టిబెట్

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు
Cultural/historical Tibet (highlighted) depicted with various competing territorial claims.
Red.svg Solid orange.svg Solid yellow.svg టిబెట్ కాందిశీకుల దావా ప్రకారం చారిత్రక టిబెట్
Solid orange.svg Solid yellow.svg Light green.PNG Solid lightblue.png పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా (PRC) వారి టిబెట్ ప్రాంతాలు
Solid yellow.svg Light green.PNG టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం (యదార్థ అధీనం)
Light green.PNG భారతదేశం చే క్లెయిమ్ చేయబడ్డ ప్రాంతం అక్సాయ్ చిన్
Solid lightblue.png PRC చే క్లెయిమ్ చేయబడ్డ (TAR) టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం
Solid blue.svg టిబెట్ సాంస్కృతిక ప్రాంతాల, చారిత్రాత్మక ఇతర ప్రదేశాలు

టిబిట్ మధ్యేసియా లోని ఒక పీఠభూమి ప్రాంతం. ఇది భారతీయ సంతతికి చెందిన 'టిబెట్ వాసుల' నివాసప్రాంతం. సముద్రమట్టానికి దీని సగటు ఎత్తు 4,900 మీటర్లు లేదా 16,000 అడుగులు. ఇది ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన ప్రదేశంగా "ప్రపంచపు పైకప్పు" గా ప్రసిధ్ధి. భౌగోళికంగా యునెస్కో మరియు ఎన్ సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా[1] ల ప్రకారం ఇది మధ్యేసియా ప్రాంతం, కానీ చాలా విద్యాసంఘాలు దీనిని దక్షిణాసియా ప్రాంతంగా గుర్తిస్తారు.

విషయ సూచిక

సామ్రాజ్య స్థాపన[మార్చు]

టిబెట్ సామ్రాజ్యం 7వ శతాబ్ధంలో స్థాపించబడింది. తరువాత ఇది వివిధభూభాగాలుగా విభజించబడింది. పశ్చిమ మరియు మద్య టిబెట్ కలిపి లాసా, షిగాత్సే సమీప ప్రాంతాలను కలిపి పలువురు పాలించారు. టిబెట్ పాలకులను ఓడించి పలుమార్లు మంగోలియన్లు చైనీయులు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. తూర్పు భూభాగాలలోని ఖాం మరియు అంబో ప్రాంతాలను పలువురు స్థానికుల స్వాధీనంలో పలు సంస్థానాలుగా మరియు గిరిజన ప్రాంతాలుగా ఉండేది. తరువాత ఇవి చైనీయుల ఆధీనంలో సిచౌన్ మరియు క్వింఘై భూభాగాలుగా మారాయి. ప్రస్తుత టిబెట్ సరిహద్దులు 18వ శతాబ్ధంలో స్థిరీకరించబడ్డాయి. .[2]

భూభాగాల సమైఖ్యత[మార్చు]

7 వ శతాబ్దం సాంగ్ త్సాన్ గాంపో రాజు కాలంలో దీని చాలా ప్రాంతాలు ఏకీకృతం చేయబడ్డాయి. 1751 లో చైనా ను 1644 మరియు 1912 ల మధ్య ఏలిన ఖింగ్ ప్రభుత్వం దలైలామా ను టిబెట్ ఆధ్యాత్మిక రాజకీయ నాయకుడిగా నియమించింది, ఇతను ప్రభుత్వాన్ని ('కషాగ్') నడిపాడు.[3] 17వ శతాబ్దంనుండి 1951 వరకు దలైలామా మరియు అతని అధికారులు రాజపాలనా మరియు ధార్మిక పాలనాధికారాలను సాంప్రదాయిక టిబెట్ మరియు రాజధాని లాసా పై కలిగి వుండిరి.

క్సింహై తిరుగుబాటు[మార్చు]

1962 లో క్వింగ్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా క్సింహై తిరుగుబాటు తరువాత క్వింగ్ సైనికులు నిరాయుధులుగా టిబెట్‌ లోని యు- త్సాంగ్ ప్రాంతం వదిలి వెళ్ళారు. తరువాత 1913 లో టిబెట్ ప్రాంతం స్వతంత్రం ప్రకటించుకుంది (రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా ప్రభుత్వం గుర్తింపు లేకుండా). [4] తరువాత క్సికాంగ్ పశ్చిమ ప్రాంతాన్ని లాసా స్వాధీనం చేసుకుంది. 1951 వరకు ఈ ప్రాంతం స్వతంత్రంగా ఉంది. చందో యుద్ధం తరువాత టిబెట్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనాతో విలీనం చేయబడింది. 1959 తిరుగుబాటు విఫలం అయిన తరువాత టిబెట్ ప్రభుత్వం రద్దు చేయబడింది. .[5]ప్రస్తుతం చైనా పశ్చిమ మరియు మద్య టిబెట్‌ను " టిబెట్ అటానిమస్ రీజియన్ " గా పాలించింది. తూర్పు టిబెట్ లోని క్వింఘై, సిచుయన్ మరియు సమీప ప్రాంతాలు ప్రస్తుతం స్వయం ప్రతిపత్తి కలిగి ఉంది. [6]వారసత్వ సంతతి బృందాలు ప్రస్తుతం దేశం వెలుపల ప్రవాసంలో ఉన్నారు. [7]టిబెటన్ తిరుగుబాటుదారులు ఖైదుచేయబడడం మరియు హింసకు గురైయ్యారు. .[8]

ఆర్ధికం[మార్చు]

టిబెట్ ఆర్ధికరంగం మీద వ్యవసాయం ఆధుఖ్యత కలిగి ఉంది. వ్యవసాయం ప్రజలకు ప్రధాన జీవన భృతిగా ఉంది. సమీపకాలంగా పర్యాటకరంగం కూడా అభివృద్ధి చెందుతూ ఉంది. టిబెట్‌లో బుద్ధిజం ఆధిఖ్యత కలిగి ఉంది. అదనంగా బుద్ధిజానికి దగ్గర సంబంధం ఉన్న బోన్ కూడా ప్రజలచే ఆచరించబడుతుంది. [9] అంతేకాక దేశంలో టిబెటన్ ముస్లిములు మరియు క్రైస్తవులు అల్పసంఖ్యలో ఉన్నారు.దేశంలో టిబెటన్ బుద్ధిజం టిబెటన్ కళ మరియు టిబెటన్ సంగీతం, టిబెటన్ ప్రాంతీయ పండుగలు ప్రభావం కలిగిఉన్నాయి.ప్రధాన ఆహారం బార్లీ, యాక్ మరియు బటర్ టీ ముఖ్యమైనవి.

దలైలామా ఎన్నిక[మార్చు]

టిబెట్టు దేశస్థులు మంగోలియా జాతికి చెందుతారు. వీరికి మతమంటె అమితమయిన గౌరవము, మూఢ విశ్వాసము కూడా. ప్రతీ ప్రదేశంలోనూ భూతాలు సంచరిస్తుంటాయని వారినమ్మకం. వాటిని ప్రాలదద్రోవటానికి ఓం మణి పద్మేహం అని మత్రోచ్చారణ చేస్తారుట. ఈమంత్రం వారి ప్రార్థన యొక్క బీజం. ఇక్కడ మత గురువుల్ని లామా లంటారు. ప్రధాన మతాధికారి దలైలామా. ఇతనే సర్వాధికారి, రాజ్యపాలన యందు కూడా,దలైలామా అంటే టిబెట్టు వారికి చాలాగౌరవము.ఒక దలైలామా మరణించిన తరువాత, సర్వాధికారము వహించడానికి తగిన శిశువును మతాధికారులు వెదకి దలైలామాగా ఎన్నుకుంటారు. మరణించిన దలైలామా యొక్క ఆత్మ ఈశిశువులో ప్రవేశిస్తుందని వీరి నమ్మకం. ఆరోజు నుంచి ఆశిశువుకు సర్వ విద్యలని నేర్పడం మొదలుపెడతారు. దలైలామ టిబెట్టు ముఖ్య పట్టణమయిన లాసా లో ఉంటారు. లాసా పట్టణం బ్రహ్మ పుత్రానది (సాన్-పొ) లోయకు ఉత్తరంగా ఉన్నది. దలైలామా నివసించే భవన్నాన్ని పొటాలా అంటారు. ఇది 900 అడుగుల యెత్తు ఉండి విసాలంగా ఉంటుంది.

టిబెట్ ప్రజల విశ్వాసం[మార్చు]

టిబెట్టు వారికి మొదట్లొ విదేశీయులంటే అనుమానం. తెల్లవారంటే మరిన్నూ. వారి మతాన్ని, దేశాన్ని సర్వ నాశనంచేసి, దేవతలు సంచరించే ఆప్రదేశాల్ని అపవిత్రం చేస్తారని అపోహ పడెవారు. 18వ శతాబ్దాన్న వారెన్ హేస్టింగ్స్ కొంతమంది పాశ్చాత్యుల్ని లాసా పంపాడు, టిబెట్టు వారితో మైత్రికోరుతు. అది అంతగా ఫలించలేదు. తరువాత 1904లో సర్ ఫ్రాన్సిస్ యంగ్ హస్బెండ్ నాయకత్వం మీద బ్రిటీషు దళం లాసా చేరబోయింది. టిబెట్టు సైనికులు ఎదుర్కొన్నారు. బ్రిటీషువారు అగ్ని వర్షం కురిపించడంతో టిబెట్టు సైనికులు చెల్లా చెదురై, కల్నల్ యంగ్ హస్బెండ్ కి దారి ఇచ్చేసారు. కల్నల్ లాసాచేరి పొటాలా భవనం మీదనుంచి ఒకసాయంత్రం మంచు శిఖరాల అలలలో మునిగిపోతున్న సూర్యుణ్ణి అవలోకిస్తుంటే, తనలో యేదో హఠాత్తుగా మార్పు వచ్చి జ్ఞాన సంబదమయిన అనుభవాన్ని పొంది తాను చేసిన పనికి పశ్చాతాపం పడ్డట్టు అతని అనుభవాలలో రాసుకున్నాడు. అప్పట్నుంచి టిబెట్టు వారు పాశ్చాత్యుల్ని రానిస్తున్నరు అని చెబుతారు.1933సం.లో 13వ దలైలామా చనిపోయాక ఇప్పటి 14వ దలలామాని టిబెట్టు మత గురువులు ఎన్నుకొన్నారు. హిమాలయాలు ఖనిజాలకి ఆటపట్టు. టిబెట్టులో బంగారంగనులు విశేషముగా ఉన్నాయి.

యుయేచీ ప్రజలు[మార్చు]

క్రీ.శ.1వ శతాబ్దంలో యూఎచీ అనే జాతి వారు మధ్య ఆసియా నుంచి భారతదేశంపైకి దండెత్తి వచ్చి దేశంలో స్థిరపడ్డారు. వారిలో ఒక తెగకు చెందిన కుషాన్ వంశస్థులు భారతదేశ చక్రవర్తిత్వాన్ని పొందారు. వీరిలో ఒకరు భారతీయ చక్రవర్తుల్లో అగ్రగణ్యుడైన కనిష్కుడు మధ్య ఆసియాలోని కాష్ ఘర్, యార్ ఖండ్ మొదలైన ప్రాంతాలను జయించారు. ఆయన మతాభిమానంతోనే మధ్యఆసియాలో మహాయాన బౌద్ధమతం విస్తరణ చెందింది. అక్కడ నుంచే బౌద్ధం చైనాకు చేరింది[10].

చరిత్ర[మార్చు]

టిబెటన్ పీఠభూమిలో మానవులు 21,000 సంవత్సరాల మునుపు నుండి నివసిస్తున్నారు. [11]3,000 సంవత్సరాల ముందు నియోలిథికల్ ప్రజలు పురాతన స్థానికులను ఈ ప్రాంతం నుండి తరిమివేసి ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు. అయినప్పటికీ ఈ ప్రాంతంలో ఇప్పటికీ పాలియో లిథిక్ స్థానికులు సమకాలీన టిబెట్ ప్రజలతో నివసిస్తూ ఉన్నారు. [11]

చారిత్రక ఆధారాలు[మార్చు]

పశ్చిమ టిబెట్‌లోని ప్రస్తుత గూగ్ ప్రాంతంలో పురాతన చారిత్రక ఝాంగ్ ఝుంగ్ సస్కృతికి చెందిన లిఖితపూరిత ఆధారాలు లభించాయి. ఝాంగ్ ఝుంగ్ ప్రజలు అంబొ ప్రాంతం నుండి ఇక్కడకు వచ్చి స్థిరపడ్డారు. .[12]ఝాంగ్ ఝుంగ్ ప్రజలు బోన్ మతం స్థాపకులని భావిస్తున్నారు. [13] క్రీ.పూ మొదటి శతాబ్ధం టిబెట్ పొరుగున ఉన్న యార్లంగ్ లోయలో సాంరాజ్య స్థాపన చేయబడింది. ఝాంగుల పురోహితుని యార్లాంగ్ ప్రాంతం నుండి బహిషరించడం ద్వారా యార్లాంగ్ రాజు డ్రిగుం త్సెంపొ ఝాంగ్ ఝుంగ్ ప్రజల ప్రాబల్యం తగ్గించడానికి ప్రయత్నించాడు. .[14] యార్లాంగ్ హత్యకు గురైన తరువాత ఈ ప్రాంతంలో ఝాంగ్ ఝుంగ్ ఆధిఖ్యత కొనసాగింది. తరువాత 7వ శతాబ్ధంలో సాంగ్ట్సెన్ గంపొ ఈ ప్రంతాన్ని తమతో విలీనం చేసుకున్నారు. సాంగ్ట్సెన్ గంపొ విలీనం చేసుకొనక ముందు టిబెట్ రాజు వాస్తాలకంటే పౌరాణిక విశ్వాసాల మీద విశ్వాసం అధికంగా ఉంది. అయినప్పటికీ ఈ ప్రజల ఉనికి గురించిన ఆధారాలు తగినంతగా లభించలేదు. .[15]

టిబెట్ సామ్రాజ్యం[మార్చు]

Map of the Tibetan empire at its greatest extent between the 780s and the 790s CE

సమైఖ్య టిబెట్ చరిత్ర " సంగ్త్సన్ గాంపొ " పాలనా కాలం (604-650) నుండి లభిస్తుంది. యర్నాంగ్ త్సంగ్పొ నదీ లోయాప్రాంతాన్ని సమైఖ్యం చేసి టిబెట్ సామ్రాజ్యస్థాపన చేసాడు. ఆయన సాంరాజ్యంలో పలు సంస్కరణలు చేసి టిబెట్ శక్తిసామర్ధ్యాలు వ్యాపింపజేసి శక్తివంతమైన టిబెట్ సామ్రాజ్యం స్థాపన చేసాడు. ఆయన మొదటి భార్య భ్రికుతి నేపాల్ రాజకుమార్తె. అందువలన ఆమె టిబెట్ సాంరాజ్యంలో బౌద్ధమత స్థాపన మరియు వ్యాప్తిచెందడంలో ప్రధాన పాత్ర వహించింది. 640 లో ఆయన వెంచెంగ్ రాజకుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. వెంచెంగ్ రాజకుమార్తె చైనీస్ చక్రవర్తి తైజాంగ్ ఆఫ్ తాంగ్ చినల్ మేనకోడలు. [16]

బౌద్ధమత వ్యాప్తి[మార్చు]

తరువాత టిబెట్‌ను పాలించిన రాజుల పాలనలో బౌద్ధమతం రాజ్యాంగ మతంగా స్థాపించబడింది. తరువాత టిబెటన్ శక్తి మద్య ఆసియా వరకూ వ్యాపించింది. 763 నాటికి తాంగ్ సాంరాజ్యం రాజధాని చంగన్ (ప్రస్తుత క్సియాన్) వరకు బౌద్ధమతం వ్యాపించింది. .[17] తరువాత తాంగ్ మరియు కూటమికి చెందిన ఉఘూర్ ఖంగనాతె సైన్యాలు టిబెట్‌ను ఓడించిన తరువాత 15 రోజులలోపు టిబెట్ పూర్తిగా ఆక్రమించబడింది.

750-794 నంఝాయో సామ్రాజ్యం (యునాన్ మరియు పొరుగు ప్రాంతాలు) టిబెట్ ఆధీనంలో ఉంది. తరువాత వారు టిబెట్ మీద తిరుగుబాటు ప్రకటించిన తరువాత వారికి చైనీయులు సహకరించడంతో టిబెట్ ఘోరపరాజయం పాలైంది. [18]

747లో టిబెట్ జనరల్ గాయో క్సియాంజితో చేసిన యుద్ధంలో ఓడిపోయింది. గాయో క్సియాంజి మద్య ఆసియా మరియు కాశ్మీర్ మద్య సంబంధాలను పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించాడు. 750 నాటికి టిబెట్ మద్యాసియా ప్రాంతాల మీద ఆధిపత్యం దాదాపు పూర్తిగా కోల్పోయింది. తరువాత తాంగ్ రాజవంశం మద్య ఆసియా మీద ఆధిపత్యం దక్కించుకుంది. తరువాత గాయో క్సియాంజి 751లో తలాస్ యుద్ధంలో అబ్బాసిద్ మరియు కార్లుక్స్ చేతిలో ఓడిపోయాడు. 755 జరిగిన అంతర్యుద్ధం తరువాత ఈ ప్రాంతంలో చైనీయుల ప్రభావం తగ్గి టిబెటన్ల ఆధిఖ్యత పునఃస్థాపించబడింది.

780-790 నాటికి టిబెట్ సాంరాజ్య ప్రాభవం శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. ఆసమయంలో ఆధినిక ఆఫ్ఘనిస్థాన్, బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, బర్మా, చైనా, ఇండియా, నేపాల్, పాకిస్థాన్, కజకిస్థా, తజకిస్థాన్ భూబాగం కూడా సాంరాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది.

821-822 టిబెట్ మరియు చైనా శాంతి ఒప్పందం మీద సంతకం చేసాయి. ద్విభాషలలో లిఖించబడిన ఈ ఒప్పందపత్రాలలో ఇరుదేశాల సరిహద్దుల గురుంచిన వివరాలు ఒక రాయి స్థంభం మీద చక్కబడి ఉన్నాయి. అది లస్సాలోని జాఖంగ్ ఆలయం వెలుపల ఉంది.[19]9 వ శతాబ్ధం వరకు టిబెట్ మద్య ఆసియా సాంరాజ్యంగా కొనసాగింది. తరువాత వారసత్వ అధికారం కొరకు జరిగిన అంతర్యుద్ధం తరువాత సాంరాజ్యం చిన్న చిన్న భాగాలుగా విడివడింది. ఈ యుగాన్ని రాజకీయంగా " ఫ్రాగ్మెంటేషన్ యుగం " అని వర్ణించారు. తరువాత టిబెట్ ప్రాంతీయ భూస్వాములు, యుద్ధవీరుల అధిఖ్యానికి గురంది. తరువాత కేంద్రీకృత పాలన స్థాపించబడలేదు.

యుయాన్ రాజవంశం[మార్చు]

The Mongolian Yuan dynasty, c. 1294 .
Tibet in 1734. Royaume de Thibet ("Kingdom of Tibet") in la Chine, la Tartarie Chinoise, et le Thibet ("China, Chinese Tartary, and Tibet") on a 1734 map by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville, based on earlier Jesuit maps.
Mitchell’s 1864 map of Tibet and China.
Tibet in 1892 during the Manchu Qing dynasty.

యువాన్ సాంరాజ్యం బుద్ధిస్ట్ మరియు టిబెటన్ అఫైర్స్ (క్సుయాన్ యువాన్) అత్యున్నత స్థాయి పాలనా వ్యవస్థను స్థాపించాయి.వీరిలో డ్పాన్ - చెన్ (ప్రధాన నిర్వాహకుడు) ను లామా నియమించగా బీజింగ్‌లోని మంగోలియన్ చక్రవర్తి ఆమోదముద వేస్తాడు. [20] శాఖ్యలామ ఈ ప్రాంత రాజకీయాలను అధికంగా ప్రభావితం చేసాడు. డ్పాన్- చెన్ సైనిక మరియు నిర్వహణాధికారం కకిగి ఉండేవాడు. చైనా ప్రధానభూమి నుండి టిబెట్‌ను ప్రత్యేకించి మంగోలియన్లు ఈ ప్రాంతపాలన సాగించారు. శాఖ్యలామా మరియు డ్పాన్- చెన్ మద్య కలతలు అధికం అయినప్పుడు డ్పాన్ - చెన్ ఈ భూభాగంలో చైనా సౌనికులను ప్రవేశపెట్టాడు. .[20]

మంగోలియన్లు నిర్మాణత్మకమైన నిర్వహణాధికారం కలిగిన సమయంలో టిబెట్ అధికారం ఈ ప్రాంతం మీద నామమాత్రంగా ఉండేది. [21]సైనికాధికారం ప్రవేశపెట్టిన తరువాత ఈ ప్రాంతంలో యువాన్ ఆధిపత్యం మరియు మంగోలియన్ల ఆధిపత్యం కలగలసిన ధ్వంధపరిపాలన కొనసాగింది. [20]1240లో శాఖ్య లామా మార్గదర్శకత్వంలో శాఖ్య లామా స్వస్థానం కేంద్రంగ మంగోలియన్ రాకుమారుడు ఖుడెన్ ఈ ప్రాంతం మీద తాత్కాలిక ఆధిపత్యం సాధించాడు.

మింగ్ ఆధిపత్యం[మార్చు]

మింగ్ వశస్థులు మంగోలియన్లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడి యువాన్ మరియు తాయ్ సితు చంగ్‌చుబప్బ్‌లను తొలగించి ఈ ప్రాతం మీద ఆధిపత్యం సాధించారు. [22] తరువాత తాయ్ సితు చంగ్‌చుబ్ గ్యాల్స్టెన్ ఫగ్మొద్రుపా సాంరాజ్యాన్ని స్థాపించి టిబెట్ ప్రాంతంలో టిబెటన్ సంప్రదాయం మరియు రాజకీయాల మీద యువాన్ ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నించాడు.[23]

ఫగ్మొద్రుప, రింపుంగ్ప మరియు త్సంగ్ప రాజవంశాలు[మార్చు]

1346 మరియు 1354 తాఇ సుతు చంగ్‌చుబ్ జియాల్త్సెన్ శాఖ్య లామాను పక్కకు తప్పించి ఫహ్మొద్రుపా సాంరాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. తరువాత 80 సంవత్సరాలలో జె త్సాంగ్‌ఖప శిష్యులు గ్లెగ్ స్కూల్స్ (యెల్లో హాఋస్) స్థాపన చేసి లాసా వద్ద ప్రత్యేకమైన గండెన్, డ్రెపంగ్ మరియు సెరా స్తూపాలను స్థాపించారు. అయినప్పటికీ రాజకీయ మరియు మత విబేధాలు, భూస్వాముల ఆధిఖ్యత కారణంగా ఈ ప్రాంతంలో తలెత్తిన వరుసగా అంతర్యుద్ధలు జరిగాయి. 1435లో పశ్చిమ టిబెట్‌లో ఉన్న యు- త్సంగ్ లో నివసుస్తున్న రిపుంగ మంత్రి కుటుంబం రాజికీయంగా ఆధిఖ్యత సాధించింది. 1565లో వారిని త్సంగ్ప వంశస్థులు వారిని తొలగించి సాంరాజ్యస్థాపన చేసారు. వారు టిబెట్ పరిసరప్రాంతాలకు రాజ్యవిస్తరణ చేసి కొన్ని దశాబ్ధాల వరకు ఆధిఖ్యత సాధించారు. వారు కర్మకగ్యూ సిద్ధాంతాన్ని అనుసరించారు.

గంగ్డెన్ ఫోద్రాంగ్[మార్చు]

1578 లో తుండ్ మంగోలుకు చెందిన ఆల్టన్ ఖాన్‌కు 3వ దలై లామా అయ్యాడు. [24]

5వ దలై లామా టిబెటన్ గెల్గ్ స్కూల్స్ ఆధీనంలో తన ప్రత్యర్ధులైన కహయి మరియు జొనాగ్ సిధ్హాంతాలను మరియు లౌకిక మతపాలకుడైన త్సంగా రాకుమారుని అధిగమిస్తూ టిబెటన్ మద్యప్రాంతాన్ని ఏకీకృతం చెయ్యడానికి ప్రయత్నించాడు. గుషి ఖాన్ మరియు ఒరియట్ నాయకుడు ఖొషత్ సహకారంతో దలైలామా ప్రయత్నాలు కొంతవరకు ఫలించాయి.

క్వింగ్ రాజవంశం[మార్చు]

క్వింగ్ రాజవంశం1724లో అండో ప్రాంతాన్ని వశపరచుకున్నారు. 1728లో పొరుగున ఉన్న తూర్పు ఖాం భూభాగం చైనా లో విలీనం చేయబడింది. [25]అదే సమయం క్వింగ్ ప్రభుత్వం లాసాకు ఒక కమీషనర్‌ను పంపింది. 1750లో లాసాలో అంబన్లు మరియు హాన్ చైనీయులలో అత్యధికులు మరియు మంచూలు 1750 లాసా తిరుగుబాటులో చంపబడ్డారు. తరువాత సంవత్సరం లాసాలో ప్రవేశించిన క్వింగ్ సైన్యం తిరుగుబాటును అణిచివేసింది. తరువాత క్వింగ్ సాంరాజ్యానికి చెందిన మంచూలు సైన్యంలో ఆధిఖ్యత మరియు ప్రాంతీయ పాలానలో సాధించారు. ఈ ప్రాంతానికి స్వయంప్రతిపత్తి అంతస్థు ఇవ్వబడింది. క్వింగ్ కమాండర్ అనేక తిరుగుబాటుదారులను వధింపజేసాడు. 1723-1728 మధ్యాకాలంలో రాజకీయంగా పలుమార్పులు సంభవించాయి. క్వింగ్ దలై లామాను పాలకునిగా, కషంగ్ పేరుతో అధికారిగా నియమించింది. [26] అయినప్పటికీ అంబన్‌ను తొలగించి టిబెట్ రాజకీయాలలో నేరుగా జోక్యం చేసుకుంటూ తమ ఆధిఖ్యత చాటుకుంది.క్వింగ్ తన అధికారం నిలబెట్టుకోవడానికి కీలకపదవులలో తమకు అనూలమైన అధికారులను నియమించింది.[27]

క్విన్లాంగ్ చక్రవర్తి[మార్చు]

తరువాత కొన్ని దశాబ్ధాలు టిబెట్ ప్రాంతంలో ప్రశాంత పరిస్తుతి నెలకొన్నది. 1792లో క్విలాంగ్ చక్రవర్తి టిబెట్‌కు పెద్ద సైన్యాన్ని పంపి నేపాలీయులను వెలుపలికి పంపడానికి ప్రయత్నించాడు. ఇది టిబెట్‌లోని క్వుంగ్ రీఆర్గనైజేషన్ సంస్థకు ప్రేరణ కలిగించింది. వారు " టిబెట్‌లో ఉత్తమ ప్రభుత్వ స్థాపనకు 29 క్రమబద్ధీకరణ సూత్రాలు " పేరుతో లిఖితపూర్వక ప్రణాళికను రూపొందించారు. తరువాత క్వింగ్ బృందాలతో విస్తరించబడిన క్వింగ్ సౌన్యం నేపాల్ సరిహద్దులో నిలబెట్టబడింది. [28] 18వ శతాబ్ధంలో టిబెట్ మీద మంచూలు ఆధిఖ్యత సాగించారు. 1792 తరువాత క్వింగ్ సాంరాజ్య సవరణలు శిఖరానికి చేరుకున్నాయి. తరువాత ఈ ప్రాంతం మీద క్వింగ్ రాజప్రతినిధుల ఆధిఖ్యత కొనసాగింది. .[29]

సిఖ్ సాంరాజ్యం[మార్చు]

1834లో సిక్కు సాంరాజ్యం టిబెట్ మీద దండ యాత్రాచేసి స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఉన్న టిబెట్‌లోని కొంత ప్రాంతాన్ని లడక్‌తో విలీనం చేసింది. 7 సంవత్సరాల తరువాత జనరల్ జొర్వార్ సింగ్ నాయకత్వంలో సిక్కు సేనలు సినో - సిఖ్ యుద్ధంలో పశ్చిమ టిబెట్ మీద దండయాత్రచేసాయి. క్వింగ్- టిబెటన్ సైన్యం దండయాత్రదారుల మీద దాడి చేసి వారిని లడక్ వరకు తరిమికొట్టాయి. చైనా మరియు సిక్కు సాంరాజ్యాల మద్య చేసుకున్న చుషుల్ - ఒప్పందంతో యుద్ధం ముగింపుకు వచ్చింది. .[30]

క్వింగ్ రాజవంశం పతనం[మార్చు]

క్వింగ్ సాంరాజ్యం పతనం అయిన తరువాత టిబెట్ కూడా క్రమంగా పతనావస్థకు చేరుకుంది. 19 శతాబ్ధానికి టిబెట్ ప్రభావం క్షీణించింది. 19వ శతాబ్ధంలో టిబెట్ ప్రాంతంలో క్వింగ్ ఆధిఖ్యత మరుగున పడింది. [31][32][33][34].[35]

జెసూయిట్లు[మార్చు]

తరువాత టిబెట్ జెసూయిట్లు మరియు కాపూచున్లతో కొన్ని సంబంధాలను కలిగిఉంది. 1774 లో స్కాటిష్ ప్రముఖుడు దూతగా టిబెట్‌కు పంపబడ్డాడు. ఆయన షిగాస్తెకు చేరుకుని బ్రిటిష్ ఈస్టుండియా కంపెనీ తరఫున వ్యాపార అవకాశాలను పరిశీలించాడు. .[36] 19వ శతాబ్ధం నాటికి టిబెట్‌కు విదేశీయులరాక అధికం అయింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతదేశం ఉత్తర సరిహాద్దులో ఉన్న హిమాలయాల వరకు విస్తరించింది. ఆఫ్ఘనిస్థా సాంరాజ్యం మరియు రష్యన్ సాంరాజ్యం మధ్య ఆసియా వరకు విస్తరించబడ్డాయి. సాంరాజ్య శక్తుల దండయాత్ర ప్రభావం టిబెట్ మీద అధికంగానే ఉంది.

బ్రిటిష్ దండయాత్ర[మార్చు]

Ragyapas, an outcast group, early 20th century. Their hereditary occupation included disposal of corpses and leather work.

1904 లో రష్యా సాంరాజ్య విస్తరణచేస్తూ టిబెట్‌ను సమీపిస్తున్న తరుణంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం టిబెట్ యాత్రచేసి దలైలామాతో విజయవంతంగా ఫలవంతమైన చర్చలు చేసింది. [37],[38] 1906లో చైనా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న టిబెట్‌కు బ్రిటన్‌కు మద్య " లాసా ఒప్పందం కుదిరింది " [39] దీని మీద ఐర్లాండ్ బ్రిటన్, యునైటెడ్ బ్రిటన్ మరియు చైనా సంతకాలు చేసాయి. 1910లో క్వింగ్ ప్రభుత్వసేనలు జాహో ఎర్ఫెగ్ నాయకత్వంలో టిబెట్ మీద దాడి చేసిన సమయంలో దలైలామా టిబెట్ నుండి బ్రిటన్ ఇండియాకు పారిపోయాడు. జాహో ఎర్ఫెగ్ సైన్యం టిబెట్ సైన్యాలను ఓడించి దలైలామా సైన్యాలను ఈ భూభాగం నుండి తరిమికొట్టాయి. తరువాత జాహో ఎర్ఫెగ్ సాగించిన ప్రజావ్యతిరేక చర్యలు మరియు ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలను అవమానించడం వంటి కార్యజ్రమాలతో జాహో ఎర్ఫెగ్ టిబెట్ ప్రజల అభిమానాన్ని కోల్పోయాడు.

.

క్వింగ్ కాలం తరువాత[మార్చు]

క్సిన్‌హై తిరుగుబాటు (1911-12) తరువాత క్వింగ్ సౌన్యం టిబెట్ నుండి వైదొలగింది. సరికొత్తగా అవతరించిన " రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా " క్వింగ్ చర్యలకు టిబెట్‌కు సంజాయిషీ చెప్పి దలైలామాను తిరిగి తన స్థానంలో నిలిపింది. [40] అయినప్పటికీ దలైలామ చైనా బిరుదును తిరస్కరించి స్వయంగా టిబెట్ పాలకుడిగా (1912-1915) ప్రకటించికున్నాడు..[41] 1913 లో టిబెట్ మరియు మంగోలియా (1911- 1919) పరస్పరం గుర్తించికుంటూ ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాయి. [42] తరువాత 36 సంవత్సరాలు టిబెట్‌లో 13వ దలైలామాల పాలన సాగింది. ఈ సమయంలో టిబెట్ టిబెట్ సంస్కృతిక నగరాలైన క్సికాంగ్, అంబో మరియు క్వింఘై మీద ఆధిఖ్యత సాధించడానికి దలైలామా చైనాతో యుద్ధం చేసాడు. .[25]1914 లో బ్రిటన్ - టిబెట్ మద్య జరిగిన " సిమ్లా ఒప్పందం(1914)" తరువాత టిబెట్ దక్షిణ టిబెట్ ప్రాంతాన్ని బ్రిటన్ ఇండియాకు స్వాదీనపరచింది. చైనా ప్రభుత్వం ఈ ఒప్పందం చట్టవిరుద్ధమని ప్రకటించింది. [43][44]1930 - 1940 రాజప్రతినిధులు నిర్వహణలో చేసిన అలక్ష్యం కారణాంగా చైనా ప్రభుత్వం టిబెట్‌ భూభాగాన్ని కొంత ఆక్రమించుకుంది. [45]

1950 నుండి ప్రస్తుతకాలం వరకు[మార్చు]

Thamzing of Tibetan woman circa 1958

1950లో చైనా అంతర్యుద్ధం తరువాత " పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా " ఆధ్వర్యంలో చైనా రిపబ్లిక్ రూపొందించబడింది. 14వ దలైలామా చైనా సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరిస్తూ 17 అంశాలు కలిగిన శాంతి ఒప్పందం మీద సంతకం చేసి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసాడు. టిబెట్‌కు స్వయంప్రతిపత్తి ఇవ్వబడింది. 14వ దలైలామా దేశం నుండి బహిష్కరించిన తరువాత ఒపాందాన్ని వ్యతిరేకించాడు. .[46][47]

దలైలామా తరువాత[మార్చు]

దలైలామా తరువాత ప్రభుత్వం కూడా భారతదేశంలోని ధర్మశాలకు తరలించబడింది. 1959 తిరుగుబాటు సమయంలో టిబెట్ కేంద్రప్రభుత్వం స్థాపించబడింది. తరువాత బీజింగ్‌లో ఉన్న వెలువరించిన ఒప్పదం తరువాత సాంఘిక మరియు రాజకీయ సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. [48] During the Great Leap Forward between 200,000 and 1,000,000 Tibetans died,[49] and approximately 6,000 monasteries were destroyed during the Cultural Revolution.[50] In 1962 China and India fought a brief war over the disputed South Tibet and Aksai Chin regions. Although China won the war, Chinese troops withdrew north of the McMahon Line, effectively ceding South Tibet to India.[44]

హూ యాబాంగ్[మార్చు]

1980 లో జనరల్ సెక్రెటరీ మరియు సంస్కర్త హ్యూ యావోబాంగ్ టిబెట్‌ను సందర్శించి టిబెట్‌లో రాజకీయ, సాంఘిక మరియు ఆర్ధిక సంస్కరణల గురించి వివరించాడు.[51] At the end of the decade, however, analogously to the Tiananmen Square protests of 1989, monks in the Drepung and Sera monasteries started protesting for independence, and so the government halted reforms and started an anti-separatist campaign.[51]2008 లో ఆరామాలు మరియు నగరాలలో ప్రత్యేకరాజ్య ఉద్యమం ఆరంభమైన సమయంలో దేశంలో నెలకొన్న అస్థిరతను తొలగించడానికి బీజింగ్ మానవహక్కుల సంరక్షణ సంస్థ మరియు లాసా ప్రభుత్వం టిబెట్ మానహక్కుల సంరక్షణ సంస్థను కలుసుకున్నది.

ఇవీ చూడుము[మార్చు]

బయటి లింకులు[మార్చు]

PRC పరిపాలన మరియు పాలసీలకు, టిబెట్ లో వ్యతిరేకతలు[మార్చు]

PRC పరిపాలన మరియు పాలసీలు, టిబెట్ లో[మార్చు]

మూలాలు[మార్చు]

  1. [1]
  2. Goldstein, Melvyn, C.,Change, Conflict and Continuity among a Community of Nomadic Pastoralist: A Case Study from Western Tibet, 1950–1990, 1994, What is Tibet? – Fact and Fancy, pp76-87
  3. Wang Jiawei, "The Historical Status of China's Tibet", 2000, pp. 170–3
  4. Clark, Gregory, "In fear of China", 1969, saying: ' Tibet, although enjoying independence at certain periods of its history, had never been recognised by any single foreign power as an independent state. The closest it has ever come to such recognition was the British formula of 1943: suzerainty, combined with autonomy and the right to enter into diplomatic relations. '
  5. "Q&A: China and Tibet". BBC News. 2008-06-19. 
  6. లీ, పీటర్ (2011-05-07). "Tibet's only hope lies within". ది ఆసియా టైంస్. Retrieved 2011-05-10. Robin [alias of a young Tibetan in Qinghai] described the region as a cauldron of tension. Tibetans still were infuriated by numerous arrests in the wake of the 2008 protests. But local Tibetans had not organized themselves. 'They are very angry at the Chinese government and the Chinese people,' Robin said. 'But they have no idea what to do. There is no leader. When a leader appears and somebody helps out they will all join.' We ... heard tale after tale of civil disobedience in outlying hamlets. In one village, Tibetans burned their Chinese flags and hoisted the banned Tibetan Snow Lion flag instead. Authorities ... detained nine villagers ... One nomad ... said 'After I die ... my sons and grandsons will remember. They will hate the government.'] 
  7. "Regions and territories: Tibet". BBC News. 2010-12-11. 
  8. China Adds to Security Forces in Tibet Amid Calls for a Boycott
  9. "Bön". ReligionFacts. Retrieved 2012-08-26. 
  10. మూస:1cite book
  11. 11.0 11.1 Zhao, M; Kong, QP; Wang, HW; Peng, MS; Xie, XD; Wang, WZ; Jiayang, Duan JG; Cai, MC; Zhao, SN; Cidanpingcuo, Tu YQ; Wu, SF; Yao, YG; Bandelt, HJ; Zhang, YP (2009). "Mitochondrial genome evidence reveals successful Late Paleolithic settlement on the Tibetan Plateau". Proc Natl Acad Sci U S A 106 (50): 21230–21235. doi:10.1073/pnas.0907844106. PMC 2795552. PMID 19955425. 
  12. Norbu 1989, pp. 127–128
  13. Helmut Hoffman in McKay 2003 vol. 1, pp. 45–68
  14. Karmey 2001, p. 66ff
  15. Haarh, Erik: Extract from "The Yar Lun Dynasty", in: The History of Tibet, ed. Alex McKay, Vol. 1, London 2003, p. 147; Richardson, Hugh: The Origin of the Tibetan Kingdom, in: The History of Tibet, ed. Alex McKay, Vol. 1, London 2003, p. 159 (and list of kings p. 166-167).
  16. Forbes, Andrew ; Henley, David (2011). 'The First Tibetan Empire' in: China's Ancient Tea Horse Road. Chiang Mai: Cognoscenti Books. ASIN: B005DQV7Q2
  17. Beckwith 1987, pg. 146
  18. Marks, Thomas A. (1978). "Nanchao and Tibet in South-western China and Central Asia." The Tibet Journal. Vol. 3, No. 4. Winter 1978, pp. 13–16.
  19. 'A Corpus of Early Tibetan Inscriptions. H. E. Richardson. Royal Asiatic Society (1985), pp. 106–43. ISBN 0-947593-00-4.
  20. 20.0 20.1 20.2 Dawa Norbu. China's Tibet Policy, pp. 139. Psychology Press.
  21. Wylie. p.104: 'To counterbalance the political power of the lama, Khubilai appointed civil administrators at the Sa-skya to supervise the mongol regency.'
  22. Rossabi 1983, p. 194
  23. Norbu, Dawa (2001) p. 57
  24. Laird 2006, pp. 142–143
  25. 25.0 25.1 Wang Jiawei, "The Historical Status of China's Tibet", 2000, pp. 162–6.
  26. Kychanov, E.I. and Melnichenko, B.I. Istoriya Tibeta s drevneishikh vremen do nashikh dnei [History of Tibet sine Ancient Times to Present]. Moscow: Russian Acad. Sci. Publ., p.89-92
  27. Goldstein 1997, pg. 18
  28. Goldstein 1997, pg. 19
  29. Goldstein 1997, pg. 20
  30. The Sino-Indian Border Disputes, by Alfred P. Rubin, The International and Comparative Law Quarterly, Vol. 9, No. 1. (Jan., 1960), pp. 96–125.
  31. Goldstein 1989, pg. 44
  32. Goldstein 1997, pg. 22
  33. Brunnert, H. S. and Hagelstrom, V.V. _Present Day Political Organization of China_, Shanghai, 1912. p. 467.
  34. Stas Bekman: stas (at) stason.org. "What was Tibet's status during China's Qing dynasty (1644–1912)?". Stason.org. Retrieved 2012-08-26. 
  35. The Cambridge History of China, vol10, pg407
  36. Teltscher 2006, pg. 57
  37. Smith 1996, pp. 154–6
  38. Interview: British invasions probed as root cause of Tibetan separatism_English_Xinhua. News.xinhuanet.com (2008-04-06). Retrieved on 2013-07-18.
  39. Convention Between Great Britain and China
  40. Mayhew, Bradley and Michael Kohn. (2005). Tibet, p. 32. Lonely Planet Publications. ISBN 1-74059-523-8.
  41. Shakya 1999, pg. 5
  42. Kuzmin, S.L. Hidden Tibet: History of Independence and Occupation. Dharamsala, LTWA, 2011, p. 85-86, 494 – ISBN 978-93-80359-47-2
  43. Neville Maxwell (February 12, 2011). "The Pre-history of the Sino-Indian Border Dispute: A Note". Mainstream Weekly. 
  44. 44.0 44.1 Calvin, James Barnard (April 1984). "The China-India Border War". Marine Corps Command and Staff College. 
  45. Isabel Hilton (2001). The Search for the Panchen Lama. W. W. Norton & Company. p. 112. ISBN 0-393-32167-3. Retrieved 2010-06-28. 
  46. "The 17-Point Agreement" The full story as revealed by the Tibetans and Chinese who were involved The Official Website of the Central Tibetan Administration.
  47. Dalai Lama, Freedom in Exile Harper San Francisco, 1991
  48. Rossabi, Morris (2005). "An Overview of Sino-Tibetan Relations". Governing China's Multiethnic Frontiers. University of Washington Press. p. 197. 
  49. "World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – China : Tibetans". Minority Rights Group International. July 2008. Retrieved 2014-04-23. 
  50. Boyle, Kevin; Sheen, Juliet (2003). "Freedom of religion and belief: a world report". Routledge. ISBN 0415159776. 
  51. 51.0 51.1 Bank, David; Leyden, Peter (January 1990). "As Tibet Goes..." 15 (1). Mother Jones. ISSN 0362-8841. 
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=టిబెట్&oldid=1543585" నుండి వెలికితీశారు