జైన దేవాలయం

గుజరాత్‌లోని పాలిటానా దేవాలయాలు

జైన దేవాలయం (గుజరాతీ: దేరాసర్, కన్నడ: బసది), జైన మతాన్ని అనుసరించే జైనుల ఆరాధనా స్థలం. జైన వాస్తుశిల్పం ప్రధానంగా దేవాలయాలు మఠాలలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. జైన భవనాలు సాధారణంగా అవి నిర్మించబడిన ప్రదేశానికీ, కాలానికీ చెందిన శైలిని ప్రతిబింబిస్తాయి.

జైన దేవాలయ వాస్తుశిల్పం సాధారణంగా హిందూ దేవాలయ వాస్తుశిల్పానికి, ప్రాచీన కాలంలో బౌద్ధ వాస్తుశిల్పానికి దగ్గరగా ఉంటుంది. సాధారణంగా అన్ని మతాలకూ ఒకే నిర్మాణదారులు, శిల్పులు పనిచేశారు. ప్రాంతీయ, కాలానుగుణ శైలులు సాధారణంగా ఒకేలా ఉంటాయి. 1,000 సంవత్సరాలకు పైగా, హిందూ లేదా చాలా జైన దేవాలయాల ప్రాథమిక నిర్మాణంలో ప్రధాన మూర్తి లేదా విగ్రహం కోసం ఒక చిన్న గర్భగుడి దానిపై ఎత్తైన పైకప్పు, ఆ తర్వాత ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పెద్ద మండపాలు ఉంటాయి.

మారు-గుర్జర వాస్తుశిల్పం లేదా "సోలంకి శైలి", అనేది గుజరాత్, రాజస్థాన్ (ఈ రెండు ప్రాంతాలలో జైన మతం బలంగా ఉంది) నుండి వచ్చిన ఒక ప్రత్యేక ఆలయ శైలి. ఇది సుమారు క్రీ.శ. 1000 సంవత్సరంలో హిందూ, జైన దేవాలయాలలో ఉద్భవించింది, కానీ జైన భక్తులలో శాశ్వతంగా ప్రజాదరణ పొందింది. ఇది కొంతవరకు మార్పులతో నేటికీ వాడుకలో ఉంది. నిజానికి 20వ శతాబ్దంలో కొన్ని హిందూ దేవాలయాలలో కూడా ఇది మళ్ళీ ప్రాచుర్యం పొందింది. ఈ శైలి మౌంట్ అబులోని దిల్‌వారా, తరంగ, గిర్నార్, కుండల్‌పూర్, సోనాగిరి, ముక్తాగిరి, పాలితానాలోని పుణ్యక్షేత్రాల సమూహాలలో కనిపిస్తుంది.

పదావళి

జైన దేవాలయాల కోసం అనేక విభిన్న పదాలను ఉపయోగిస్తారు. ఆగమాల వంటి తొలి గ్రంథాల నుండి ఉద్భవించినవి అస్పష్టంగా ఉండేవి. సా.శ. తొలి శతాబ్దాలలో, వాటి విధులు ఒకదానితో ఒకటి అతివ్యాప్తి చెందడం వలన, ఒకే పదం గుహాలయాలు, సన్యాసుల నివాసాలు లేదా మత పాఠశాలలను సూచించేది. తరువాతి శతాబ్దాలలో, ప్రత్యేకమైన డిజైన్లతో నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం భవనాలు నిర్మించబడినప్పుడు మాత్రమే, స్పష్టమైన, మరింత ఖచ్చితమైన పదజాలం ఉద్భవించింది. ఈ పదాలు వివిధ నిర్మాణాలనూ వాటి విభిన్న పాత్రలనూ వేరు చేయడానికి సహాయపడ్డాయి.

దేవాలయాన్ని తరచుగా చైత్యం అని పిలుస్తారు. దీని ప్రాకృత రూపం 'చేయ్య', ఇది మతపరమైన విగ్రహాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. మరొక పదం సంస్కృత బాలానక (ప్రాకృతం బాలానయ), ఇది దేవాలయ నిర్మాణంలోని ఒక భాగాన్ని మాత్రమే సూచిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది. దక్షిణ భారతదేశంలో, 'పల్లి' అనే పదం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది ఇది దేవాలయం, సన్యాసిని నివాసం, గుహ లేదా పాఠశాలను కూడా సూచిస్తుంది. అదేవిధంగా, జైన దేవాలయాలకు ఉపయోగించే 'విహార' అనే పదం మఠాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.

సమకాలీన వాడుకలో, దక్షిణ భారతదేశంలోని — ముఖ్యంగా కర్ణాటకలోని — జైన దేవాలయాలను బసది, బస్తి లేదా ఇలాంటి పదాలతో పిలుస్తారు. ఉత్తర భారతదేశంలో బసది అనే పదం యొక్క చారిత్రక వాడుక మౌంట్ అబులోని విమల వసాహి, లూనా వసాహి దేవాలయాల పేర్లలో కనిపిస్తుంది. వసాహికి సంస్కృత పదం వసతి, ఇది పుణ్యక్షేత్రానికి అనుబంధంగా ఉన్న పండితుల నివాసాల సంస్థను సూచిస్తుంది. ఉత్తర భారతదేశంలో, పేర్లు తరచుగా జిన అనే పదాన్ని ఇల్లు, నివాసం లేదా ఆసనం అనే అర్థం ఉన్న పదాలతో కలుపుతాయి, దీని ఫలితంగా జినాలయ, జిన-మందిర్, జిన -యతన్, జినగృహ, జిన-ప్రసాద్ వంటి పదాలు ఏర్పడ్డాయి. గుజరాత్‌లో, రాజస్థాన్‌లో, గుజరాతీ ప్రజలు స్థిరపడిన ప్రాంతాలలో, జైన దేవాలయాలను సాధారణంగా దేరాసర్ లేదా దేహ్రాసర్ అని పిలుస్తారు, ఇవి సంస్కృతంలోని దేవగృహ-వసర నుండి ఉద్భవించాయి. దేరి, దేహ్రా దీని ఇతర వైవిధ్యాలు.

దేవాలయాలను శిఖర -బద్ధ జైన దేవాలయాలుగా, అంటే ప్రజల కోసం నిర్మించిన, సాధారణంగా ఎత్తైన పైకప్పు (సాధారణంగా గర్భగుడి పైన ఉత్తర భారత శిఖర గోపురం) కలిగిన దేవాలయ భవనాలుగా, గృహ చైత్యాలయం (ఘర్ దేరాసర్), అంటే ఒక ప్రైవేట్ జైన గృహ మందిరంగా విభజించవచ్చు. తీర్థయాత్ర కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందిన జైన దేవాలయాన్ని తరచుగా తీర్థం అని పిలుస్తారు.

జైన దేవాలయంలోని ప్రధాన విగ్రహాన్ని మూల నాయక్ అని పిలుస్తారు. మానస్తంభం (గౌరవ స్తంభం) అనేది జైన దేవాలయాల ముందు తరచుగా నిర్మించబడే ఒక స్తంభం. దీనికి నాలుగు 'మూర్తులు' అంటే ఆ దేవాలయం యొక్క ప్రధాన దేవుని రాతి విగ్రహాలు ఉంటాయి. ఒక్కొక్కటి ఉత్తరం, తూర్పు, దక్షిణం, పడమర ల్లోని ఒక్కో దిశకు అభిముఖంగా ఉంటాయి.

వాస్తు శైలి

శ్రావణబెళగోళలోని జైన తీర్థం, భారీ గోమటేశ్వర విగ్రహంతో .

జైన దేవాలయాలు వివిధ వాస్తు నిర్మాణ శైలులతో నిర్మించబడ్డాయి. జైన వాస్తుశిల్పానికి సంబంధించిన కొన్ని తొలి ఉదాహరణలు భారతీయ రాతిశిల్ప వాస్తుశిల్ప సంప్రదాయానికి చెందినవి. దీనిలో ఘనమైన శిలలను చెక్కి, నిర్మాణాలు తయారు చేస్తారు. ఈ సంప్రదాయాలు మొదట్లో బౌద్ధమతం లోను, శాస్త్రీయ యుగం చివరి నాటికి హిందూమతం లోనూ చోటు చేసుకున్నాయి. రాతిశిల్ప పద్ధతులను ఉపయోగించి రూపకల్పన చేసి, నిర్మించిన జైన దేవాలయాలు, మఠాలు తరచుగా ఉదయగిరి, బావ ప్యార, ఎల్లోర, ఐహోళె, బాదామి, కలుగమలై, పాతైని దేవాలయం వంటి ఇతర మతాల దేవాలయాలతో ఒకే ప్రదేశంలో కనిపిస్తాయి. ఎల్లోరా గుహలు తరువాతి కాలానికి చెందిన ప్రదేశం, ఇందులో మూడు మతాల దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఎందుకంటే అంతకుముందు ఉన్న బౌద్ధ దేవాలయాలు తరువాత జరిగిన హిందూ తవ్వకాలకు దారి ఇచ్చాయి.

వివిధ మతాల మధ్య సారూప్యత ఉన్నప్పటికీ, జైనమతం 24 తీర్థంకరులలో ఒకరి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మందికి చెందిన భారీ విగ్రహాలను మందిరం లోపల కాకుండా బహిరంగ ప్రదేశాలలో ఉంచడానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ విగ్రహాలు తరువాత పరిమాణంలో పెరగడం ప్రారంభించాయి, తరచుగా కాయోత్సర్గ ధ్యాన భంగిమలో (ఇది నిటారుగా నిలబడి ఉండడం) నిలబడి ఉన్న నగ్న విగ్రహాల రూపంలో ఉండేవి. గోపాచల్ రాతితో చెక్కిన జైన స్మారక చిహ్నాలు, సిద్ధాచల్ గుహలు, 12వ శతాబ్దపు గోమటేశ్వర విగ్రహం, ఆధునిక వసుపూజ్య విగ్రహం, 108 feet (33 meters) ఎత్తుతో అత్యంత పొడవైన అహింసా విగ్రహంతో సహా వివిధ ఏక విగ్రహాలు ఈ సారూప్యతకు ఉదాహరణలు.

ఇటీవలి కాలంలో, జైనమతంలో విగ్రహాల వాడకం వివాదాస్పదంగా మారింది. కొన్ని చిన్న శాఖలు వాటిని పూర్తిగా తిరస్కరిస్తుండగా, మరికొన్ని ఏ రూపాలను అనుమతించాలనే విషయంలో ఎంపిక చేసుకుంటున్నాయి. విగ్రహాలను ఎక్కువగా వ్యతిరేకించే శాఖలలో, వాటికి బదులుగా మతపరమైన భవనాలను ఉపయోగిస్తున్నారు.

హిందూ దేవాలయాలలోని ప్రాంతీయ శైలులను అనుసరించి, ఉత్తర భారతదేశంలోని జైన దేవాలయాలు సాధారణంగా ఉత్తర భారత నాగర శైలిని ఉపయోగిస్తాయి, అయితే దక్షిణ భారతదేశంలోనివి ద్రావిడ శైలిని ఉపయోగిస్తాయి. అయినప్పటికీ, సుమారు 20వ శతాబ్దంలో ఉత్తర భారత మారు-గుర్జర శైలి లేదా సోలంకి శైలి దక్షిణ భారతదేశంలో కొంతమేర వ్యాపించింది. ఉదాహరణకు, తమిళనాడులోని మేల్ సీతామూర్ జైన మఠానికి, స్థానిక హిందూ దేవాలయాల మాదిరిగానే ఒక పెద్ద గోపురం ఉంటుంది.

ఆలయ అంతర్భాగం, దిల్‌వారా

అసలైన మారు-గుర్జర శైలి యొక్క లక్షణాలు ఏమిటంటే, "దేవాలయాల బాహ్య గోడలు, గూళ్ళలో స్పష్టంగా చెక్కబడిన విగ్రహాలను ఉంచడానికి వీలుగా, ఉబ్బెత్తులు, లోపలికి నొక్కులతో నిర్మించబడ్డాయి. ఇవి సాధారణంగా దిగువన ఉన్న అలంకరణల పట్టీల పైన, ఒకదానిపై ఒకటిగా అమర్చబడి ఉంటాయి. ఈ అలంకరణలు అశ్వారూఢులు, ఏనుగులు, కీర్తిముఖాల నిరంతర రేఖలను ప్రదర్శిస్తాయి. ఉపరితలంపై దాదాపు ఏ భాగమూ అలంకరించకుండా వదిలివేయబడదు." ప్రధాన శిఖర గోపురంపై సాధారణంగా అనేక ఉరుశృంగాలు (అనుబంధ చిన్న శిఖరాలు) ఉంటాయి. పెద్ద దేవాలయాలలో వరండాలతో కూడిన రెండు చిన్న ప్రక్క ప్రవేశ ద్వారాలు సాధారణంగా ఉంటాయి.

తరువాత, ప్రధాన దేవాలయం చుట్టూ చిన్న శిఖరం కలిగిన దేవకులిక మందిరాల తెరను ఏర్పాటు చేయడం పశ్చిమ భారతదేశంలోని జైన దేవాలయాల యొక్క ఒక ప్రత్యేక లక్షణంగా మారింది. ఈ శైలిని దిల్‌వారాలో ప్రముఖంగా చూడవచ్చు. ఇది ఇప్పటికీ కొన్ని ఆధునిక దేవాలయాలలో ఉపయోగించబడుతోంది. ఇవి బయటి గోడలపై చాలా సాదాగా ఉంటాయి. తరచుగా చాలా ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడి ఉంటాయి. తద్వారా పెద్ద దేవాలయాల వెలుపలి భాగం ఎత్తైన గోడలతో ఉన్న కోటను పోలి ఉంటుంది. అయితే, ఎత్తైన, వెడల్పాటి మెట్లపై ఉండే ప్రవేశ ద్వారాలను రక్షణ కోసం రూపొందించలేదు. మధ్యయుగం నాటి ముస్లిం సైన్యాలు, ఇతరులూ గతంలో అనేక జైన దేవాలయాలను శాశ్వతంగా నాశనం చేసాయి.

దేవాలయం లోపల, మారు-గుర్జర శైలిలో ముఖ్యంగా స్తంభాలపై అత్యంత వైభవంగా చెక్కిన శిల్పాలు, మండపాల పైకప్పులపై పెద్దవి, క్లిష్టంగా చెక్కిన గులాబీ ఆకారపు నిర్మాణాలు, స్తంభాల మధ్య ఉండే ఒక ప్రత్యేకమైన 'ఎగిరే తోరణం' ఆకారం కనిపిస్తాయి. నిర్మాణపరంగా దీనికి పాత్ర ఏమీ లేదు, కేవలం అలంకరణ కోసమే ఉంటుంది. ఈ శైలిలోని చాలా తొలి దేవాలయాలు గులాబీ, లేత గోధుమ లేదా గోధుమ రంగు ఇసుకరాయి వంటి వివిధ స్థానిక ఛాయలతో నిర్మించబడ్డాయి. కానీ దిల్‌వారా దేవాలయాలు చాలా స్వచ్ఛమైన తెల్లని పాలరాయితో నిర్మించబడ్డాయి, ఇది ఆ శైలికి తేలికదనాన్ని అందించి, అత్యంత ఆకర్షణీయమైనదిగా పరిగణించబడింది.

బ్రిటిష్ ఇండియాకు ముందు, పెద్ద బౌద్ధ లేదా హిందూ దేవాలయాలు (ముస్లిం మసీదులు కూడా) చాలా తరచుగా పాలకుల నిధులతో నిర్మించబడినప్పటికీ, జైన దేవాలయాల విషయంలో ఇది అరుదుగా జరిగేది. బదులుగా, వాటికి సాధారణంగా ధనిక జైన వ్యక్తులు లేదా కుటుంబాలు నిధులు సమకూర్చేవి. ఈ కారణంగాను, జనాభాలో జైనుల సంఖ్య తక్కువగా ఉండటం వల్లనూ, జైన దేవాలయాలు చిన్న లేదా మధ్యస్థ పరిమాణంలో ఉంటాయి, కానీ పుణ్యక్షేత్రాలలో అవి పెద్ద సమూహాలుగా ఉండవచ్చు - పాలిటానాలో మొత్తం వందలాది దేవాలయాలు ఉన్నాయి, ఇవి "తుక్స్" లేదా "టాంక్స్" అనే పేరుతో అనేక ఎత్తైన గోడల ప్రాంగణాలలో ఒకదానికొకటి ఆనుకుని ఉంటాయి. 17వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడి, ఇప్పుడు 1,200 దేవాలయాలను నిర్వహిస్తున్న చాలా పెద్ద ఆనంద్‌జీ కళ్యాణ్‌జీ ట్రస్ట్ వంటి దేవాలయ ధార్మిక ట్రస్టులు, దేవాలయాల నిర్మాణానికీ, నిర్వహణకూ నిధులు సమకూర్చడంలో చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.

సంప్రదాయాలు

జైన దేవాలయాన్ని సందర్శించేటప్పుడు పాటించాల్సిన కొన్ని మార్గదర్శకాలు ఉన్నాయి:

• ఆలయంలోకి ప్రవేశించే ముందు స్నానం చేసి, అప్పుడే ఉతికిన బట్టలు లేదా ప్రత్యేక పూజా వస్త్రాలు ధరించాలి – వీటిని ధరించినప్పుడు ఏమీ తిని ఉండకూడదు, స్నానాల గదికి వెళ్లి ఉండకూడదు. అయితే, నీరు త్రాగడానికి అనుమతి ఉంది.
• గుడి లోపలికి ఎలాంటి పాదరక్షలు (సాక్సులతో సహా) తీసుకువెళ్లకూడదు. బెల్టు, పర్సు వంటి తోలు వస్తువులకు గుడి ప్రాంగణంలోకి అనుమతి లేదు.
• ఎవరూ ఎలాంటి తినే పదార్థాలను (ఆహారం, చూయింగ్ గమ్, మింట్స్ మొదలైనవి) నమలకూడదు. ఎలాంటి తినే పదార్థాలను నోటిలో పెట్టుకోకూడదు.
• గుడి లోపల వీలైనంత నిశ్శబ్దంగా ఉండాలి.
• గుడిలో మొబైల్ ఫోన్లు వాడకూడదు. వాటిని స్విచ్ ఆఫ్ చేసి ఉంచాలి.

దేవాలయంలో పూజలు చేయడం, విగ్రహాన్ని తాకడం విషయంలో అమలులో ఉన్న సాంప్రదాయ ఆచారాలను పాటించాలి. ఇవి ప్రాంతాన్ని బట్టీ, నిర్దుష్ట శాఖను బట్టీ మారవచ్చు.

గ్యాలరీ

భారతదేశం

• 
  ఎల్లోరా జైన గుహ బసది
• 
  జైన దేవాలయ సముదాయం, డియోఘర్, ఉత్తర ప్రదేశ్, 862కి ముందు
• 
  కుండల్‌పూర్‌లోని బడే బాబా ఆలయంలోని "బడే బాబా" విగ్రహం
• 
  జల్ మందిర్, శిఖర్జీ
• 
  మాలదేవి ఆలయం, విదిశ
• 
  తరంగా, మెహసానా
• 
  బ్రహ్మ జినాలయ, లక్కుండి, 11వ శతాబ్దం
• 
  అక్కన్న బసది (1181) కోల్పోయిన సూపర్ స్ట్రక్చర్.
• 
  వసాయి జైన దేవాలయం, కచ్, గుజరాత్
• 
  గిర్నార్ జైన దేవాలయాలు
• 
  హస్తినాపురంలోని బడా మందిరంలో కైలాస పర్వత రచన
• 
  లోధ్రువ జైన దేవాలయం
• 
  రణక్‌పూర్ జైన దేవాలయం, రణక్‌పూర్, రాజస్థాన్
• 
  వంకీ - పత్రి జైన దేవాలయం, కచ్, గుజరాత్
• 
  సావీర కంబాడ బసది, మూడ్బిద్రి, కర్ణాటక
• 
  హుతీసింగ్ జైన దేవాలయం (1848)
• 
  జల్ మందిర్, పావాపురి
• 
  కలకత్తాలోని కలకత్తా జైన దేవాలయం (1867)
• 
  పక్బిర్రా జైన దేవాలయాలు, పురూలియా, పశ్చిమ బెంగాల్
• 
  ద్రవిడ (దక్షిణ శైలి) టవర్‌తో తెలంగాణాలోని నల్గొండలోని కులపక్జీ ఆలయం
• 
  కాంచీపురంలోని త్రిలోక్యనాథ దేవాలయం ద్రావిడ శైలి జైన దేవాలయానికి ఒక ఉదాహరణ
• 
  గుజరాత్‌లోని పాలిటానాలోని సమోవ్సరన్ మందిర్

భారతదేశం వెలుపల

• 
  పశ్చిమ అర్ధగోళంలోని పురాతన జైన దేవాలయం న్యూయార్క్ నగరంలోని క్వీన్స్‌లోని జైన సెంటర్ ఆఫ్ అమెరికాలో దస్ లక్షణ (పర్యుషణ) వేడుకలు
• 
  జైన దేవాలయం, పాటర్స్ బార్, హెర్ట్‌ఫోర్డ్‌షైర్
• 
  గోడీజీ, నగర్‌పార్కర్ దేవాలయాలు, పాకిస్తాన్
• 
  జైన దేవాలయం, ఆంట్వెర్ప్, బెల్జియం
• 
  జైన్ సెంటర్ ఆఫ్ గ్రేటర్ ఫీనిక్స్ (JCGP), ఫీనిక్స్, అరిజోనా

ఇవి కూడా చూడండి

• అజితనాథ దిగంబర జైన దేవాలయం, పెనుకొండ - అనంతపురం జిల్లా, పెనుకొండ గ్రామంలో ఉన్న ఆలయం
• దానవులపాడు జైన దేవాలయం - కడప జిల్లా జమ్మలమడుగు మండలం, దానవులపాడు గ్రామంలో ఉన్న పురాతన ఆలయం.
• కుల్చారం జైన దేవాలయం - మెదక్ జిల్లా, కుల్చారం మండలం, కుల్చారం గ్రామంలో ఉన్న జైన దేవాలయం.