జీవమాపనము

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు
ఒక వ్యక్తి యొక్క టికెట్లు ప్రతిరోజు అతనే వాడుతున్నట్లు నిర్ధారణ చేసుకునేందుకు వాల్ట్ డిస్నీ వరల్డ్ లో అతిధుల వేలిముద్రల నుండి జీవమాపన పరిమాణాలు స్వీకరించాబడతాయి.

ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సహజ శారీరక లేదా ప్రవర్తన లక్షనాంశాలపై ఆధారపడి ప్రత్యేకంగా మానవులను గుర్తించే పద్ధతులను జీవమాపనం సూచిస్తుంది. ప్రత్యేకించి, సమాచార సాంకేతికతలో, జీవమాపనం గుర్తింపు ప్రవేశ నిర్వహణ మరియు ప్రవేశ నియంత్రణ విధానంగా ఉపయోగించబడుతుంది. పర్యవేక్షణలో ఉన్న సమూహాలలోని వ్యక్తులను గుర్తించడానికి కూడా ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

జీవమాపన లక్షణాలు రెండు ముఖ్య తరగతులుగా విభజించబడ్డాయి:

  • శారీరకమైనవి శరీరం యొక్క ఆకారానికి సంబంధించినవి. ఉదాహరణలలో వేలిముద్రలు, ముఖ గుర్తింపు, DNA, చేతి మరియు హస్తరేఖలు, రెటినా స్థానంలో ప్రవేశపెట్టబడిన కనుపాప గుర్తింపు, మరియు వాసన/సువాసన ఉంటాయి, కానీ వీటికే పరిమితం కావు.
  • ప్రవర్తనా పరమైనవి వ్యక్తి యొక్క ప్రవర్తనకు సంబంధించినవి. ఉదాహరణలలో టైప్ చేసే లయ, నడక తీరు, మరియు ధ్వని ఉన్నాయి, కానీ వీటికే పరిమితం కావు. కొందరు పరిశోధకులు[1] జీవమాపనం యొక్క ఈవిభాగానికి ప్రవర్తనామాపనం అనేపదాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.

నిజానికి, ధ్వని కూడా ఒక శారీరక లక్షనాంశమే, ఎందుకంటే ప్రతివ్యక్తి ఒక విభిన్న స్వర వాహికను కలిగిఉంటాడు, కానీ ధ్వనిగుర్తింపు ప్రధానంగా వ్యక్తి యొక్క మాటతీరుపై ఆధారపడి, సాధారణంగా ప్రవర్తనాపరమైనదిగా వర్గీకరించబడుతుంది.

పరిచయం[మార్చు]

జీవ మాపన వ్యవస్థ యొక్క ఆధార చిత్రం

ఈక్రింది నిర్ణయ ప్రమాణాలపై ఆధారపడి జీవమాపనానికి మానవస్వభావాన్ని ఉపయోగించవచ్చా లేదా అనేదానిని అర్ధం చేసుకోవడం సాధ్యపడింది:[2]

  • సార్వత్రికత – ప్రతివ్యక్తీ ఆస్వభావాన్ని కలిగిఉండాలి.
  • ప్రత్యేకత – జీవమాపనం వ్యక్తులను వేరొకరి నుండి ఎంతబాగా వేరు చేయగలదు.
  • స్థిరత్వం –ఒక జీవమాపనం ఎంతబాగా వయసు మరియు ఇతర చరాలను కాలవ్యవధిలో మాపనం చేయగలదు.
  • ప్రోదిచేయగలుగుట – మాపనానికి తేలికగా సమకూర్చుకొనుట.
  • నిర్వహించుట – ఉపయోగించిన సాంకేతికత యొక్క కచ్చితత్వం, వేగం మరియు దృఢత్వం.
  • అంగీకారయోగ్యత – సాంకేతికత సమ్మతిస్థాయి.
  • అధిగమనం – ప్రత్యామ్నాయాన్ని ఉపయోగించడంలోని సౌలభ్యం.

ఒక జీవమాపనవ్యవస్థ క్రింది పద్ధతులలో పనిచేస్తుంది:

  • పరిశీలన – నిల్వవున్న సమాచారంతో స్వీకరించిన జీవమాపనాన్ని ఒక వ్యక్తిని మరొకరితో పోల్చి ఆ వ్యక్తి తానుచెప్తున్న వాడో కాదో పరిశీలించడం. దీనిని ఒక స్మార్ట్ కార్డు, యూసర్ నేమ్ లేదా ID నెంబర్ల సంయోగంతో చేయవచ్చు.
  • గుర్తింపు –తెలియని వ్యక్తిని గుర్తించే ప్రయత్నంలో స్వీకరించిన జీవమాపనాన్ని జీవమాపన దత్తాంశ గిడ్డంగిలో అనేకులతో పోల్చడం. జీవమాపన మాదిరిని సమాచారగిడ్డంగిలోని నమూనాతో పోల్చినపుడు అది ముందే ఏర్పాటు చేసిన పరిమితి లోపల ఉన్నపుడు మాత్రమే గుర్తింపు విజయవంతమవుతుంది.

ఒకవ్యక్తి మొదటిసారి జీవమాపన వ్యవస్థని ఉపయోగిస్తున్నపుడు అతనిని ఒక నమోదుగా పేర్కొంటారు. ఆ నమోదుసమయంలో, వ్యక్తి యొక్క జీవమాపన సమాచారం భద్రపరచబడుతుంది. తరువాతి ఉపయోగాలలో, కనుగొనబడిన జీవమాపన సమాచారం నమోదుసమయంలో భద్రపరచిన జీవమాపన సమాచారంతో పోల్చబడుతుంది. జీవమాపనవ్యవస్థ దృఢముగా ఉన్నపుడే అటువంటి వ్యవస్థలలో భద్రపరచడం మరియు తిరిగితీసుకోవడం సురక్షితంగా ఉంటుందని గమనించాలి. ప్రథమ సముదాయం (విషయ గ్రాహకాలు) అనేది నిజప్రపంచానికి మరియు వ్యవస్థకు మధ్య సమన్వయం; ఇది అవసరమైన దత్తాంశాన్ని సంపాదించవలసి ఉంటుంది. ఎక్కువసార్లు అది చిత్రసముపార్జన వ్యవస్థగానే ఉంటుంది, కానీ కావలసిన లక్షణాలకు అనుగుణంగా మారుతుంది. రెండవ సముదాయం ప్రక్రియకు-ముందు అవసరమైనవాటిని చూస్తుంది: ఇది సమాచారాన్ని పెంచేందుకు గ్రాహకాల నుండి కృతకాలను తీసివేస్తుంది (ఉదా.నేపథ్య శబ్దాలను తీసివేయడం, కొంత సాధారణతను ఉపయోగించడం మొదలైనవి. మూడవ సముదాయ లక్షణాలలో అవసరమైనవే గ్రహించబడతాయి. ఇది చాలా ముఖ్యమైన అడుగు ఎందుకంటే సరైనపద్ధతిలో అవసరమైన లక్షణాలు గ్రహించబడాలి. ఒక నమూనాను సృష్టించడానికి సంఖ్యల యొక్క సదిశ, చిత్రం లేదా ప్రత్యేక లక్షణాలు ఉపయోగించబడతాయి. వనరు నుండి సేకరించిన సంబంధిత లక్షణాల సంశ్లేషణ ఒక నమూనా. పోలిక సోపానక్రమంలో ఉపయోగించని జీవమాపన పరిమాణాల మూలములను జాబితా పరిమాణాన్ని తగ్గించి నమోదితుని గుర్తింపుని పదిలపరచడానికి నమూనా నుండి తొలగిస్తారు.

నమోదు గనక పూర్తయినట్లయితే నమూనా ఏదో ఒకచోట భద్రపరచబడుతుంది (ఒక కార్డులో లేదా సమాచార గిడ్డంగిలో లేదా రెండింటిలో) ఒక జతపరచే దశ జరుగుతున్నపుడు, లభించిన నమూనాను అది ఇతర ఏ నమూనాలతో పోల్చదగినదో గుర్తించే జతకు పంపబడుతూ, ఆరెండిటి మధ్య దూరం ఏదో ఒక సోపానం ద్వారా అంచనా వేయబడుతుంది (ఉదా.క్రమబద్ధంకాని దూరం). ఈ జత పరచే కార్యక్రమం నమూనాని సమాచారంతో విశ్లేషిస్తుంది. అప్పుడు ఇది ఏదైనా ప్రత్యేక ఉపయోగానికి లేదా ప్రయోజనానికి అంతిమఫలితంగా ఉంటుంది (ఉదా.నిషిద్ధ ప్రదేశంలోకి ప్రవేశం).

నిర్వహించుట[మార్చు]

జీవమాపన వ్యవస్థలో నిర్వహణా మాపనాలుగా ఈక్రిందివి ఉపయోగింపబడతాయి:[3]

  • తప్పు అంగీకారరేటు లేదా తప్పు జతరేటు (FAR లేదా FMR) – అంటే సమాచారగిడ్డంగి లోని జత-కాని నమూనాతో ఇచ్చిన నమూనాను వ్యవస్థ జతపరిచే సంభావ్యత. ఇది తప్పుగా అంగీకరించబడిన సాధికారత లేని సమాచార శాతాన్ని లెక్కిస్తుంది.
  • తప్పు తిరస్కార రేటు లేదా తప్పు జతరేటు (FRR లేదా FNMR) -ఇది ఇచ్చిన నమూనా మరియు సమాచారగిడ్డంగిలోని జతపరచగలిగిన నమూనాల మధ్య పోలికను వ్యవస్థ కనుగొనలేని సంభావ్యత. తప్పుగా తిరస్కరించబడిన సాధికార సమాచార శాతాన్ని లెక్కిస్తుంది.
  • గ్రహీత నిర్వాహక లక్షణాలు లేదా సంబంధ నిర్వాహక లక్షణాలు (ROC) – FAR మరియు FRR ల మధ్య జరిగే కార్యక్రమ లక్షణాల దృశ్య ప్రదర్శన ROC. సాధారణంగా, జతగా భావించబడాలంటే సమాచారానికి అవసరమైన నమూనాను ఏవిధంగా మూసివేయాలో పరిధులకు లోబడి జతసోపానం నిర్ణయిస్తుంది. పరిధి తగ్గించబడినట్లయితే, తప్పు జత-కానివి తగ్గుతాయి కానీ తప్పు అంగీకారాలు పెరుగుతాయి. తగినట్లుగానే, ఉన్నతపరిధి FAR ను తగ్గిస్తుంది కానీ FRR ను పెంచుతుంది. కనుగొన్న తప్పు కార్యక్రమం (DET) అనేది సాధారణ భేదం, ఇది రెండుఅక్షాలపై సాధారణ చలన కొలతలను ఉపయోగించడం ద్వారా లభిస్తుంది. ఈ అధిక రేఖీయపటం ఉన్నత ప్రదర్శనల (తక్కువ దోషాల) తేడాలను విశదపరుస్తుంది.
  • సమదోష రేటు లేదా అధిగమన దోషరేటు (EER or CER) – ఇది స్వీకరించే లేదా తిరస్కరించే దోషరేటులు సమానమైనరేటు. ROC వక్రరేఖ ద్వారా EER విలువను సులభంగా తెలుసుకోవచ్చు. EER విభిన్నమైన ROC వక్రరేఖలు కలిగిన పరికరాల కచ్చితత్వాన్ని పోల్చడానికి శీఘ్రపద్ధతి. సాధారణంగా, అతి తక్కువ EER కలిగిన పరికరం ఎక్కువ కచ్చితమైనది. FAR మరియు FRR సమాన విలువగల ప్రాంతంలో ROC నుండి స్వీకరించినపుడు. EER ఎంత తక్కువగా ఉంటే, వ్యవస్థ అంత కచ్చితంగా ఉందని భావించబడుతుంది.
  • నమోదుకు దోష రేటు (FTE or FER) –అనగా ఒక సమాచారం నుండి ఒక నమూనాను సృష్టించే ప్రయత్నాలు ఫలించని రేటు. తక్కువ నాణ్యత కలిగిన సమాచారం దీనికి కారణమవుతుంది.
  • స్వాధీన దోష రేటు (FTC) – స్వయంచాలిత వ్యవస్థలలో, సరిగా ప్రవేశ పెట్టబడినపుడు వ్యవస్థ ఒక జీవమాపన సమాచారాని గుర్తించలేని సంభావ్యత.
  • నమూనా సామర్ధ్యం – వ్యవస్థలో భద్రపరచాగల అత్యధిక దత్తాంశ సమూహాలసంఖ్య.

జీవమాపన పరికరాల సున్నితత్వం పెరిగినపుడు, FAR తగ్గుతుంది కానీ FRR పెరుగుతుంది.

వివాదాలు మరియు భావనలు[మార్చు]

గుప్తత మరియు వివక్షత[మార్చు]

జీవమాపన జాబితాలో చేర్చేటపుడు సేకరించిన దత్తాంశం జాబితాదారు అంగీకరించని మార్గాలలో కూడా వినియోగించబడవచ్చు.

భద్రపరచిన వస్తువుల యొక్క యజమానులకు ప్రమాదం[మార్చు]

భద్రపరచిన ఆస్తులవద్దకు దొంగలు ప్రవేశించలేనపుడు, ప్రవేశాన్ని పొందడానికి దొంగలు నిశ్శబ్దంగా ఆస్తియొక్క యజమానులపై దాడిచేసే అవకాశం ఉంది. వస్తువు కనుక జీవమాపనవిధానంలో భద్రపరచినదై ఉంటే, యజమానికి జరిగే హాని తిరుగులేనిది, మరియు భద్రతకల్పించిన ఆస్తికంటే అధికఖర్చుతో కూడుకున్నదిగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, 2005లో మలేషియన్ కారు దొంగలు మెర్సిడెస్-బెంజ్ S-క్లాస్ కారును దొంగిలించే ప్రయత్నంలో కారు యజమాని వేలును కత్తిరించారు[4].

రద్దుచేయదగిన జీవమాపనాలు[మార్చు]

జీవమాపనాల కంటే పాస్వర్డ్ ల ప్రయోజనం ఏమిటంటే వాటిని తిరిగి-జారీ చేయవచ్చు. ఒక చిహ్నం లేదా పాస్వర్డ్ పోగుట్టుకున్నా లేక దొంగిలించినా, దానిని రద్దుచేయవచ్చు మరియు ఒక నూతనరూపంతో భర్తీ చేయవచ్చు. జీవమాపనాలలో ఇది సహజంగా అందుబాటులో లేదు. ఒకరిముఖాన్ని ఒక దత్తాంశగిడ్డంగి కలిగిఉంటే వారు దానిని రద్దుచేయడం లేదా తిరిగి జారీచేయడం చేయలేరు. రద్దుచేయగల జీవమాపనాలు అనేది జీవమాపనాలలో భద్రతను మరియు భర్తీ లక్షణాలను చేర్చగల ఒకమార్గం. ఇది రత మరియు అనుచరులచే ప్రథమంగా ప్రతిపాదించబడింది.[5]

రద్దుచేయగల జీవమాపనాలను ఉత్పత్తిచేయగల అనేక పద్ధతులు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. తప్పనిసరిగా, రద్దుపరచగల జీవమాపనాలు జీవమాపన చిత్రాన్ని లేదా లక్షణాలను జతపరచకముందే నాశనంచేస్తాయి. రద్దుచేయగల కారకాలమధ్య ఉండేతేడా ప్రణాళిక యొక్క రద్దుస్వభావాన్ని కలిగిస్తుంది. టియొహ్ వంటివి [6] మరియు సవ్విడేస్ వంటి స్వంత గుర్తింపు ఇంజన్లు ఉపయోగించి కొన్ని ప్రతిపాదిత సాంకేతికాలు పనిచేస్తాయి, [7] అయితే దబ్బః వంటివి ఇతర పద్ధతులు వారి కార్యక్షేత్రంలో గుర్తింపు చేయడానికి, [8] బాగా-నిర్వహింపబడే జీవమాపన పరిశోధన పురోగతి యొక్క ప్రయోజనాలను వాడుకుంటున్నాయి. ఇది రక్షణవ్యవస్థలో నియమాలను పెంచినప్పటికీ, ఇది జీవమాపన సాంకేతికతలకు అందుబాటులో ఉన్న రద్దుపరచగల నమూనాలను మరింత సౌలభ్యంగా ఉండేట్లు చేస్తుంది.

జీవమాపనాన్ని ఉపయోగించే దేశాలు[మార్చు]

అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు[మార్చు]

సెప్టెంబర్ 11, 2001 నుండి తీవ్రవాదం గురించి పెరిగిన భయంవలన యునైటెడ్ స్టేట్స్ ప్రభుత్వం జీవమాపనానికి బలమైన అనుకూలురాలుగా మారింది.

DNA, వేలిముద్రలు, మరియు ఇతర జీవమాపన దత్తాంశాన్ని భద్రపరచగల నూతన జీవమాపన దత్తాంశాన్ని సృష్టించడానికి FBI ప్రస్తుతం 1 బిలియన్ డాలర్లను ఖర్చుపెడుతోంది. సుమారు ఒక ఫుట్ బాల్ ఆటస్థలం పరిమాణంగల భూగర్భప్రదేశంలో ఈ సమాచార నిల్వలుగల కంపూటర్లు పనిచేస్తాయి.[9]

డిపార్ట్మెంట్ అఫ్ హోమ్ ల్యాండ్ సెక్యూరిటీ మరియు DARPA రెండూ కూడా ముఖాన్ని గుర్తించగల వ్యవస్థల పరిశోధన కొరకు భారీగా నిధులు సమకూరుస్తున్నాయి.[10] ఇన్ఫర్మేషన్ ప్రోసెసింగ్ టెక్నాలజీ ఆఫీస్, దూరంనుండే మనుషులను గుర్తుపట్టే కార్యక్రమాన్ని అమలుపరచింది, దీనివలన 500 అడుగుల దూరంనుండే ముఖకవళికల ద్వారా మనిషిని గుర్తుపట్టే సాంకేతికతను అభివృద్ధి పరచడం సాధ్యపడింది.

బుష్ 2008లో విడుదల చేసిన ఒక అధ్యక్ష నిర్దేశకం (NSPD 59, HSPD 24) [20] ప్రకారం U.S. సమాఖ్య ప్రభుత్వం యొక్క కార్యనిర్వాహక శాఖల విభాగాలు మరియు సంస్థల మధ్య "వ్య్యక్తుల యొక్క జీవ మాపన మరియు సంబంధిత జీవ మరియు సందర్భసహిత సమాచారాన్ని సేకరించి, భద్రపరచి, విశ్లేషించి మరియు పంచుకోవడం" యొక్క పంపిణీ మరియు అంతర్గత కార్యనిర్వహకత సామర్ధ్యం పెరగాలని కోరింది.[21][23]

2005లో ప్రారంభించి, ముఖం కలిగిన US పాస్ పోర్ట్ లు (చిత్ర-ఆధారంగా) జీవమాపన దత్తాంశంతో తయారుచేయాలని నిర్ణయింపబడింది. అనేకదేశాలలో గుప్తతకు ప్రాముఖ్యతనిచ్చే కార్యకర్తలు ఈసాంకేతికత యొక్క ఉపయోగంతో పౌరస్వేచ్ఛకు బలీయమైన హాని కలుగుతోందని, వ్యక్తిత్వ చోరీకి ముప్పుఉందని విమర్శించారు, ప్రస్తుతం యునైటెడ్ స్టేట్స్ (మరియు యురోపియన్ యునియన్) లో ఈ సమాచారంతో ప్రజల యొక్క పౌరసత్వం సుదూర నేరపూరిత ఉద్దేశాలు, కిడ్నాపింగ్ వంటి వాటి కొరకు "కెలకబడు" తుందనే భయాందోళనలు ఉన్నాయి.

US రక్షణ విభాగం యొక్క (DoD) కామన్ ఆక్సెస్ కార్డ్, అనే గుర్తింపు కార్డును US సర్వీస్ ఉద్యోగులు మరియు US సైనిక ప్రదేశాలలో పనిచేసే గుత్తకార్లకు జారీచేసింది. ఈ కార్డులో జీవమాపన దత్తాంశం మరియు డిజిటల్ చిత్రం ఉంటాయి. భద్రతనుపెంచి దోషపూరితమయ్యే హానిని తగ్గించేందుకు చిత్రాలకు లేజర్-గీతాలు కూడా పూయబడ్డాయి. 10 మిల్లియన్లకు పైగా కార్డులు జారీ అయ్యాయి.

సాన్ జోస్ స్టేట్ విశ్వవిద్యాలయం యొక్క నేషనల్ బయోమెట్రిక్ టెస్ట్ సెంటర్ నిర్దేశకుడైన జిమ్ వేమాన్ ప్రకారం దేశం మొత్తంలో జీవమాపనాన్ని వాణిజ్య వినియోగానికి ఉపయోగించే అతి పెద్దసంస్థ వాల్ట్ డిస్నీ వరల్డ్.[11] ఏదేమైనా, US-VISIT కార్యక్రమం అతిత్వరలో వాల్ట్ డిస్నీ వరల్డ్ యొక్క జీవమాపన వినియోగాన్ని అధిగమిస్తుంది.

జర్మనీ[మార్చు]

2009 వరకు జర్మనీ యొక్క జీవమాపన విపణి అత్యధిక వృద్ధిని సాధించగలదు. ఈ విపణి పరిమాణం సుమారు 12 మిల్లియన్ల నుండి € (2004) 377 మిల్లియన్లకు €” (2009)పెరుగుతుంది. “సమాఖ్య ప్రభుత్వం ఈపెరుగుదలకు ముఖ్య సమర్పకురాలిగా ఉంటుంది”.[12] ప్రత్యేకించి, జీవమాపన విధానాలైన వేలిముద్రలు మరియు ముఖగుర్తింపు ఈ ప్రభుత్వ ప్రకల్పన వలన లాభాన్నిపొందుతాయి.[12] మే 2005లో జర్మన్ పార్లమెంట్ యొక్క ఎగువసభ జీవమాపన సాంకేతికతను కలిగిన epass అనే పాస్ పోర్ట్ ను జర్మన్ పౌరులకు జారీచేయడానికి ఆమోదంతెలిపింది. ఈ ePass నవంబరు 2005 నుండి పంపిణీలో ఉంది, ఇది ఒక చిప్ ను కలిగిఉంటుంది, దానిలో ఒక డిజిటల్ చిత్రం మరియు రెండుచేతుల నుండి ఒక్కొక్క వేలిముద్ర ఉంటాయి, సాధారణంగా ఇవి చూపుడువేళ్ళవై ఉంటాయి, ఈవేళ్ళు లేనపుడు లేదా ముద్రలు బాగా వంకరపోయినపుడు ఇతరవేళ్ళు వాడవచ్చు. "మూడవ జీవమాపన గుర్తింపు– కనుపాప పరీక్షలు – భారీస్థాయిలో కలుపబడతాయి”.[13] జర్మనీలో జీవమాపన సాంకేతికత ప్రాబల్యతను పెంచడం జర్మనీ సరిహద్దులలో ప్రజలను సురక్షితంగా ఉంచేందుకు మాత్రమే కాక జీవమాపన పాస్ పోర్ట్ లను ప్రవేశపెట్టే దేశాలకు వీసాలను-విడిచిపెట్టడానికి US గడువుకు అనుగుణంగా ఉండటానికి చేసే ప్రయత్నంగా కూడా చెప్పవచ్చు.[13] జర్మన్ పౌరులకు జీవమాపన పాస్ పోర్ట్ లను తయారుచేయడంతో పాటు, జర్మన్ ప్రభుత్వం దేశంలో సందర్శనకు వీసాలకొరకు దరఖాస్తు చేసుకున్న వారికి నూతన ఆవశ్యకతలను ప్రవేశపెట్టింది. “మూడునెలల కంటే ఎక్కువకాలం నివసించడానికి అనుమతించే దీర్ఘ-కాల వీసాల దరఖాస్తుదారులు మాత్రమే ఈ జీవమాపన నమోదు కార్యక్రమం వలన ప్రభావితమవుతారు. ఈనూతన పనివీసాలలో వేలిముద్రలు, కనుపాప పరీక్షలు మరియు డిజిటల్ చిత్రాలు ఉంటాయి”.[14]

ఒలింపిక్ ఆటలలో జర్మన్ ఆటగాళ్లను రక్షించడానికి జీవమాపన సాంకేతికతను వాడిన మొట్టమొదటి దేశాలలో జర్మనీ కూడా ఉంది. “ఒలింపిక్ ఆటలు ఎప్పుడూ శాంతియుతంగా వత్తిడి కలిగించేవిగా ఉంటాయి మరియు ఇంతకుముందు జరిగిన కార్యక్రమాలు హింసాయుత దాడులకు గురయ్యాయి-1972 మ్యూనిచ్లో చివరిసారి జరిగిన పోటీలలో 11 మంది ఇజ్రాయిలి ఆటగాళ్ళు చంపబడ్డారు".[15]

గ్రీస్ లో 2004 ఎథెన్స్ వేసవి ఒలింపిక్ ఆటలలో జీవమాపన సాంకేతికత మొదటిసారి ప్రవేశపెట్టబడింది. “ఈకార్యక్రమంలో నమోదైనపుడు, నమోదు చేసుకోబడిన సందర్శకులు వేలిముద్రల జీవమాపన దత్తాంశాన్ని కలిగిన ID కార్డ్ ను పొందుతారు దానివలన 'జర్మన్ హౌస్'కు వారు అనుమతించబడతారు. అనుమతించబడిన సందర్శకులలో ఆటగాళ్ళు, శిక్షణ సిబ్బంది, జట్టు నిర్వహణ మరియు మాధ్యమ సభ్యులు ఉంటారు”.[15]

జీవమాపన దత్తాంశాన్ని అధికంగా ఉపయోగించడానికి వ్యతిరేకంగా, ప్రభావితమైన హాకర్ సమూహం ఖోయాస్ కంప్యూటర్ క్లబ్ జర్మన్ అంతర్గత మంత్రి వోల్ఫ్ గ్యాంగ్ స్కుబ్లె యొక్క వేలిముద్రలను మార్చి 2008 సంచిక దాతెన్ స్క్లెఉదెర్ పత్రికలో ప్రకటించారు. ఈపత్రిక వేలిముద్రల చదువరులను పాటకులు వేళాకోళం చేయడానికి వీలుగా ఒక చలనచిత్రంపై వేలిముద్రలను కూడా ప్రచురించింది.[16]

బ్రెజిల్[మార్చు]

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంనుండి బ్రెజిల్ పౌరులు గుర్తింపు కార్డులను కలిగిఉన్నారు. వేలిముద్రల ఆధారిత జీవమాపన విధానాన్ని అవలంబించాలన్న బ్రెజిల్ ప్రభుత్వనిర్ణయం Dr. ఫెలిక్స్ పచేకో ద్వారా అప్పటి గణతంత్రసమాఖ్య రాజధాని అయిన రియో డి జనిరోలో ప్రవేశపెట్టబడింది. Dr. పచేకో అమలులోనున్న సంపూర్ణ పదిముద్రల వర్గీకరణ వ్యవస్థను కనుగొన్న Dr. జువాన్ వ్యూసెతిక్యొక్క స్నేహితుడు. వ్యూసేతిక్ వ్యవస్థ కేవలం బ్రెజిల్లో మాత్రమే కాక దాదాపు అనేక ఇతర దక్షిణఅమెరికా దేశాలలో కూడా అవలంబింపబడుతోంది. బ్రెజిల్లో పురాతనమైన మరియు అత్యంత సంప్రదాయమైన గుర్తింపు సంస్థ (Instituto de Identificaçãం Félix Pacheco) DETRAN[17] (DMV తో సమానమైన బ్రెజిల్ సంస్థ) పౌర మరియు నేర వ్యవస్థలతో AFIS 1999లో సంఘటితం చేయబడింది.

బ్రెజిల్లోని ప్రతిరాష్ట్రం దానిస్వంత గుర్తింపుకార్డు ముద్రించడానికి అనుమతించబడుతుంది, అయితే అమరిక మరియు దత్తాంశం అన్నిటిలో ఒకేరకంగా ఉంటాయి. రియో డి జనీరోలో ప్రచురించబడిన గుర్తింపుకార్డులు పూర్తిగా డిజిటైజ్ చేయబడి 2D బార్ కోడ్ తో ఉపయోగించిన సమాచారాన్ని ఆఫ్-లైన్ లో ఉన్న దాని యజమానితో జతచేసేందుకు ఉపయోగిస్తాయి. ఈ 2D బార్ కోడ్ ఒక రంగుల ఫోటోను, ఒక సంతకాన్ని, రెండు వేలిముద్రలను, మరియు ఇతరదత్తాంశాన్ని ఎన్ కోడ్ చేస్తుంది. ఈ సాంకేతికత బ్రెజిలియన్ గుర్తింపు కార్డులకు రక్షణను పెంచేందుకు 2000లో అభివృద్ధి చేయబడింది.

2005 చివరినాటికి, బ్రెజిలియన్ ప్రభుత్వం నూతన పాస్ పోర్ట్ లను అభివృద్ధి పరచడం ప్రారంభించింది. ఈ నూతన పత్రాలు 2007 ప్రారంభంనుండి, బ్రెజీలియాలో విడుదలచేయడం జరిగింది. నూతన పాస్ పోర్ట్ అనేక భద్రతా అంశాలను కలిగిఉంది, వాటిలో లేజర్ రంధ్రములు, UV నుండి మరుగుకాగల సంజ్ఞలు, చరిత దత్తాంశంపై భద్రతాపొర మొదలైనవి ఉంటాయి. బ్రజిలియన్ పౌరుల నుండి వారి పాస్ పోర్ట్ విజ్ఞప్తుల సమయంలో వారి సంతకం, ఫోటో, మరియు 10 చుట్టబడిన వేలిముద్రలను సేకరిస్తారు. ఈ సమాచారమంతా ICAO E-పాస్ పోర్ట్ ప్రామాణికతలో భద్రపరచుటకు ప్రణాళిక చేయబడింది. ఇది పాస్ పోర్ట్ విషయం సంబంధం లేకుండా చదివే ఎలెక్ట్రానిక్ రీడింగ్ కు వీలు కలిగిస్తుంది మరియు వేలిముద్రల నమూనాలు మరియు ముఖ చిత్రాలు స్వయంచలిత గుర్తింపుకు అందుబాటులో ఉండటంవలన పౌరుల గుర్తింపు పరిశీలన వీలవుతుంది.

ఇరాక్[మార్చు]

అనుకరించడానికి వీలులేని, ఒక పరిశీలించదగిన గుర్తిపుకార్డును ఇరాకీయులకు కల్పించడం ద్వారా సాధ్యమైనంతమంది ఇరాకీయులను జాబితాలో చేర్చడానికి ఇరాక్ జీవమాపనాన్ని విస్తృతంగా వాడుచున్నది. ఖాతాను సృష్టించేటపుడు, సేకరించిన జీవమాపన సమాచారం ఒక కేంద్ర సమాచార గిడ్డంగికి పంపబడుతుంది అక్కడనుండి వాడకందారు ఆకృతి సృష్టించడానికి వీలుకలిగిస్తుంది. ఒకవేళ ఇరాకీ గుర్తింపుకార్డును పోగొట్టుకున్నా, ప్రత్యేకమైన జీవమాపన సమాచారం ద్వారా వారి గుర్తింపుని కనుగొని మరియు పరిశీలించవచ్చు. వ్యక్తిగత చరిత్ర నమోదు వంటి అదనపు సమాచారాన్ని కూడా ప్రతి జాబితానమోదుకు జతచేయవచ్చు. ఇది అమెరికన్ దళాలకు గతంలో ఎవరైనా ఇబ్బంది కలుగాచేసారా అనేది తెలుసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.

జపాన్[మార్చు]

యునైటెడ్ కింగ్డం[మార్చు]

ఒక ఖాతాలో తల్లిదండ్రులు జమచేసిన సొమ్ము నుండి కొంత మొత్తాన్ని పాఠశాల విందులకు తీసుకోవడానికి కొన్ని పాఠశాలలలో వేలిముద్రల స్కానర్లు వీలుకలిగిస్తాయి. ఈవిధమైన వ్యవస్థలను ఉపయోగించడం వలన తల్లిదండ్రులు తమపిల్లల ఆహారాన్ని పరిశీలించడానికి పోషకాహార నివేదికలను తయారుచేయవచ్చు. ఇది సమాజంలోని యువత నుండి వారి ఎంపిక స్వేచ్ఛను హరించడం అనే ప్రశ్నను సేచ్చా సంఘాలు లేవనెత్తాయి. పాఠశాలకు భోజనం అందించే వారినుండి సమాచారం ఆసక్తిగల ఇతర సమూహాలైన NHS వంటి ఆరోగ్యసేవలను అందించేవారికి మరియు భీమాసంస్థలకు జారిపోయే అవకాశం ఉంది ఇది అందరు వ్యక్తులు సేవలకు సమానమైన అందుబాటును కలిగి ఉండాలన్న సామర్ధ్యంపై ప్రభావం చూపుతుంది.

ఆస్ట్రేలియా[మార్చు]

ఆస్ట్రేలియాను సందర్శించాలనుకొనే సందర్శకులు స్మార్ట్ గేట్ వ్యవస్థలో భాగంగా త్వరలోనే వారి జీవమాపన చట్టబద్ధతను దాఖలు చేయవలసిఉంటుంది, ఇది వ్యక్తులకు వారి వీసాలను మరియు పాస్ పోర్ట్ లను జతచేస్తుంది. దేశాంతరశాఖ ద్వారా ఇప్పటికే కొంతమంది వీసా దరఖాస్తుదారుల నుండి జీవమాపన దత్తాంశం సేకరించబడింది. జీవమాపన గుప్తత స్మృతిని ప్రవేశపెట్టిన మొదటిదేశం ఆస్ట్రేలియా, దీని స్థాపన మరియు నిర్వహణలను బయోమెట్రిక్స్ ఇన్స్టిట్యూట్ చేపడుతుంది. బయోమెట్రిక్స్ ఇన్స్టిట్యూట్ గుప్తత స్మృతి బయోమెట్రిక్స్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆస్ట్రేలియన్ గుప్తతచట్టంలో భాగంగా ఉంది. ఈస్మృతి గుప్తతచట్టంలోని ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ ప్రైవసీ ప్రిన్సిపుల్స్ (NPPs) తో కనీసం సమానమైన గుప్తత ప్రమాణాలను కలిగిఉంది మరియు కొన్ని చట్టాలు మరియు అలవాట్లకు సంబంధించి ఉన్నత గుప్తతా ప్రమాణాలను చేర్చుకుంది. బయోమెట్రిక్స్ ఇన్స్టిట్యూట్కి చెందిన సభ్యులుమాత్రమే ఈస్మృతికి చందాదారులు కాగలరు. బయోమెట్రిక్స్ ఇన్స్టిట్యూట్ సభ్యత్వం, మరియు అదేవిధంగా ఈ స్మృతికి చందా, స్వచ్ఛందమైనవి.

కెనడా[మార్చు]

సరిహద్దు భద్రత మరియు దేశాంతర విభాగాలలో జీవమాపన సాంకేతికత ఉపయోగాల గురించి కెనడా పరిశోధన మొదలుపెట్టింది. సిటిజెన్ షిప్ మరియు ఇమ్మిగ్రేషన్ కెనడా మరియు కెనడా బోర్డర్ సర్వీసెస్ ఏజెన్సీ కెనడాలో ఈసాంకేతికతను సంపూర్ణంగా ప్రవేశపెట్టిన మొదటి ప్రభుత్వసంస్థలు కావచ్చు.

ఇజ్రాయెల్[మార్చు]

ఇజ్రయిలీ ప్రభుత్వం ఇజ్రాయిల్ పౌరులందరికీ జీవమాపన దత్తాంశ గిడ్డంగిని సృష్టించడానికి అనుమతించే ఒక బిల్లుకు అనుమతించింది; ఈ దత్తాంశ గిడ్డంగి వేలిముద్రలను మరియు ముఖ ఆకృతులను కలిగిఉంటుంది. జాబితాలో చేర్చబడినపుడు, ప్రతిపౌరునికీ ఈజీవమాపనాలను కలిగిన నూతనవిధమైన గుర్తింపు కార్డు ఇవ్వబడుతుంది. ఈచట్టం ప్రస్తుతం ప్రయోగాత్మకదశలో ఉంది, ఈదశలో నమోదు ఇష్టపూర్వకం; ప్రయత్నం విజయవంతమైనపుడు నమోదు అందరు పౌరులకు తప్పనిసరి అవుతుంది.[18]

ప్రతిపాదిత చట్టానికి వ్యతిరేకులలో, ప్రముఖ ఇజ్రాయిలీ శాస్త్రవేత్తలు మరియు భద్రతా నిపుణులు ఉన్నారు, వారు సమాచారం బయటకు పొక్కడం వలన నేరస్థులు మరియు శత్రువులైన వ్యక్తులు ఉపయోగించుకోవచ్చని, ఈవిధమైన దత్తాంశగిడ్డంగి పౌరస్వేచ్ఛకు మరియు రాష్ట్రభద్రతకు ముప్పు కలిగించవచ్చని హెచ్చరించారు.[19][20]

న్యూ జిలాండ్[మార్చు]

2009 డిసెంబరు 3 గురువారం నాడు ఆక్లాండ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయంలో న్యూజిలాండ్ ప్రభుత్వం స్మార్ట్ గేట్ ను ప్రవేశపెట్టింది. వెల్లింగ్టన్ మరియు క్రైస్ట్ చర్చ్ లలో అది వచ్చే సంవత్సరంలో ప్రారంభించబడుతుంది.

దుకాణం మరియు గేట్ వ్యవస్థ 18 సంవత్సరాలు నిండిన న్యూజిలాండ్ మరియు ఆస్ట్రేలియా యొక్క ఎలక్ట్రానిక్ పాస్ పోర్ట్ దారులకు కస్టమ్స్ అధికారుల వద్ద గుర్తింపు పరీక్ష లేకుండానే పాస్ పోర్ట్ నియంత్రణ పూర్తయ్యేలా చేస్తుంది.

కస్టమ్స్ ఉప పరీక్షాధికారి జాన్ సేకెర్ ప్రకారం స్మార్ట్ గేట్ బహుశా గత రెండు దశాబ్దాలలో న్యూజిలాండ్ యొక్క ఏకైక అతిపెద్ద సరిహద్దు ప్రక్రియా అభివృద్ధిని సూచిస్తుందని చెప్పవచ్చు. ప్రజలు ఈపద్ధతిని ఉపయోగించుకోవడానికి ఇష్టపడతారా లేక సాధారణ పాస్ పోర్ట్ నియంత్రణకా అనేదానిని వారు ఎంపిక చేసుకొనవచ్చు.

ప్రముఖ సంస్కృతులలో జీవమాపనాలు[మార్చు]

  • ప్రజాదరణ పొందిన అనేక చిత్రాల విడుదలలో జీవమాపన సాంకేతికతలు ఉపయోగించబడుతున్నాయి. ఇదిఒక్కటే సాధారణ వినియోగదారులలో తమనుతాము రక్షించుకోవాలనే ఆసక్తిని సృష్టించింది. 2003లో X-Men 2 మరియు హల్క్ జీవమాపన సాంకేతికతలను X-Men 2లో హస్తనియంత్రణ ద్వారా హల్క్ లో వేలిముద్రలద్వారా ప్రవేశాన్ని కల్పించారు.
  • 2004లో అమెరికన్ నటుడు, విల్ స్మిత్ నటించిన iRobot విడుదలైనపుడు, జీవమాపనాలు నిజంగా ప్రదర్శింపబడినాయి. ఈ చిత్రం ప్రదర్శనలో అధిక అభివృద్ధి చెందిన సాంకేతికతలను కలిగి భవిష్యత్ లోకి బాగా వెళ్ళగలిగింది, వాటిలో చాలావరకు ఇప్పటికి ఇంకా అభివృద్ధి చెందలేదు. అనేక అన్వయాలలో కేవలం రెండే అయినప్పటికీ, చిత్రంలోని ధ్వని మరియు హస్తగుర్తింపు ఉపయోగం ప్రేక్షకులమదిలో చిత్రం యొక్క భవిష్యదృష్టిని దృఢపరచింది, భవనాల భద్రతకు లేక సున్నితమైన దత్తాంశ రక్షణకు ఈరెండూ కూడా నేడు స్థిరంగా వాడబడుచున్నాయి.
  • 2005లో ది ఐల్యాండ్ చిత్రం విడుదల చేయబడింది మరియు ఈరోజుకీ జీవమాపన సాంకేతికతలు కొంత సందేహాస్పదంగా చూడబడుతున్నాయి. చిత్రంలో ఏక రూపజీవులు గృహంలో ప్రవేశించడానికి మార్గంగా మరియు కార్ స్టార్ట్ చేయడానికి జీవమాపనాలను రెండుసార్లు ఉపయోగిస్తారు. ఒక వ్యక్తి యొక్క జీవమాపనాలు ఆవ్యక్తికే ప్రత్యేకమైనవి అంటే కేవలం ఆ వ్యక్తి మాత్రమే ఉపయోగించగలడు, మరియు ఆప్రత్యేక గుర్తింపు పద్ధతి మాత్రమే గుర్తించగలదు. ఈవిధంగా చెప్పడం అంటే ఏకరూప జీవి నిజంగా చెప్పబడినట్లుగా ఉంటే, 100% సంపూర్ణ "ఏకరూప జీవి" సహజ ప్రపంచంలో ఉండే అవకాశం 1000 బిల్లియన్ల పైన ఉండేవాటిలో ఒకటి మాత్రమే; ఇది ఇప్పుడు వాస్తవంగా సిద్ధాంతపరంగా పనిచేస్తుంది.
  • చలనచిత్రం గట్టకా దృశ్యరూపమిచ్చే సమాజంలో రెండు వర్గాల ప్రజలు ఉంటారు: జన్యు ఇంజనీరింగ్ పరంగా ఉన్నతమైనవారు ("సాధికారం"గా పిలువబడేవి) మరియు అధమ సహజ మానవులు ("అనధికారం"). "సాధికారులు"గా భావింపబడే ప్రజలు ఉన్నత విశేషాధికారాలు పొందుతారు, మరియు అటువంటి వ్యక్తులకు ప్రవేశంనిషేధించిన ప్రాంతాల నియంత్రణ వేలిముద్రల స్కానర్ల వలె ఉండే స్వయంచలిత జీవమాపన స్కానర్ల ద్వారా చేయబడుతుంది, కానీ ఇవి వేలిని పొడిచి రక్త బిందువు నుండి నమూనా DNA ను తీసుకుంటాయి.
  • మిత్ బస్టర్స్ అనే టెలివిజన్ కార్యక్రమం జీవమాపనంతో నిజపరచబడిన పరికరయుతమైన ఒక వాణిజ్యభద్రతా తలుపును[specify] దానితోపాటు అదే విధంగా పరికరయుతమైన లాప్టాప్ ను బద్దలుకొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.[21] లాప్టాప్ యొక్క వ్యవస్థ తప్పించుకు పోవడానికి కష్టమైనదని నిరూపితమైనప్పటికీ, జీవ గ్రాహ్యత కలిగిన అభివృద్ధిచెందిన వాణిజ్య భద్రత తలుపు నాకబడిన వేలిముద్రల యొక్క ముద్రించిన స్కాన్ ద్వారా మోసంచేయబడింది.

ఇవి కూడా చూడండి[మార్చు]

సూచనలు[మార్చు]

  1. http://www.cilab.upf.edu/biosecure1/public_docs_deli/BioSecure_Deliverable_D10-2-3_b3.pdf[dead link]
  2. Jain, A. K.; Ross, Arun; Prabhakar, Salil (January 2004), "మూస:Doi-inline", IEEE Transactions on Circuits and Systems for Video Technology, 14th (1): 4–20, doi:10.1109/TCSVT.2003.818349  Text "An " ignored (help)
  3. ""CHARACTERISTICS OF BIOMETRIC SYSTEMS"". Cernet. 
  4. BBC న్యూస్: మలేషియా కార్ దొంగలు వేలును దొంగిలించారు
    కథకు మరింత విశ్వాసాన్ని చేకూర్చే మరొక నివేదిక: [1]
  5. N. K. రథ, J. H. కన్నెల్, మరియు R. M. బొల్లె, "ఎన్హన్సింగ్ సెక్యూరిటీ అండ్ ప్రైవసీ ఇన్ బయోమెట్రిక్స్-బేస్డ్ ఆదెన్టికేషన్ సిస్టమ్స్," IBM సిస్టమ్స్ జర్నల్, వాల్యూం. 40, pp. 614-634, 2001.
  6. A. B. J. టెయొహ్, A. గో, అండ్ D. C. L. నగో, "రాండం మల్టీస్పేస్ క్వాన్టిజేషన్ యాస్ యాన్ అనలిటిక్ మెకానిజం ఫర్ బయోహాషింగ్ అఫ్ బయోమెట్రిక్ అండ్ రాండం ఐడెన్టిటీ ఇన్ పుట్స్," పాటర్న్ అనాలిసిస్ అండ్ మషీన్ ఇంటలిజెన్స్, IEEE ట్రాన్సాక్షన్స్ ఆన్, వాల్యూం. 28, pp. 1892-1901, 2006.
  7. M. సవ్విదేస్, B. V. K. V. కుమార్, మరియు P. K. ఖోస్లా, లచే ""కోర్ఫేసెస్"- రోబస్ట్ షిఫ్ట్ ఇంవేరియంట్ PCA బేస్డ్ కోరిలేషన్ ఫిల్టర్ ఫర్ ఇల్ల్యూమినేషన్ టాలరెంట్ ఫేస్ రికగ్నిషన్," IEEE కంప్యూటర్ సొసైటీ కాన్ఫరెన్స్ ఆన్ కంప్యూటర్ విజన్ అండ్ పాటర్న్ రికగ్నిషన్ (CVPR'04), 2004 లో సమర్పించబడినది.
  8. M. A. దబ్బా, W. L. వూ, మరియు S. S. ద్లే, "సెక్యూర్ ఆథెన్టికేషన్ ఫర్ ఫేస్ రికగ్నిషన్," కంప్యుటేషనల్ ఇంటలిజెన్స్ ఇన్ ఇమేజ్ అండ్ సిగ్నల్ ప్రోసెసింగ్, 2007లో సమర్పించబడింది. CIISP 2007. IEEE సింపోజియం ఆన్, 2007.
  9. Arena, Kelly; Carol Cratty (February 4, 2008). "FBI wants palm prints, eye scans, tattoo mapping". CNN. Retrieved 2009-03-14.  Cite uses deprecated parameter |coauthors= (help)
  10. Frank, Thomas (May 10, 2007). "Face recognition next in terror fight". USA Today. Retrieved 2009-03-16. 
  11. 2006లో డిస్నీ యొక్క హస్తరేఖా స్కానర్లను వేలిముద్రల గుర్తిమ్పులతో మార్చే ప్రారంభ ప్రక్రియను వివరించే కథనం
  12. 12.0 12.1 జర్మనీలో జీవమాపన విపణి 2004-2009: టెర్రరిజం వ్యతిరేక చట్టాలు పెరుగుదలకు దోహదం చేస్తున్నాయి-విపణి పరిశోధక నివేదికలు-పరిశోధన మరియు విపణులు
  13. 13.0 13.1 IDABC - DE:నవంబర్ 2005 నుండి జీవమాపన పాస్ పోర్ట్ లను ప్రారంభించనున్న జర్మనీ
  14. దేశాంతర సమాచార వనరు - వీసా దరఖాస్తుదారులకు జర్మనీ జీవమాపన నమోదు ఎంపికను బలపరుస్తుంది.
  15. 15.0 15.1 జర్మన్ ఒలిమ్పియన్ల రక్షణకు జీవమాపనాలు ఉపయోగించబడుతున్నాయి - సాఫ్ట్ వేర్- బ్రేకింగ్ బిజినెస్ అండ్ టెక్నాలజీ న్యూస్ అట్ సిలికాన్.కామ్
  16. CCC పబ్లిషెస్ ఫింగర్ప్రింట్స్ అఫ్ వోల్ఫ్ గ్యాంగ్ స్కాబుల్, ది జర్మన్ హోమ్ సెక్రటరీ , హీస్ ఆన్ లైన్ , ప్రచురణ 2008-03-31, స్వీకరణ 2008-04-17
  17. http://www.detran.rj.gov.br/_documento.asp?cod=1438
  18. ది జెరూసలెం పోస్ట్: వివాదాస్పదమైన జీవమాపన సమాచార చట్టానికి నేస్సేట్ ఆమోదం
  19. డిజిటల్ వరల్డ్: గెట్టింగ్ టు నో అల్ అబౌట్ యు అండ్ మి
  20. YNET: జీవ మాపన సమాచారం-దేశ భద్రతకు ఒక ముప్పు
  21. వేలిముద్రల స్కానర్లను ఏ విధంగా హాక్ చేయాలనే దానిపై మిత్ బస్టర్స్ యొక్క వీడియో

మరింత చదవడానికి[మార్చు]

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=జీవమాపనము&oldid=2102163" నుండి వెలికితీశారు