జ్ఞానేశ్వరి
| ఈ వ్యాసానికి సంబంధించిన రచనలు హిందూధర్మశాస్త్రాలు | |
 | |
| వేదములు (శ్రుతులు) | |
|---|---|
| ఋగ్వేదం · యజుర్వేదం | |
| సామవేదము · అధర్వణవేదము | |
| వేదభాగాలు | |
| సంహిత · బ్రాహ్మణము | |
| అరణ్యకము · ఉపనిషత్తులు | |
| ఉపనిషత్తులు | |
| ఐతరేయ · బృహదారణ్యక | |
| ఈశ · తైత్తిరీయ · ఛాందోగ్య | |
| కఠ · కేన · ముండక | |
| మాండూక్య ·ప్రశ్న | |
| శ్వేతాశ్వర | |
| వేదాంగములు (సూత్రములు) | |
| శిక్ష · ఛందస్సు | |
| వ్యాకరణము · నిరుక్తము | |
| జ్యోతిషము · కల్పము | |
| స్మృతులు | |
| ఇతిహాసములు | |
| మహాభారతము · రామాయణము | |
| పురాణములు | |
| ధర్మశాస్త్రములు | |
| ఆగమములు | |
| శైవాగమం · వైఖానసము ·పాంచరాత్రము | |
| దర్శనములు | |
| సాంఖ్య · యోగ | |
| వైశేషిక · న్యాయ | |
| పూర్వమీమాంస · ఉత్తరమీమాంస | |
| ఇతర గ్రంథాలు | |
| భగవద్గీత · భాగవతం | |
| విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రము · త్రిమతాలు | |
| లలితా సహస్రనామ స్తోత్రము · శక్తిపీఠాలు | |
| శివ సహస్రనామ స్తోత్రము | |
| త్రిమూర్తులు · తిరుమల తిరుపతి | |
| పండుగలు · పుణ్యక్షేత్రాలు | |
| ... · ... | |
| ఇంకా చూడండి | |
| మూస:హిందూ మతము § వర్గం:హిందూమతం | |
జ్ఞానేశ్వరి (Marathi: ज्ञानेश्वरी) (IAST: Jñānēśvarī), దీనిని జ్ఞానేశ్వరి, జ్ఞానేశ్వరీ లేదా భావార్థ దీపికా అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది భగవద్గీతపై మరాఠీ సంత్ కవి సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ 1290లో రచించిన వ్యాఖ్యానం.[1]
1275లో జన్మించిన జ్ఞానేశ్వర్ కేవలం 22 సంవత్సరాల స్వల్ప జీవితమే గడిపాడు. ఈ వ్యాఖ్యానాన్ని ఆయన యౌవన దశలోనే రచించడం విశేషం. ఈ గ్రంథం మరాఠీ భాషలో ఇప్పటికీ లభ్యమవుతున్న అత్యంత ప్రాచీన సాహిత్య కృతిగా గుర్తించబడింది. ఇది భక్తి ఉద్యమంకు చెందిన ప్రముఖ సంత్-కవులైన ఏకనాథ్, తుకారాం వంటి వారిని, ముఖ్యంగా వార్కరి (విఠోబా) సంప్రదాయానికి చెందిన సంతులను ప్రభావితం చేసింది.[2][3][4] జ్ఞానేశ్వరి గ్రంథం హిందూమతంలోని అద్వైత వేదాంతం సంప్రదాయ దృష్టితో భగవద్గీతను వ్యాఖ్యానిస్తుంది.[5]
ఈ గ్రంథంలోని తాత్విక గాఢతను దాని సాహిత్య సౌందర్యం, పాండిత్య విలువల కారణంగా పండితులు ఎంతో ప్రశంసించారు.[6] ప్రధాన్, లాంబర్ట్ ప్రకారం, జ్ఞానేశ్వరి 1290 సీఈ నాటిదని విశ్వసనీయంగా నిర్ధారించబడింది. దీనికి యాదవ రాజు రామదేవునికి సంబంధించిన ప్రస్తావనలు, గ్రంథాన్ని లిఖించిన లేఖకుని పేరు, అలాగే గ్రంథం పూర్తైన సంవత్ వంటి అంతర్గత ఆధారాలు సహాయపడ్డాయి.[6]: xiii–xv ఈ విషయాన్ని సమకాలీన భక్తి ఉద్యమ సంత్-కవి నామదేవ్ రచనలు కూడా ధృవీకరిస్తాయి. నామదేవ్ తన రచనల్లో జ్ఞానేశ్వరిను ప్రస్తావించాడు. హిందూ సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన జ్ఞానేశ్వరుడితో కలిసి అనేక యాత్రలు కూడా చేశాడని విశ్వసిస్తారు.[6]: xv–xvi 16వ శతాబ్దం చివరలో ఏకనాథ్ చేసిన వ్యాఖ్యల నేపథ్యంలో జ్ఞానేశ్వరి ప్రామాణికతపై కొంత వివాదం నెలకొంది. ఆయన తాను ఈ గ్రంథాన్ని మూలరూపానికి పునరుద్ధరించానని, ఇందులో “ఏ మార్పు గానీ, చేర్పు గానీ చేయకూడదు” అని పేర్కొన్నాడు.[6]: xv–xvi
అయితే పండితులు సాధారణంగా ఈ సంచికనే అత్యంత విశ్వసనీయ రూపంగా అంగీకరిస్తున్నారు. ఈ ప్రతిని 1909లో వి. కె. రాజవాడే గుర్తించి, 1959లో ప్రచురించారు.[6]: viii–ix జ్ఞానేశ్వరి కథనం భగవద్గీతను సమీపంగా అనుసరిస్తుంది. అయితే స్థానిక సంప్రదాయంలో టికా అని పిలవబడే ఈ వ్యాఖ్యానం “పాట-ప్రవచనం” శైలిలో రచించబడింది. ఇందులో 13వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రధాన హిందూ తత్వాలు, విశ్వాసాలపై విస్తృతమైన చర్చలు చేర్చబడ్డాయి.[6]: xvii–xviii గీతలో 700 శ్లోకాలు ఉండగా, జ్ఞానేశ్వరిలో సుమారు 9,000 పద్యాలు ఉన్నాయి. ఇందులో వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, ఇతర ప్రధాన హిందూ గ్రంథాలకు సంబంధించిన అనేక సూచనలు కనిపిస్తాయి.[6]: xviii–xix
జ్ఞానేశ్వరి లయబద్ధమైన గద్యరూపంలో రచించబడింది. దీన్ని ఒంటరిగా పారాయణం చేయవచ్చు లేదా సమూహంగా గానం చేయవచ్చు. దాని 9,000 పద్యాలలో ప్రతి ఒక్కటి నాలుగు పాదాలుగా ఉండి వాటిని ఓవి (మరాఠీ ఛందస్సు ఒక రూపం) అంటారు. స్థిర అక్షరాల సంఖ్యతో ఉండే, యమకాలు లేని గీత శ్లోకాలతో పోలిస్తే, జ్ఞానేశ్వరిలో ప్రతి పాదంలో అక్షరాల సంఖ్య మారుతూ ఉంటుంది. సాధారణంగా నాలుగు పాదాలలో మొదటి మూడు పాదాలు యమకంతో ఉంటాయి. ప్రతి పాదంలో సాధారణంగా మూడు నుండి పదమూడు అక్షరాలు ఉంటాయి.[6]: xix–xx
ఈ గ్రంథంలో వైష్ణవం, శైవం, శాక్తం సంప్రదాయాలకు చెందిన అనేక హిందూ దేవతల పేర్లతో పాటు సరస్వతి (శారద) వంటి వైదిక దేవతల ప్రస్తావనలు కూడా గౌరవపూర్వకంగా చేర్చబడ్డాయి. దాని అనేక పద్యాల చివరి పాదంలో “జ్ఞానదేవుడు చెప్పుచున్నాడు” లేదా “జ్ఞానేశ్వరుడు చెప్పెను” అనే ప్రత్యేక శైలి కనిపిస్తుంది.[6]: 1–24 [7] ఈ విధానాన్ని తరువాతి కాలంలోని ఇతర భక్తి ఉద్యమ కవులు కూడా అనుసరించారు. అలాగే సిక్కు మతంలోని గురు గ్రంథ్ సాహిబ్లో కూడా ఇలాంటి శైలి కనిపిస్తుంది.[8]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Dnyandev; Pradhan, Vitthal Ganesh (1987), Lambert, Hester Marjorie (ed.), Dnyaneshwari : Bhāvārthadipikā, State University of New York Press, p. x-xi, ISBN 978-0-88706-487-6
- ↑ D. C. Sircar (1996). Indian Epigraphy. Motilal Banarsidass. pp. 53–54. ISBN 978-81-208-1166-9.
- ↑ R. D. Ranade (1997). Tukaram. State University of New York Press. pp. 9–11. ISBN 978-1-4384-1687-8.
- ↑ J. Gordon Melton (2011). Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations. ABC-CLIO. pp. 373–374. ISBN 978-1-59884-206-7.
- ↑ Dnyandev; Pradhan, Vitthal Ganesh (1987), Lambert, Hester Marjorie (ed.), Dnyaneshwari : Bhāvārthadipikā, State University of New York Press, p. xviii with footnote 1, ISBN 978-0-88706-487-6
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Dnyandev; Pradhan, Vitthal Ganesh (1987), Lambert, Hester Marjorie (ed.), Dnyaneshwari : Bhāvārthadipikā, State University of New York Press, ISBN 978-0-88706-487-6
- ↑ Jñānadeva; Pu. Vi Bobaḍe (1987). Garland of Divine Flowers: Selected Devotional Lyrics of Saint Jnanesvara. Motilal Banarsidass. pp. 1–14. ISBN 978-81-208-0390-9.
- ↑ Neeti M. Sadarangani (2004). Bhakti Poetry in Medieval India: Its Inception, Cultural Encounter and Impact. Sarup & Sons. pp. 65–66. ISBN 978-81-7625-436-6.
మరింత చదవండి
[మార్చు]- "స్వాధ్యాయ జ్ఞానేశ్వరి" — ఛాప్ఖానే కేశవ్ రామచంద్ర రచించిన మరాఠీ స్వయంఅధ్యయన గ్రంథం (జననం: 1875, సంగ్లీ, మహారాష్ట్ర, భారతదేశం)
బాహ్య లింకులు
[మార్చు]- Jnaneshwari (Bhavartha Dipika) — ఆంగ్ల అనువాదం, ఆర్. కె. భాగవత్, 1954 (పదకోశంతో సహా)