను పరిశీలించి, అవి అప్పటి కాలంలో జీవించి ఉన్న ఏనుగుల కంటే భిన్నంగా ఉన్నాయని గుర్తించారు. ఆయన ఆ అంతరించిపోయిన జంతువులకు మముత్లు, మాస్టోడాన్లు అని పేరు పెట్టారు.[4]
1800లలో మరిన్ని గొప్ప ఆవిష్కరణలు జరిగాయి. Mary Anning (మేరీ అనింగ్) అనే ప్రసిద్ధ శిలాజ వేటగాడు ఇంగ్లాండ్ దేశంలో సముద్రంలో నివసించే భారీ సరీసృపాల పూర్తి అస్థిపంజరాలను కనుగొన్నారు. వీటిలో Ichthyosaurus (ఇక్తియోసారస్), Plesiosaurus (ప్లీసియోసారస్) వంటివి ఉన్నాయి. ఈ ఆవిష్కరణలు ఒకప్పుడు ప్రపంచం వింత జీవులతో నిండి ఉండేదని, అవి ఇప్పుడు లేవని ప్రపంచానికి చాటిచెప్పాయి.[5]
"పాలియోంటాలజీ" అనే పదం
[మార్చు]"పాలియోంటాలజీ" అనే పదాన్ని మొదటిసారిగా 1822లో ఉపయోగించారు. ఇది ప్రాచీన గ్రీకు పదాల నుండి పుట్టింది:
palaios అంటే "ప్రాచీనమైన" లేదా "పాతది" అని అర్థం.
ontos అంటే "జీవి" లేదా "ప్రాణమున్నది" అని అర్థం.
logos అంటే "అధ్యయనం" లేదా "శాస్త్రం" అని అర్థం.
కాబట్టి, పాలియోంటాలజీ అంటే సరళంగా చెప్పాలంటే "ప్రాచీన జీవరాశుల గురించి చదివే శాస్త్రం".[6]
శిలాజాలు (Fossils)
[మార్చు]_(17204172290).jpg)
పాలియోంటాలజిస్టులకు శిలాజాలే అత్యంత ముఖ్యమైన సాధనాలు. చాలా వరకు శిలాజాలు జంతువుల శరీరంలోని గట్టి భాగాలైన ఎముకలు, దంతాలు లేదా షెల్స్ (గుల్లలు) ద్వారా ఏర్పడతాయి. కొన్నిసార్లు మొక్కలు కూడా శిలాజాలుగా మారుతుంటాయి, దీనిని శిలాజంలా మారిన కలప అని పిలుస్తారు.[7]
శిలాజాలు ఎలా ఏర్పడతాయి?
[మార్చు]ఒక జీవి శిలాజంగా మారడం అనేది చాలా అరుదుగా జరిగే ప్రక్రియ. సాధారణంగా జీవులు చనిపోయిన తర్వాత వాటి శరీరాలు కుళ్ళిపోతాయి లేదా ఇతర జంతువుల ద్వారా తినబడతాయి. ఒక మొక్క లేదా జంతువు శిలాజంగా మారాలంటే, అది చనిపోయిన వెంటనే ఇసుక లేదా మట్టి కింద త్వరగా పూడ్చిపెట్టబడాలి. మిలియన్ల సంవత్సరాల పాటు నీటిలోని ఖనిజాలు ఆ ఎముకలలోకి చేరి, వాటిని రాయిలా మారుస్తాయి. ఈ ప్రక్రియను శిలాజీకరణ అని పిలుస్తారు.[8]
శిలాజాలలో వివిధ రకాలు ఉన్నాయి:
శరీర శిలాజాలు (Body Fossils): ఇవి జీవి శరీరానికి సంబంధించిన అసలు భాగాలు. ఉదాహరణకు తల పుర్రె లేదా ఆకు వంటివి.
జాడ శిలాజాలు (Trace Fossils): ఇవి జీవి వదిలివెళ్ళిన గుర్తులు. పాదముద్రలు, జంతువులు నివసించిన బొరియలు (రంధ్రాలు), శిలాజంలా మారిన మలం వంటివి వీటికి ఉదాహరణలు. ఇవి ఆ జంతువు ఎలా నడిచేది లేదా ఏమి తినేది అనే విషయాలను మనకు చెబుతాయి.[9]
శిలాజ రికార్డు (The Fossil Record)
[మార్చు]శిలాజ రికార్డు అనేది భూమి లోపల ఉన్న పొరల్లో దాగి ఉన్న ఒక పెద్ద చరిత్ర పుస్తకం వంటిది. పాత శిలాజాలు సాధారణంగా భూమి లోతైన పొరల్లో కనిపిస్తాయి, కొత్త శిలాజాలు భూమి ఉపరితలానికి దగ్గరగా ఉంటాయి. అయితే, ఈ రికార్డు పూర్తి స్థాయిలో లేదు. పర్వతాలు లేదా అడవుల వంటి ప్రదేశాలలో శిలాజాలు త్వరగా ఏర్పడవు. అందుకే భూమి మీద నివసించిన మొత్తం జీవరాశిలో మనకు కేవలం కొద్ది భాగం గురించి మాత్రమే తెలుసు.[10]
భూగర్భ కాలమానం (Geologic Time)
[మార్చు]_-_path_text.svg)
పాలియోంటాలజిస్టులు భూమి చరిత్రను క్రమపద్ధతిలో ఉంచడానికి భూగర్భ కాలమానాన్ని ఉపయోగిస్తారు. భూమి వయస్సు సుమారు 450 కోట్ల (4.5 billion) సంవత్సరాలు. శాస్త్రవేత్తలు ఇంత పెద్ద కాలాన్ని ఇయాన్లు (eons), ఎరాలు (eras), పీరియడ్లు (periods) అనే చిన్న భాగాలుగా విభజించారు.[11]
జీవన యుగాలు (The Eras of Life)
[మార్చు]భూమి చరిత్రలోని ఇటీవలి కాలాన్ని మూడు ప్రధాన యుగాలుగా విభజించారు:
పాలియోజోయిక్ యుగం (Paleozoic Era): ఇది సుమారు 54.1 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం మొదలైంది. ఈ సమయంలో చేపలు, కీటకాలు, మొదటి సరీసృపాలు కనిపించాయి. మెసోజోయిక్ యుగం (Mesozoic Era): దీనిని "సరీసృపాల యుగం" అని పిలుస్తారు. ఈ కాలంలోనే డైనోసార్లు, టెరోసార్లు, మొదటి పక్షులు నివసించాయి. ఇది సుమారు 25.2 కోట్ల నుండి 6.6 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం వరకు కొనసాగింది. సెనోజోయిక్ యుగం (Cenozoic Era): ఇది ప్రస్తుతం మనం ఉన్న యుగం. ఇది 6.6 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం మొదలైంది. డైనోసార్లు అంతరించిపోయిన తర్వాత క్షీరదాలు (mammals) ఎక్కువగా పెరగడం వల్ల దీనిని "క్షీరదాల యుగం" అని పిలుస్తారు.[11] రాళ్ల ఖచ్చితమైన వయస్సును తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు రేడియోధార్మిక డేటింగ్ ఉపయోగిస్తారు. అలాగే వారు సూచిక శిలాజాలను కూడా వాడతారు. ఇవి కేవలం కొద్ది కాలం మాత్రమే జీవించి, చాలా ప్రదేశాలలో కనిపించే జంతువుల శిలాజాలు. ఒక శాస్త్రవేత్తకు ఈ సూచిక శిలాజం కనిపిస్తే, ఆ రాతి పొర ఎంత పాతదో వారు సులభంగా చెప్పగలరు.[12]
పరిణామం-విలుప్తత
[మార్చు]పాలియోంటాలజీ అనేది పరిణామ క్రమానికి అత్యుత్తమ ఆధారాలను అందిస్తుంది. శిలాజాలను చూడటం ద్వారా ఒక జాతి జీవి కాలక్రమేణా ఎలా మారిందో శాస్త్రవేత్తలు గమనించగలరు. ఉదాహరణకు, కొన్ని డైనోసార్లకు ఈకలు మొలిచి, అవి మెల్లగా ఇప్పుడు మనం చూస్తున్న పక్షులుగా ఎలా మారాయో శిలాజాలు చూపిస్తాయి.[13]
భారీ విలుప్తతలు (Mass Extinctions)
[మార్చు]కొన్నిసార్లు భూమి మీద చాలా రకాల జీవరాశులు ఒకే సమయంలో చనిపోతాయి. దీనినే భారీ విలుప్తత అని అంటారు. భూమి చరిత్రలో ఐదు పెద్ద భారీ విలుప్తతలు జరిగినట్లు శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.[14]
అన్నిటికంటే ప్రసిద్ధమైన విలుప్తత 6.6 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం జరిగింది. ఒక పెద్ద ग्रहशకలం (asteroid) భూమిని ఢీకొట్టిందని చాలామంది శాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు. దీనివల్ల పెద్ద మంటలు, భూకంపాలు, సుదీర్ఘమైన చీకటి కాలం ఏర్పడ్డాయి. ఈ సంఘటన వల్ల డైనోసార్లతో పాటు అనేక ఇతర జాతులు చనిపోయాయి. భూమి మీదున్న మొత్తం జాతులలో సుమారు 75 శాతం జాతులు అప్పట్లో అంతరించిపోయాయి.[15]
విలుప్తత ఎందుకు ముఖ్యం?
[మార్చు]విలుప్తత అనేది ప్రకృతిలో సహజమైన భాగం, కానీ అది ప్రపంచాన్ని మారుస్తుంది. ఒక గుంపుకు చెందిన జంతువులు అంతరించిపోయినప్పుడు, కొత్త రకం జీవులు పెరగడానికి అవకాశం లభిస్తుంది. డైనోసార్లు మాయమైన తర్వాతే, క్షీరదాలు (మనుషుల పూర్వీకులతో సహా) పెద్దవిగా పెరగడానికి అవకాశం దక్కింది.[16]
పాలియోంటాలజీలోని ఉపవిభాగాలు (Subdisciplines)
[మార్చు]పాలియోంటాలజీ అనేది చాలా పెద్ద రంగం. ఇందులో శాస్త్రవేత్తలు రకరకాల ప్రత్యేక అంశాలపై పనిచేస్తారు.
వెర్టెబ్రేట్ పాలియోంటాలజీ (Vertebrate Paleontology): వెన్నెముక ఉన్న జంతువులైన చేపలు, డైనోసార్లు, క్షీరదాల గురించి అధ్యయనం చేయడం.[17]
ఇన్వెర్టెబ్రేట్ పాలియోంటాలజీ (Invertebrate Paleontology): వెన్నెముక లేని జీవులైన గుల్లలు, పీతలు, కీటకాల గురించి అధ్యయనం చేయడం.
పాలియోబోటనీ (Paleobotany): ప్రాచీన మొక్కల గురించి అధ్యయనం చేయడం. ఇది పూర్వ కాలంలో వాతావరణం ఎలా ఉండేదో తెలుసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.[18]
మైక్రోపాలియోంటాలజీ (Micropaleontology): కేవలం సూక్ష్మదర్శిని ద్వారా మాత్రమే చూడగలిగే చిన్న చిన్న శిలాజాల గురించి అధ్యయనం చేయడం.
పాలియో ఆంత్రోపాలజీ (Paleoanthropology): ప్రాచీన మనుషులు, వారి బంధువుల గురించి అధ్యయనం చేయడం.[19]
పాలియో ఎకాలజీ ప్రవర్తన
[మార్చు]
పాలియోంటాలజిస్టులు కేవలం ఎముకలను కనుగొనడమే కాకుండా, ఆ జంతువులు ఎలా బతికాయో కూడా తెలుసుకోవాలని అనుకుంటారు. దీనిని పాలియో ఎకాలజీ (Paleoecology) అని పిలుస్తారు.[20]
శిలాజాలు దొరికిన ప్రదేశాన్ని బట్టి అది ఒకప్పుడు ఎడారి నా, అడవి నా లేక సముద్రమా అనేది శాస్త్రవేత్తలు చెప్పగలరు. జంతువుల పళ్ల ఆకారాన్ని బట్టి అవి మాంసాహారులా (Carnivore) లేక శాఖాహారులా (Herbivore) అని కూడా గుర్తిస్తారు.
పాదముద్రల వంటి జాడ శిలాజాలు చాలా ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి. జంతువులు గుంపులుగా తిరిగేవా లేక ఒంటరిగా వేగంగా పరిగెత్తేవా అనే విషయాలను ఇవి తెలియజేస్తాయి. కొన్ని శిలాజాలు జంతువులు తమ గుడ్ల మీద కూర్చున్నట్లు కూడా కనిపిస్తాయి, దీనిని బట్టి కొన్ని డైనోసార్లు తమ పిల్లలను జాగ్రత్తగా చూసుకునేవని మనకు తెలుస్తుంది.[21]
టాఫోనమీ: శిలాజాలు ఎలా మిగిలి ఉన్నాయి?
[మార్చు]టాఫోనమీ (Taphonomy) అనేది ఒక జీవి చనిపోయినప్పటి నుండి అది శిలాజంగా దొరికే వరకు ఏమి జరిగిందో వివరించే శాస్త్రం. ఇది ఒక రకంగా "శిలాజ నేర పరిశోధన" వంటిది.[7]
పాలియోంటాలజిస్టులు ఎముకల మీద ఉండే గుర్తులను బట్టి కొన్ని విషయాలు కనుగొంటారు:
ఎముకల మీద పళ్ల గుర్తులు ఉంటే, ఏదైనా క్రూర మృగం ఆ జంతువును తిన్నదని అర్థం.
ఎముకల అంచులు నునుపుగా అరిగిపోయి ఉంటే, అది నది నీటిలో కొట్టుకుపోయిందని అర్థం.
ఎముకలన్నీ ఒకే చోట కలిసి ఉంటే (Articulated), ఆ జంతువు చనిపోయిన వెంటనే మట్టిలో పూడిపోయిందని అర్థం.[7]
ఈ గుర్తులను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా, శిలాజ రికార్డు మనకు పూర్తి చిత్రాన్ని ఇస్తుందా లేదా కొన్ని భాగాలు మిగిలిపోయాయా అని శాస్త్రవేత్తలు తెలుసుకుంటారు.[2]
సంస్కృతిలో పాలియోంటాలజీ
[మార్చు]
పాలియోంటాలజీ అనేది ప్రజలలో చాలా ఆదరణ ఉన్న శాస్త్రం. గత కాలపు "రాక్షస జీవుల" గురించి తెలుసుకోవడానికి చాలామంది ఆసక్తి చూపిస్తారు.[22]
సినిమాలు, పుస్తకాలు
[మార్చు]Jurassic Park వంటి సినిమాల వల్ల డైనోసార్లు సెలబ్రిటీలుగా మారిపోయాయి. ఈ సినిమాలు వినోదాన్ని ఇచ్చినప్పటికీ, ఇవి ఎప్పుడూ శాస్త్రీయంగా సరైనవి కావు. ఉదాహరణకు, నిజ జీవితంలో Velociraptor (వెలోసిరాప్టర్) వంటి డైనోసార్లకు ఈకలు ఉండేవి, కానీ సినిమాల్లో వాటిని బల్లుల మాదిరిగా చర్మంతో చూపిస్తారు.[22]
మ్యూజియంలు
[మార్చు]ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న మ్యూజియంలలో శిలాజాల అస్థిపంజరాలను ప్రదర్శిస్తారు. Tyrannosaurus లేదా భారీ సౌరోపాడ్స్ అస్థిపంజరాలు ప్రజలను ఎంతో ఆకట్టుకుంటాయి. ఈ ప్రదర్శనలు ప్రాచీన జీవుల పరిమాణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి, నేటి పర్యావరణాన్ని కాపాడుకోవడానికి ఎంత ప్రాముఖ్యత ఉందో తెలుసుకోవడానికి సహాయపడతాయి.[22]
ప్రజల ఆసక్తి
[మార్చు]ప్రజలకు డైనోసార్లంటే ఇష్టం కాబట్టి, పాలియోంటాలజీ వార్తల్లో ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. అయితే, ఇతర శాస్త్రాలకు వచ్చినంతగా దీనికి నిధులు రావు. డైనోసార్ సినిమాలకు ఉన్నంత బడ్జెట్, నిజంగా శిలాజాలను కనుగొనే శాస్త్రవేత్తలకు ఉండదు![22]
కాలక్రమేణా జీవరాశుల పోలిక
[మార్చు]కాలక్రమేణా జీవరాశులు ఎలా మారుతూ వచ్చాయో పాలియోంటాలజిస్టులు గమనించారు. కింద ఉన్న పట్టికలో కొన్ని ముఖ్యమైన జీవుల వివరాలు ఉన్నాయి.
| సమూహం | ఎక్కువగా ఉన్న యుగం | శిలాజ జాతుల అంచనా సంఖ్య |
|---|---|---|
| ట్రిలోబైట్స్ | పాలియోజోయిక్ | 20,000 కంటే ఎక్కువ |
| డైనోసార్లు | మెసోజోయిక్ | 1,000 కంటే ఎక్కువ పేర్లు ఉన్నాయి |
| అమ్మోనైట్స్ | మెసోజోయిక్ | 10,000 కంటే ఎక్కువ |
| మముత్లు | సెనోజోయిక్ (ప్లీస్టోసీన్) | 10 ప్రధాన రకాలు |
ముగింపు
[మార్చు]పాలియోంటాలజీ అనేది గత కాలపు విజ్ఞానాన్ని అందించే ఒక కిటికీ వంటిది. ఇది కొన్ని కోట్ల సంవత్సరాల భూమి చరిత్రను మనకు వివరిస్తుంది. శిలాజాల అధ్యయనం ద్వారా మనం ఎక్కడి నుండి వచ్చాము, భూమి ఎలా పనిచేస్తుంది అనే విషయాలను నేర్చుకుంటాము. భూమి ఎప్పుడూ మారుతూనే ఉంటుందని, జీవం అనేది చాలా శక్తివంతమైనదని ఇది మనకు బోధిస్తుంది.
నేడు పాలియోంటాలజీ మునుపటి కంటే చాలా అభివృద్ధి చెందింది. శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు సి.టి. స్కాన్లను ఉపయోగించి శిలాజం లోపల ఉన్న గుడ్లను చూడగలుగుతున్నారు, అలాగే కంప్యూటర్ల ద్వారా డైనోసార్లు ఎలా నడిచేవో నమూనాలను తయారు చేస్తున్నారు. ఇంకా కనుగొనాల్సింది చాలా ఉంది, దొరికే ప్రతి కొత్త శిలాజం భూమి చరిత్రలో ఒక కొత్త పుటను జోడిస్తుంది.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Hall, B.K. (2002). "Palaeontology and Evolutionary Developmental Biology: A Science of the Nineteenth and Twenty-First Centuries". Palaeontology. 45 (4): 647–669. doi:10.1111/1475-4983.00253.
- ↑ 2.0 2.1 Jablonski, D.; Shubin, N.H. (2015). "The future of the fossil record: Paleontology in the 21st century". PNAS. 112 (16): 4852–4858. doi:10.1073/pnas.1505146112.
- ↑ Rudwick, M.J.S. (1972). "Natural Antiquities". The Meaning of Fossils. American Elsevier Publishing Inc.
- ↑ Rudwick, M.J.S. (1972). "Life's Revolutions". The Meaning of Fossils. American Elsevier Publishing Inc.
- ↑ Rudwick, M.J.S. (2008). "Monsters from deep time (1819–24)". Worlds before Adam. The University of Chicago Press.
- ↑ "Palaeontology". Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2005.
- ↑ 7.0 7.1 7.2 Benton, M.J. (2020). "Taphonomy and the quality of the fossil record". Introduction to Paleobiology and the Fossil Record. Wiley Blackwell.
- ↑ Cowen, R. (2000). "Earth's Earliest Life". History of Life. Blackwell Publishing Ltd.
- ↑ Lucas, S.G. (2024). "Vertebrate ichnology: Introduction and summary". Vertebrate Ichnology. Elsevier.
- ↑ Benton, M.J. (2000). "Quality of the fossil record through time". Nature. 403: 534–537. doi:10.1038/35000558.
- ↑ 11.0 11.1 Gradstein, F.M. (2012). "Introduction". The Geologic Time Scale 2012. Elsevier.
- ↑ Gradstein, F.M. (2012). "Biochronology". The Geologic Time Scale 2012. Elsevier.
- ↑ Benton, M.J. (2009). "Paleontology and the History of Life". Evolution, The First Four Billion Years. Harvard University Press.
- ↑ Purvis, A. (2000). "Extinction". BioEssays. 22: 1123–1133.
- ↑ Kelley, P.H. (2013). "From paleontology to paleobiology". The Web of Geological Sciences. Geological Society of America.
- ↑ Simpson, G.G. (1985). "Extinction". Proceedings of the American Philosophical Society. 129 (4): 407–416.
- ↑ Simpson, G.G. (1961). "Some Problems of Vertebrate Paleontology". Science. 133 (3465): 1679–1689. doi:10.1126/science.133.3465.1679.
- ↑ Taylor, T.N. (2009). "Introduction to Paleobotany". Paleobotany. Academic Press.
- ↑ Tattersall, I. (2000). "Paleoanthropology: The last half-century". Evolutionary Anthropology. 9: 1–16.
- ↑ Benton, M.J. (2020). "Paleoecology". Introduction to Paleobiology and the Fossil Record. Wiley Blackwell.
- ↑ Benton, M.J. (2020). "Trace fossils". Introduction to Paleobiology and the Fossil Record. Wiley Blackwell.
- ↑ 22.0 22.1 22.2 22.3 Manias, C. (2025). "Introduction". Paleontology in Public. UCL Press.
<references> లో "benton2020-1" అనే పేరుతో నిర్వచించిన <ref> ట్యాగును ముందరి పాఠ్యంలో వాడలేదు.మరింత చదవండి
[మార్చు]| Find more about జీవకారుణ్య శాస్త్రం at Wikipedia's sister projects | |
|
Definitions and translations from Wiktionary |
|
Media from Commons |
|
Quotations from Wikiquote |
|
Source texts from Wikisource |
|
Textbooks from Wikibooks |
|
Travel guide from Wikivoyage |
|
Learning resources from Wikiversity |
- Sepkoski, D.; Ruse, M. (2009). The Paleobiological Revolution. The University of Chicago Press.
- Benton, M.J. (2020). Introduction to Paleobiology and the Fossil Record. Wiley Blackwell.
- Manias, C. (2025). Paleontology in Public. UCL Press.
బాహ్య లంకెలు
[మార్చు]The Palaeontological Association
మూస:Paleontology footer మూస:Biology-footer మూస:Biology nav మూస:Geology లువా తప్పిదం: bad argument #2 to 'title.new' (unrecognized namespace name 'Portal')
