జున్నార్
జున్నార్
जुन्नर | |
|---|---|
నగరం | |
 జున్నార్ నగరం | |
  జున్నార్ భారతదేశంలోని మహారాష్ట్రలో స్థానం  జున్నార్ జున్నార్ (India) | |
| నిర్దేశాంకాలు: 19°12′26″N 73°52′27″E / 19.20722°N 73.87417°E | |
| దేశం |  భారతదేశం |
| రాష్ట్రం | మహారాష్ట్ర |
| జిల్లా | పూణే జిల్లా |
| ఎత్తు | 689 మీ (2,260 అ.) |
| జనాభా (2011) | |
• మొత్తం | 36,567 |
| భాషలు | |
| • అధికారిక | మరాఠీ |
| టైమ్ జోన్ | UTC+5:30 (IST) |
| పిన్ కోడ్ | 410502 |
| వెబ్సైట్ | జున్నార్ పర్యాటక వెబ్సైట్ |
జున్నార్ భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని పూణే జిల్లాకు చెందిన ఒక నగరం.[1] ఈ నగర చరిత్ర మొదటి సహస్రాబ్దం వరకూ వెనక్కి వెళ్లుతుంది. సమీపంలోని శివనేరి కోట ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ జన్మస్థలం. ఆయన మరాఠా సామ్రాజ్యం స్థాపకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. 2018 జనవరి 9న మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం జున్నార్ను పూణే జిల్లాలోని తొలి "పర్యాటక తాలూకా"గా ప్రకటించింది.[2]
చరిత్ర
[మార్చు]గత రెండు వేల సంవత్సరాలుగా జున్నార్ ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య, రాజకీయ కేంద్రంగా ఉంది. పశ్చిమ భారతదేశంలోని, ముఖ్యంగా కొంకణ్ తీర ప్రాంత నౌకాశ్రయాలను దక్కన్ పీఠభూమి అంతర్భాగాలతో అనుసంధానించే వాణిజ్య మార్గంపై ఈ పట్టణం ఉంది. జున్నార్ గురించి మొదటి ప్రస్తావనలు మొదటి సహస్రాబ్దంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన గ్రీకు-రోమన్ ప్రయాణికుల రచనల్లో కనిపిస్తాయి.[3][4][5] క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దంలో ఇండో-స్కైథియన్ వంశానికి చెందిన పశ్చిమ క్షత్రపులు జున్నార్ను పాలించినట్లు, జున్నార్ పరిసర ప్రాంతాల్లోని మన్మోడి గుహలులో ఉన్న శాసనాల ద్వారా తెలుస్తోంది.[6] అలాగే యవనులు (గ్రీకులు) కూడా క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దంలో లెన్యాద్రి, మన్మోడి గుహలులో దాన శాసనాలు వదిలారు.[7] చరిత్రకారుడు దామోదర్ ధర్మానంద కోసాంబి అభిప్రాయం ప్రకారం, జున్నార్ యొక్క అసలు పేరు "టగర" అయి ఉండవచ్చు. ఆయన దృష్టిలో "జున్నార్" అనే పేరు "జీర్ణనగర" (పాత నగరం) అనే పదానికి సంక్షిప్త రూపంగా ఏర్పడి ఉండవచ్చు.[8] 15వ శతాబ్దంలో రష్యన్ యాత్రికుడు అఫనాసి నికిటిన్ వర్షాకాలంలో రెండు నెలల పాటు జున్నార్లో గడిపాడు. జున్నార్ పరిసర ప్రాంతాలలోని బహ్మనీ పాలిత ప్రాంత జీవన విధానాన్ని అతను తన రచనల్లో సజీవంగా వర్ణించాడు.[9]
బహ్మనీ సామ్రాజ్యం పతనమైన తరువాత ఏర్పడిన స్వతంత్ర రాజ్యమైన నిజాం షాహీ 1490లలో జున్నార్ను తన తొలి రాజధానిగా చేసుకుంది.[10] తరువాత 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిజాం షాహీ సేనాధిపతి మాలిక్ అంబర్ మళ్లీ రాజధానిని జున్నార్కు మార్చాడు.[11] శివాజీ మహారాజ్ తండ్రి షాహాజీ భోంస్లే తన ప్రారంభ రాజకీయ జీవితంలో మాలిక్ అంబర్ సేవలో పనిచేశాడు. శివాజీ సమీపంలోని శివనేరి కోటలో జన్మించాడు.
భౌగోళికం
[మార్చు]
జున్నార్ సముద్ర మట్టానికి సగటున 689 మీటర్ల (2,260 అడుగుల) ఎత్తులో ఉంది.[12] కుకడీ నది పట్టణానికి ఉత్తర దిశగా ప్రవహిస్తుంది.
టేకు అడవులు
[మార్చు]జున్నార్ ప్రాంతం చారిత్రకంగా తన టేకు అడవులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. మరాఠా సామ్రాజ్యం యొక్క వాస్తవ పాలనా కేంద్రంగా ఉన్న శనివార్ వాడాను పూణేలో పేష్వా బాజీరావు ప్రథముడు 1732లో నిర్మించాడు. ఈ నిర్మాణంలో జున్నార్ ప్రాంతానికి చెందిన టేకు కలపను విస్తృతంగా ఉపయోగించారు.
జనాభా గణాంకాలు
[మార్చు]
2001 భారత జనగణన ప్రకారం,[13] జున్నార్ జనాభా 24,740. ఇందులో పురుషులు 52 శాతం, మహిళలు 48 శాతం ఉన్నారు. అక్షరాస్యత రేటు 77 శాతం ఉండగా, ఇది అప్పటి జాతీయ సగటు 59.5 శాతం కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 81 శాతం, మహిళల అక్షరాస్యత 72 శాతం. మొత్తం జనాభాలో 6 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలు 12 శాతం ఉన్నారు.
రవాణా
[మార్చు]మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (MSRTC) బస్సులు పూణేలోని శివాజీనగర్ బస్ స్టాండ్ నుండి ప్రతి గంటకు ఉదయం 6:30 గంటల నుంచి జున్నార్కు నడుస్తాయి.
అదేవిధంగా ముంబై (కళ్యాణ్) నుండి ఉదయం 5:20 గంటల నుంచి రాత్రి 12:30 గంటల వరకు ప్రతి 10 నుండి 30 నిమిషాలకు బస్సు సౌకర్యం అందుబాటులో ఉంటుంది. అహ్మద్నగర్, నాసిక్ నుండి కూడా జున్నార్కు నిరంతర బస్సు సదుపాయం ఉంది.
అహ్మద్నగర్, ముంబై నుండి వచ్చే రవాణా పూర్వపు జాతీయ రహదారి 222 మార్గాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. పూణే, నాసిక్ నుండి వచ్చే రవాణా పూర్వపు జాతీయ రహదారి 50 మార్గాన్ని అనుసరిస్తుంది.
జున్నార్ పర్యాటకం
[మార్చు]జున్నార్ పరిసర ప్రాంతం అనేక చారిత్రక, ఆధ్యాత్మిక ప్రదేశాలతో ప్రసిద్ధి చెందింది. వీటిలో మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ జన్మస్థలమైన శివనేరి కోట, లెన్యాద్రిలోని గుహాలయ సముదాయం, వడాజ్లోని కులస్వామి ఖండోబా ఆలయం, అష్టవినాయక క్షేత్రాలలో ఒకటైన ఓజర్ విఘ్నేశ్వర ఆలయం, అలాగే ప్రాకార గోడలతో ప్రసిద్ధి చెందిన జున్నార్ పట్టణం ఉన్నాయి. అదనంగా, కర్బలా జ్ఞాపకార్థంగా నిర్మించబడిన భూగర్భ జలవ్యవస్థ (నెహర్-ఎ-హుసైనీ హౌజ్) జున్నార్లోని సయ్యద్ వాడాలో ఇప్పటికీ ఉంది.
శివనేరి కోట
[మార్చు]
శివనేరి కోట ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ జన్మస్థలంగా చారిత్రక ప్రాధాన్యతను పొందింది. ఇది జున్నార్కు సమీపంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ పర్యాటక కేంద్రములలో ఒకటి.
జీవధన్ కోట
[మార్చు]జీవధన్ (లేదా జీవ్ధన్) మహారాష్ట్రలోని పూణే జిల్లాలో జున్నార్ తాలూకాలోని ఘాట్ఘర్ గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న కొండకోట. ఇది నాణేఘాట్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించేందుకు వ్యూహాత్మకంగా నిర్మించబడింది.
హడ్సర్ కోట
[మార్చు]హడ్సర్ కోట జున్నార్ ప్రాంతంలోని ప్రముఖ కోటలలో ఒకటి. మావల్ ప్రాంతం నుండి నాణేఘాట్ మార్గం ద్వారా కళ్యాణ్ వరకు వెళ్లే ప్రాచీన వాణిజ్య మార్గాన్ని రక్షించడానికి ఈ కోట నిర్మించబడింది. కోట ప్రవేశ ద్వారం, బురుజులపై ఒకే శిలలో చెక్కిన అద్భుత శిల్పకళ ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది.
గుహాలయాలు
[మార్చు]
జున్నార్ పరిసర ప్రాంతాలు ప్రాచీన శిలాగుహాలయాలకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. పట్టణాన్ని చుట్టుముట్టిన నాలుగు కొండలపై మొత్తం 220 కంటే ఎక్కువ శిలా గుహలు ఉన్నాయి.[14] ఈ సంఖ్య పరంగా జున్నార్ భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద శిలాగుహాల సముదాయాలలో ఒకటి.[15]
ఈ గుహలలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినది లెన్యాద్రి గుహాల సముదాయం. ఇది ప్రధానంగా సుమారు 30 బౌద్ధ శిలాగుహల సమాహారం. వాటిలో 7వ గుహలో ఉన్న గణేశ ఆలయం మహారాష్ట్రలోని ఎనిమిది ప్రముఖ గణపతి క్షేత్రాలైన అష్టవినాయక క్షేత్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. మొత్తం 26 గుహలకు క్రమ సంఖ్యలు ఇవ్వబడ్డాయి. ఇవి దక్షిణాభిముఖంగా ఉండి తూర్పు నుండి పడమర దిశగా వరుసగా సంఖ్యీకరించబడ్డాయి.[16][17][18]
6వ, 14వ గుహలు చైత్యగృహాలు (ప్రార్థనా మందిరాలు), మిగతా గుహలు విహారలు (భిక్షువుల నివాస గృహాలు). వీటిలో నివాస గదులు, పొడవైన రాతి బెంచీలు, శిలలో చెక్కిన నీటి తొట్టెలు ఉన్నాయి. వాటిలో రెండు శాసనాలను కూడా కలిగి ఉన్నాయి. సాధారణంగా అన్ని గుహల నిర్మాణ శైలి ఒకే విధంగా ఉంటుంది.[16][17][18]
ఈ గుహలు క్రీస్తుశకం 1వ శతాబ్దం నుండి 3వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినవి. 7వ గుహలోని గణేశ ఆలయం ఉన్న భాగం క్రీస్తుశకం 1వ శతాబ్దానికే చెందినదిగా భావిస్తారు.[16][19] అయితే బౌద్ధ గుహను హిందూ ఆలయంగా ఎప్పుడు మార్పు చేశారో స్పష్టమైన ఆధారాలు లేవు. ఈ గుహలన్నీ హీనయాన బౌద్ధం సంప్రదాయానికి చెందినవి.[16]
జున్నార్ గుహలను క్రింది విధంగా వర్గీకరించారు:[20]
- తుల్జా లేణి లేదా తుల్జాలేణా — జున్నార్కు పశ్చిమాన 4 కి.మీ దూరంలో ఉన్న తుల్జాబాయి కొండపై ఉన్నాయి.
- శివనేరి గుహల సమూహం — జున్నార్కు నైరుతి దిశగా 3 కి.మీ దూరంలో ఉన్నాయి.
- తూర్పు ముఖ సమూహం (1, 2, 3 గుహలు)
- పడమర ముఖ సమూహం
- దక్షిణ ముఖ సమూహం
- మన్మోడి గుహల సమూహం — జున్నార్కు దక్షిణంగా 3 కి.మీ దూరంలోని మన్మోడి కొండపై ఉన్నాయి.
- భీమశంకర్ సమూహం
- అంబా-అంబికా సమూహం
- భూతలింగ సమూహం
- లెన్యాద్రి లేదా గణేశ్ లేణా సమూహం — జున్నార్కు ఉత్తరంగా 5 కి.మీ దూరంలో ఉంది.
జున్నార్కు వాయవ్య దిశగా సుమారు 20 కి.మీ దూరంలో ఉన్న నాణేఘాట్ గుహలను కూడా సందర్శించవచ్చు.
సౌదాగర్ గుంబజ్
[మార్చు]
ఈ స్మారక నిర్మాణం జున్నార్కు 10 కి.మీ దూరంలో ఉన్న హాపుస్బాగ్ గ్రామంలో ఉంది. ఇది 17వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. పట్టణంలోని ఇస్లామీయ యుగానికి చెందిన అత్యుత్తమ కట్టడంగా ఇది భావించబడుతుంది. ఈ సమాధి నిర్మాణం రెండు అంతస్తుల ముఖభాగాన్ని కలిగి ఉండి, లోపల ఒక విశాలమైన మందిరాకార ప్రదేశం ఉంటుంది. ఇది బహ్మనీ అనంతర ప్రారంభ వాస్తు శైలికి మంచి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.[21][22] ఇది మహారాష్ట్రలోని జాతీయ ప్రాధాన్య స్మారకాల జాబితాలో చేర్చబడింది.
యవన శాసనాలు
[మార్చు]జున్నార్ గుహలలో యవనులు (ఇండో-గ్రీకులు) చేసిన దానాలకు సంబంధించిన అనేక శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి.[23]
ఈ శాసనాలలో కొన్ని శివనేరి గుహలులో ఉన్నాయి:[24]
- ఇరిళ అనే యవన దాత బౌద్ధ భిక్షువులకు రెండు నీటి తొట్టెలను (cisterns) దానంగా ఇచ్చినట్లు ఒక శాసనం పేర్కొంటుంది.[23]
- చిత అనే యవన దాత సంఘంకు ఒక భోజనశాలను దానం చేసినట్లు మరో శాసనం తెలుపుతుంది.[23]
మన్మోడి గుహలులో చంద అనే యవన దాత సంఘానికి ఒక గృహ ముఖభాగాన్ని అంకితం చేసినట్లు మరో శాసనం ఉంది.[23]
ఇలాంటి యవన దాన శాసనాలు నాసిక్ గుహలు, కార్లా గుహలులోని మహా చైత్యగృహంలో కూడా కనిపిస్తాయి.[23]
వ్యవసాయ పర్యాటకం
[మార్చు]వ్యవసాయ పర్యాటకం (అగ్రిటూరిజం లేదా అగ్రోటూరిజం) అనేది వ్యవసాయ కార్యకలాపాల ఆధారంగా సందర్శకులను వ్యవసాయ క్షేత్రాలు లేదా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు ఆకర్షించే పర్యాటక విధానం. జున్నార్ తాలూకాలో ఈ రంగం వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. రాజూరి గ్రామంలో ఉన్న "పరాశర్ అగ్రి అండ్ విలేజ్ టూరిజం సెంటర్", అలాగే జున్నార్ సమీపంలోని గోలేగావ్లో లెన్యాద్రి ఆలయ పాదప్రాంతంలో ఉన్న "రష్మీగ్రీన్ల్యాండ్ అగ్రి టూరిజం సెంటర్" వంటి కేంద్రాలు ప్రముఖంగా ఉన్నాయి.[25]
జున్నార్ ప్రాంతానికి చెందిన యువతలో ఒక కొత్త తరహా వ్యాపార ధోరణిగా వ్యవసాయ పర్యాటకం రూపుదిద్దుకుంటోంది. వీరు ట్రెక్కింగ్లు, పర్యటనలు, గ్రామీణ జీవన అనుభవం, బహిరంగ ప్రదేశాల్లో టెంట్లలో వసతి వంటి సేవలను అందిస్తున్నారు. పూణే, ముంబై, నాసిక్ నగరాల నుండి ఈ ప్రాంతానికి సులభంగా చేరుకోవచ్చు.
చిరుతపులులు
[మార్చు]ఇటీవలి సంవత్సరాలలో జున్నార్ ప్రాంతంలో చిరుతపులులు మనుషులపై, పశువులపై దాడి చేసిన అనేక సంఘటనలు నమోదయ్యాయి. వీటివల్ల పలువురు మరణించారు. జున్నార్లో నిర్వహించిన క్షేత్ర అధ్యయనాల ప్రకారం, మనిషి-చిరుతపులి ఘర్షణలకు కేవలం అభివృద్ధి కార్యక్రమాలే కాకుండా, ఇతర ప్రాంతాల నుండి చిరుతపులులను ఇక్కడికి తరలించడం కూడా కారణమైంది.[26]
జున్నార్ అటవీ విభాగానికి ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాల్లో చెరకు తోటలు చిరుతపులులకు అనుకూలమైన దాగుడు ప్రదేశాలుగా మారాయి. అందువల్ల సమస్య ఈ ప్రాంతాల్లో మరింత తీవ్రంగా ఉంటుంది.
ఈ సమస్యను ఎదుర్కొనేందుకు జున్నార్ సమీపంలోని మాణిక్డోహ్లో చిరుతపులుల రక్షణ కేంద్రం (Leopard Rescue Centre) ఏర్పాటు చేశారు. ఇదే ప్రాంతంలో మహారాష్ట్రలోని ప్రముఖ ఆనకట్టలలో ఒకటైన మాణిక్డోహ్ ఆనకట్టు కూడా ఉంది.
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]- రామ కిర్వే
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "Forest law trampled in Junnar, Abhi-Ash's Ravan in trouble". Retrieved 22 August 2009.
{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link) - ↑ Pathare, Vicky (2017). "MTDC bid to give Junnar a tourism tehsil tag". No. 21 December. Pune Mirror. Archived from the original on 9 February 2019. Retrieved 8 February 2019.
- ↑ Margabandhu, C. "Trade Contacts between Western India and the Graeco-Roman World in the Early Centuries of the Christian Era." Journal of the Economic and Social History of the Orient (1965): 316–322.
- ↑ Rath, Jayanti. "Queens and Coins of India."
- ↑ Deo, S. B. "The Genesis of Maharashtra History and Culture." Bulletin of the Deccan College Research Institute 43 (1984): 17–36.
- ↑ Journal of the Asiatic Society of Bombay (in ఇంగ్లీష్). Asiatic Society of Bombay. 1986. p. 219.
If Konow is right, then the length of time for Ksatrapa rule in the Nasik-Karla-Junnar region would be at least thirty-five years.
- ↑ Religions and Trade: Religious Formation, Transformation and Cross-Cultural Exchange between East and West (in ఇంగ్లీష్). BRILL. 2013. p. 97. ISBN 9789004255302.
- ↑ Damodar Dharmanand Kosambi (1975). An Introduction to the Study of Indian History. Popular Prakashan. p. 269. ISBN 978-81-7154-038-9.
- ↑ Fisher, Michael H., ed. (2007). Visions of Mughal India: An Anthology of European Travel Writing. London: I. B. Tauris. pp. 15–18. ISBN 978-1-84511-354-4. Retrieved 6 July 2016.
- ↑ "Poona District Nizam Shahis, 1490-1636". Maharashtra State Gazetteers. Government of Maharashtra. Retrieved 12 July 2016.
- ↑ Eaton, Richard M. (2005). The New Cambridge History of India (1st ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 118. ISBN 0-521-25484-1. Retrieved 6 July 2016.
- ↑ "Maps, Weather, and Airports for Junnar, India". Fallingrain.com. Retrieved 11 March 2019.
- ↑ "Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)". Census Commission of India. Archived from the original on 2004-06-16. Retrieved 2008-11-01.
- ↑ "Lenyadri Group of Caves, Junnar". Archaeological Survey of India. Archived from the original on 10 April 2009. Retrieved 30 May 2010.
- ↑ "National Council of Educational Research and Training". Ncert.nic.in. Retrieved 11 March 2019.
- 1 2 3 4 "Lenyadri Group of Caves, Junnar". Archaeological Survey of India official site. Archaeological Survey of India, Government of India. 2009. Archived from the original on 10 April 2009. Retrieved 4 February 2010.
- 1 2 "Junnar". Gazetteer of the Bombay Presidency. Vol. 18. Govt. Central Press. 2006 [1885]. Archived from the original on 16 అక్టోబర్ 2009. Retrieved 2 February 2010.
{{cite book}}: Check date values in:|archive-date=(help)CS1 maint: bot: original URL status unknown (link) - 1 2 Edwardes, S. M. (2009). "The Ganesh Caves". By-Ways of Bombay. Echo Library. pp. 34–36. ISBN 978-1-4068-5154-0. Retrieved 26 February 2010.
- ↑ Feldhaus, Anne. Connected Places: Region, Pilgrimage, and Geographical Imagination in India. p. 143.
- ↑ "Lenyadri Group of Caves, Junnar - Ticketed Monument - Archaeological Survey of India". Asi.nic.in. Archaeological Survey of India. Archived from the original on 10 April 2009. Retrieved 30 May 2010.
- ↑ "The Architecture of a Deccan Sultanate - Pushkar Sohoni".
- ↑ "Jejuri". cultural.maharashtra.gov.in.
- 1 2 3 4 5 Religions and Trade: Religious Formation, Transformation and Cross-Cultural Exchange between East and West, BRILL, 2013, p. 97.
- ↑ Some Aspects of Ancient Indian Culture - D. R. Bhandarkar - 1989, p. 60.
- ↑ [మూలాలు అవసరం]
- ↑ Shingote, R.J., 2011. The Predators of Junnar: Local Peoples' Knowledge, Beliefs and Attitudes Towards Leopards and Leopard Conservation (Doctoral dissertation, Texas A&M University). https://oaktrust.library.tamu.edu/bitstream/handle/1969.1/ETD-TAMU-2011-05-9441/SHINGOTE-THESIS.pdf
బాహ్య లింకులు
[మార్చు]- జున్నార్ పర్యాటక వెబ్సైట్ Archived 2021-10-21 at the Wayback Machine
సమీప గుహలు | |
|---|---|
