టిబెట్ చరిత్ర
చారిత్రక పూర్వ కాలం నుండి టిబెట్ పీఠభూమిలో జనావాసాలు ఉన్నప్పటికీ, 7వ శతాబ్దంలో టిబెటన్ లిపి సృష్టికి ముందు టిబెట్ చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం నమోదు కాలేదు. టిబెటన్ గ్రంథాలు తరువాతి టిబెటన్ రాజ్యాలకు పూర్వగామిగా, బోన్ మత స్థాపకులుగా జాంగ్జుంగ్ రాజ్యాన్ని (క్రీ.పూ. 500 - క్రీ.శ. 625) పేర్కొంటున్నాయి. యార్లంగ్ రాజవంశం తొలి పాలకుల పౌరాణిక కథనాలు ఉన్నప్పటికీ, 7వ శతాబ్దంలో ఏకీకృత టిబెటన్ సామ్రాజ్యం నుండి టిబెటన్ లిపి పరిచయంతో చారిత్రక కథనాలు ప్రారంభమవుతాయి. టిబెటన్ సామ్రాజ్యం రద్దు, 9-10 వ శతాబ్దాలలో విచ్ఛిన్నం కాలం తరువాత, 10-12 వ శతాబ్దాలలో బౌద్ధమత పునరుద్ధరణ టిబెటన్ బౌద్ధమతంలోని నాలుగు ప్రధాన పాఠశాలల్లో మూడింటి అభివృద్ధిని చూసింది.
మంగోల్ సామ్రాజ్యం, మంగోలుల నేతృత్వంలోని యువాన్ రాజవంశం నియంత్రణ కాలం తరువాత, 14వ శతాబ్దంలో టిబెట్ వాస్తవంగా స్వతంత్రంగా మారింది, రాబోయే 300 సంవత్సరాల పాటు వరుసగా కులీన గృహాలచే పాలించబడింది. 16వ శతాబ్దంలో, దలైలామా బిరుదును ఆల్టన్ ఖాన్ సృష్టించాడు, ఆల్టన్ ఖాన్ కుటుంబం అభ్యర్థన మేరకు, వాన్లీ చక్రవర్తి దలైలామాకు అధికార ముద్రను మంజూరు చేశాడు.[1] 17వ శతాబ్దంలో, గెలుగ్ పాఠశాల సీనియర్ లామా దలైలామా, ఖోషుట్ ఖానేట్ సహాయంతో దేశాధినేత అయ్యాడు. 1653లో షుంజీ చక్రవర్తి దలైలామాకు, ఖోషుట్ ఖానేట్ స్థాపకుడు గుషీ ఖాన్కు అధికార ముద్ర, బంగారు పత్రాలను మంజూరు చేశాడు.[2][3][4] 1717లో, జుంగార్ ఖానేట్ లాసాపై దాడి చేసి, ఖోషుట్ ఖానేట్కు చెందిన లా-బ్జాంగ్ ఖాన్ను చంపింది, ఇది ఖోషుట్ ఖానేట్ను సమర్థవంతంగా నాశనం చేసింది. కింగ్ రాజవంశం అదే సంవత్సరంలో జుంగార్లతో పోరాడటానికి సైనిక దళాలను పంపింది, కానీ విఫలమైంది.[5]
1720లో, మంచు నేతృత్వంలోని కింగ్ రాజవంశం రెండవసారి దళాలను పంపి జుంగార్ సైన్యాన్ని తరిమికొట్టింది.[6] టిబెట్ శాంతి సామ్రాజ్య స్టెలె శాసనాల కోసం ఒక సామ్రాజ్య సవరణ వ్రాయబడింది, జిజాంగ్ అనే పదం ఈ ప్రాంతాన్ని సూచించడానికి అధికారికంగా ఉపయోగించబడింది.[7] కింగ్హై వ్యవహారాల పరిష్కారం కోసం పదమూడు ఆర్టికల్స్ను యోంగ్జెంగ్ చక్రవర్తికి ప్రతిపాదించిన తరువాత, టిబెట్, కింగ్హై, సిచువాన్, యున్నాన్ మధ్య సరిహద్దులు నిర్ణయించబడ్డాయి.[8] చైనా పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ (PRC) తో శత్రుత్వాలకు ప్రతిస్పందనగా 1959లో 14వ దలైలామా భారతదేశంలో ప్రవాసంలోకి వెళ్ళాడు. 1951లో PRC విలీనం, దలైలామా పారిపోవడం టిబెటన్ శరణార్థుల అనేక తరంగాలను సృష్టించింది, భారతదేశం, అమెరికా, ఐరోపాలో టిబెటన్ డయాస్పోరాల సృష్టికి దారితీసింది.
టిబెట్ శాంతియుత విముక్తి కోసం చర్యలపై కేంద్ర ప్రజా ప్రభుత్వం, టిబెట్ స్థానిక ప్రభుత్వ ఒప్పందాన్ని 1951లో దలైలామా ఆమోదించిన తరువాత 1965లో టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం స్థాపించబడింది. టిబెటన్ స్వాతంత్ర్యం, మానవ హక్కులు అంతర్జాతీయ సమస్యలుగా ఉద్భవించాయి, 1980లు, 1990లలో 14వ దలైలామాతో పాటు గణనీయమైన దృశ్యమానతను పొందాయి. చైనా అధికారులు టిబెట్పై నియంత్రణను నొక్కిచెప్పడానికి ప్రయత్నించారు, మతపరమైన ప్రదేశాలను నాశనం చేశారని, దలైలామా చిత్రాలు, ఇతర టిబెటన్ మతపరమైన ఆచారాలను కలిగి ఉండటాన్ని నిషేధించారని ఆరోపించబడ్డారు. గ్రేట్ లీప్ ఫార్వర్డ్ సృష్టించిన సంక్షోభాల సమయంలో, టిబెట్ సామూహిక ఆకలికి గురైంది. PRC ఈ వాదనలను వివాదం చేస్తోంది, వారు వేదాంత భూస్వామ్య ప్రభుత్వాన్ని ఆధునిక రాజ్యంతో భర్తీ చేశారనడానికి నిదర్శనంగా టిబెటన్ మౌలిక సదుపాయాలు, విద్య, పారిశ్రామికీకరణలో తమ పెట్టుబడులను ఎత్తిచూపింది.
భౌగోళిక అమరిక
[మార్చు]టిబెట్ ప్రధాన చైనా, భారత ఉపఖండం నాగరికతల మధ్య ఉంది. టిబెటన్ పీఠభూమి తూర్పున ఉన్న విస్తృతమైన పర్వత శ్రేణులు చైనా హృదయభాగంతో సరిహద్దును సూచిస్తాయి, నేపాల్, భారతదేశం గణతంత్ర రాజ్యాలలోని హిమాలయాలు పీఠభూమిని దక్షిణాన ఉన్న ఉపఖండం నుండి వేరు చేస్తాయి. టిబెట్ను "ప్రపంచ పైకప్పు" అని, "మంచు భూమి" అని పిలుస్తారు.
భాషావేత్తలు టిబెటన్ భాష, దాని మాండలికాలను టిబెటో-బర్మన్ భాషలకు చెందినవిగా వర్గీకరిస్తారు, ఇవి విస్తృత సినో-టిబెటన్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన నాన్-సినిటిక్ సభ్యులు.
చరిత్రపూర్వ కాలం
[మార్చు]
అర మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం భారతదేశంలో మొదట జనావాసాలు ఏర్పడిన సమయంలో పురాతన మానవులు టిబెట్ గుండా వెళ్ళారని కొన్ని పురావస్తు సమాచారం సూచిస్తుంది.[9] చేతులు, పాదాల ముద్రలు 169,000–226,000 సంవత్సరాల క్రితం సముద్ర మట్టానికి 4,000 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న టిబెటన్ పీఠభూమిలో హోమినిన్లు ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి.[10][11] ఆధునిక మానవులు కనీసం ఇరవై ఒక్క వేల సంవత్సరాల క్రితం టిబెటన్ పీఠభూమిలో మొదట నివసించారు.[12] ఈ జనాభా ఎక్కువగా 3000 సంవత్సరాల క్రితం ఉత్తర చైనా నుండి వచ్చిన నియోలిథిక్ వలసదారులచే భర్తీ చేయబడింది. అయితే, పాలియోలిథిక్ నివాసులు, సమకాలీన టిబెటన్ జనాభా మధ్య "పాక్షిక జన్యు కొనసాగింపు" ఉంది. అత్యధిక టిబెటన్ మాతృ mtDNA భాగాలు మధ్య-హోలోసీన్ సమయంలో పాలియోలిథిక్, నియోలిథిక్ రెండింటికీ తమ పూర్వీకులను గుర్తించగలవు.[12]
మెగాలిథిక్ స్మారక చిహ్నాలు టిబెటన్ పీఠభూమిలో ఉన్నాయి, వీటిని పూర్వీకుల ఆరాధనలో ఉపయోగించి ఉండవచ్చు.[13] చరిత్రపూర్వ ఇనుప యుగం కొండ కోటలు, ఖననం సముదాయాలు ఇటీవల టిబెటన్ పీఠభూమిలో కనుగొనబడ్డాయి, కానీ మారుమూల ఎత్తైన ప్రదేశం పురావస్తు పరిశోధనలను కష్టతరం చేస్తుంది.
ప్రారంభ చరిత్ర (క్రీ.పూ. 500 – క్రీ.శ. 618)
[మార్చు]జాంగ్జుంగ్ రాజ్యం (క్రీ.పూ. 500 – క్రీ.శ. 625)
[మార్చు]నామ్ఖాయ్ నార్బు ప్రకారం కొన్ని టిబెటన్ చారిత్రక గ్రంథాలు జాంగ్ జుంగ్ సంస్కృతిని ఆమ్దో ప్రాంతం నుండి పశ్చిమ టిబెట్లోని ప్రస్తుత గుగే ప్రాంతంలోకి వలస వచ్చిన ప్రజలుగా గుర్తిస్తాయి.[14] జాంగ్ జుంగ్ బోన్ మతం అసలు నిలయంగా పరిగణించబడుతుంది.[13]
క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దం నాటికి, యార్లంగ్ లోయలో ఒక పొరుగు రాజ్యం ఉద్భవించింది, యార్లంగ్ రాజు, డ్రిగమ్ త్సెన్పో, యార్లంగ్ నుండి జాంగ్ బోన్ పూజారులను బహిష్కరించడం ద్వారా జాంగ్ జుంగ్ ప్రభావాన్ని తొలగించడానికి ప్రయత్నించాడు.[15] త్సెన్పో హత్యకు గురయ్యాడు, 7వ శతాబ్దంలో సాంగ్ట్సెన్ గాంపో విలీనం చేసే వరకు జాంగ్ జుంగ్ ఈ ప్రాంతంలో తన ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించాడు.
టిబెటన్ తెగలు (క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం)
[మార్చు]క్రీ.శ. 108లో, "కోకో-నార్ నైరుతి ప్రాంతానికి చెందిన సంచార జాతికి చెందిన కియాంగ్ లేదా టిబెటన్లు గన్సులోని చైనా పోస్టులపై దాడి చేసి, దున్హువాంగ్ రహదారిని కత్తిరిస్తామని బెదిరించారు. లియాంగ్ కిన్, కొన్ని భీకర పోరాటాల మూల్యంతో వారిని అడ్డుకున్నాడు." క్రీ.శ. 168-169లో చైనా జనరల్ డువాన్ గాంగ్ ఇలాంటి దాడులను తిప్పికొట్టాడు.[16]
అదే యుగానికి చెందిన చైనా మూలాలు కియాంగ్ లేదా టిబెటన్ జాతికి చెందిన ఫు రాష్ట్రం (附国) "సిచువాన్ (షు) కౌంటీకి వాయవ్యంగా రెండు వేల మైళ్ళకు పైగా" పేర్కొన్నాయి. ప్రాచీన చైనీస్ భాషలో ఫు రాష్ట్రాన్ని "బోడ్" లేదా "ఫైవా" అని ఉచ్చరించేవారు. ఈ రాజకీయ వ్యవస్థ టుఫాన్కు పూర్వగామి కాదా అనేది ఇంకా తెలియలేదు.
పూర్వ-సామ్రాజ్య యార్లంగ్ రాజవంశం మొదటి రాజులు (2వ-6వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]సామ్రాజ్యానికి పూర్వం యార్లంగ్ రాజవంశ పాలకులను పౌరాణికంగా పరిగణిస్తారు ఎందుకంటే వారి ఉనికికి తగిన ఆధారాలు కనుగొనబడలేదు.[17]
న్యాట్రి త్సెన్పో యార్లంగ్ రాజవంశం మొదటి రాజు అని సాంప్రదాయ చరిత్రల ద్వారా పరిగణించబడ్డాడు, ప్రస్తుత లాసాకు ఆగ్నేయంగా సుమారు యాభై ఐదు మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న నదీ లోయ పేరు దీనికి పెట్టబడింది.[18] మొదటి టిబెటన్ రాజు న్యాట్రి త్సెన్పో కు ఆపాదించబడిన తేదీలు మారుతూ ఉంటాయి. కొన్ని టిబెటన్ గ్రంథాలు క్రీ.పూ. 126 ఇస్తాయి, మరికొన్ని క్రీ.పూ. 414 ఇస్తాయి.[19]
న్యాట్రి త్సెన్పో థ్యూరాంగ్ అనే ఒక-పాదాల జీవి నుండి ఉద్భవించాడని చెబుతారు, వేళ్లను కలిగి ఉన్నాడు, అతని ముఖాన్ని కప్పగలిగేంత పెద్ద నాలుకను కలిగి ఉన్నాడు. అతని భయంకరమైన రూపం కారణంగా అతను తన స్థానిక పువోలో భయపడ్డాడు, బోన్ ద్వారా టిబెట్కు బహిష్కరించబడ్డాడు. అక్కడ అతను భయంకరమైన జీవిగా పలకరించబడ్డాడు, అతను రాజు అయ్యాడు.[14]
టిబెటన్ రాజులు 'డ్ము' తాడు ద్వారా స్వర్గానికి అనుసంధానించబడి ఉన్నారని చెబుతారు, తద్వారా వారు చనిపోవడానికి బదులుగా, వారి కుమారులు మెజారిటీ సాధించినప్పుడు నేరుగా స్వర్గానికి చేరుకుంటారు.[20] వివిధ కథనాల ప్రకారం, రాజు డ్రిగమ్ త్సెన్పో తన వంశ పెద్దలను పోరాటానికి సవాలు చేశాడు లేదా తన వరుడు లోంగమ్ను ద్వంద్వ పోరాటానికి రెచ్చగొట్టాడు. పోరాటంలో రాజు 'డ్ము' తాడు కత్తిరించబడింది, అతను చంపబడ్డాడు. ఆ తరువాత డ్రిగమ్ త్సెన్పో, తరువాతి రాజులు మృతదేహాలను విడిచిపెట్టారు, బోన్ అంత్యక్రియలు నిర్వహించారు.[15][21][page needed][22]
తరువాతి పురాణంలో, టిబెటన్ ప్రజలు కోతి ఫా ట్రెల్గెన్ చాంగ్చుప్ సెంపా, రాక్ ఓగ్రెస్ మా డ్రాగ్ సిన్మోల కలయిక సంతానం. కానీ కోతి బోధిసత్వ చెన్రెసిగ్ లేదా అవలోకితేశ్వర అభివ్యక్తి, అయితే ఓగ్రెస్ చెన్రెసిగ్ భార్య తారాను అవతరించింది.[23][24]
టిబెటన్ సామ్రాజ్యం (618–842)
[మార్చు].png)
యార్లంగ్ రాజులు తమ నియంత్రణను క్రమంగా విస్తరించారు, 6వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి చాలా వరకు టిబెటన్ తెగలు దాని నియంత్రణలో ఉన్నాయి,[25] యార్లంగ్ రాజవంశం 32వ టిబెట్ రాజు నమ్రీ సాంగ్ట్సెన్ 630 నాటికి ప్రస్తుత లాసా చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రాంతమంతటా నియంత్రణ సాధించాడు, జాంగ్జుంగ్ను జయించాడు.[26] ఈ అధికార విస్తరణతో యార్లంగ్ రాజ్యం టిబెటన్ సామ్రాజ్యంగా మారింది.[25]
నమ్రీ సాంగ్ట్సెన్ ప్రభుత్వం 608, 609లో చైనాకు రెండు రాయబార కార్యాలయాలను పంపింది, ఇది అంతర్జాతీయ వేదికపై టిబెట్ రూపాన్ని సూచిస్తుంది.[27][28] 7వ శతాబ్దం క్రీ.శ. నుండి చైనా చరిత్రకారులు టిబెట్ను టుబో అని పేర్కొన్నారు, అయితే నాలుగు విభిన్న అక్షరాలు ఉపయోగించబడ్డాయి. నమోదు చేయబడిన టిబెటన్ చరిత్రలో టిబెటన్ రాజ్యంతో బాహ్యంగా ధృవీకరించబడిన మొదటి పరిచయం రాజు నమ్రీ లొంట్సెన్ 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చైనాకు రాయబారిని పంపినప్పుడు సంభవించింది.[29]
సాంప్రదాయ టిబెటన్ చరిత్ర 7వ శతాబ్దం నాటికి చైనా చరిత్రలలో బాహ్య ధృవీకరణకు లోబడి ఉన్న పాలకుల సుదీర్ఘ జాబితాను సంరక్షిస్తుంది. 7వ శతాబ్దం నుండి 11వ శతాబ్దం వరకు అనేకమంది చక్రవర్తులు టిబెట్ను పాలించారు, వీరిలో తరువాతి మత సంప్రదాయంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ముగ్గురు సాంగ్ట్సెన్ గాంపో, ట్రిసోంగ్ డెట్సెన్, రాల్పాకాన్, "ముగ్గురు మతపరమైన రాజులు", వీరు వరుసగా అవలోకితేశ్వర, మంజుశ్రీ, వజ్రపాణి అనే ముగ్గురు రక్షకులకు సమీకరించబడ్డారు. సాంగ్ట్సెన్ గాంపో లాసా, యార్లంగ్ లోయలకు మించి టిబెట్ అధికారాన్ని విస్తరించిన మొదటి గొప్ప చక్రవర్తి, టిబెట్కు బౌద్ధమతాన్ని పరిచయం చేసిన ఘనత సాంప్రదాయకంగా ఆయనదే.
చక్రవర్తి కాలం నుండి శతాబ్దాలుగా విభిన్న భూభాగంలో సామ్రాజ్యం శక్తి క్రమంగా పెరిగింది, తద్వారా 9వ శతాబ్దం ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో చక్రవర్తి పాలన నాటికి, దాని ప్రభావం దక్షిణాన బెంగాల్ వరకు, ఉత్తరాన మంగోలియా వరకు విస్తరించింది. పాలా సామ్రాజ్యం జయించబడిందని, పాలా చక్రవర్తి ధర్మపాల టిబెట్కు లొంగిపోయాడని టిబెటన్ రికార్డులు పేర్కొంటున్నాయి, అయితే దీనిని ఏ స్వతంత్ర సాక్ష్యం ధృవీకరించలేదు.[30]
సామ్రాజ్యం విభిన్న భూభాగం, రవాణా కష్టం, దాని విస్తరణ ఫలితంగా సామ్రాజ్యంలోకి వచ్చిన కొత్త ఆలోచనలతో కలిసి, తరచుగా సామ్రాజ్యం కేంద్రంలోని పాలకుడితో పోటీపడే ఒత్తిళ్లు, పవర్ బ్లాక్లను సృష్టించడానికి సహాయపడ్డాయి. ఉదాహరణకు, బోన్ మతం అనుచరులు, ప్రాచీన కులీన కుటుంబాల మద్దతుదారులు క్రమంగా ఇటీవల ప్రవేశపెట్టిన బౌద్ధమతంతో పోటీ పడవలసి వచ్చింది.
విచ్ఛిన్నం, సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనోద్యమ శకం (9వ-12వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]రాజకీయ అధికార విచ్ఛిన్నం (9వ-10వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]
విచ్ఛిన్న శకం అనేది 9, 10వ శతాబ్దాలలో టిబెటన్ చరిత్రలో ఒక కాలం. ఈ యుగంలో, పూర్వపు టిబెటన్ సామ్రాజ్యం రాజకీయ కేంద్రీకరణ కుప్పకూలింది.[31] ఈ కాలం సామ్రాజ్య టిబెట్ అవశేషాలపై తిరుగుబాట్లు, ప్రాంతీయ యుద్దవీరుల పెరుగుదల ఆధిపత్యం చెలాయించింది.[32] ఏకీకృత టిబెటన్ సామ్రాజ్యానికి చివరి చక్రవర్తి అయిన లాంగ్దర్మా మరణం తరువాత, అతని వారసుడు యుమ్టన్ లేదా మరొక కుమారుడు (లేదా మేనల్లుడు) ఓసుంగ్ అధికారంలోకి వస్తారా అనే వివాదం తలెత్తింది. ఒక అంతర్యుద్ధం జరిగింది, ఇది సా-స్క్యా కాలం వరకు కేంద్రీకృత టిబెటన్ పరిపాలనను సమర్థవంతంగా ముగించింది. ఓసుంగ్ మిత్రులు లాసాపై నియంత్రణను కొనసాగించగలిగారు, యుమ్టన్ యాలుంగ్కు వెళ్లవలసి వచ్చింది, అక్కడ అతను పాలకుల ప్రత్యేక మార్గాన్ని స్థాపించాడు.[33] 910లో, చక్రవర్తుల సమాధులు అపవిత్రం చేయబడ్డాయి.
ఓసుంగ్ కుమారుడు పాల్ఖోర్ట్సాన్. తరువాతి కాలంలో మధ్య టిబెట్లోని ఎక్కువ భాగంపై నియంత్రణను కొనసాగించాడు, ఇద్దరు కుమారులకు జన్మనిచ్చాడు, ట్రాషి త్సెంట్సాన్, త్రిఖ్యిడింగ్, కొన్ని మూలాల్లో క్యిడే న్యిమాగోన్ అని కూడా పిలుస్తారు. త్రిఖ్యిడింగ్ ఎగువ న్గారీ పశ్చిమ టిబెటన్ ప్రాంతానికి వలస వెళ్ళాడు, ఉన్నత కేంద్ర టిబెటన్ ప్రభువులకు చెందిన ఒక మహిళను వివాహం చేసుకున్నాడు, ఆమెతో కలిసి అతను ఒక స్థానిక రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.[34]
842లో టిబెటన్ సామ్రాజ్యం విడిపోయిన తరువాత, ప్రాచీన టిబెటన్ రాజగృహ ప్రతినిధి అయిన న్యిమా-గోన్ మొదటి లడఖ్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. న్యిమా-గోన్ రాజ్యం ప్రస్తుత లడఖ్కు తూర్పున బాగా కేంద్రీకృతమై ఉంది. క్యిడే న్యిగోన్ పెద్ద కుమారుడు మర్యుల్ (లడఖ్ ప్రాంతం) పాలకుడు అయ్యాడు, అతని ఇద్దరు చిన్న కుమారులు పశ్చిమ టిబెట్ను పాలించారు, గుగే-పురాంగ్, జాన్స్కార్-స్పితి రాజ్యాలను స్థాపించారు. తరువాత గుగే రాజు పెద్ద కుమారుడు కోర్-రే బౌద్ధ సన్యాసి అయ్యాడు. అతను శిక్షణ కోసం యువ పండితులను కాశ్మీర్కు పంపాడు, 1040లో అతిశను టిబెట్కు ఆహ్వానించడానికి బాధ్యత వహించాడు, తద్వారా టిబెట్లో బౌద్ధమతం చిదార్ దశకు నాంది పలికాడు. చిన్న కుమారుడు స్రోంగ్-ంగే రోజువారీ ప్రభుత్వ వ్యవహారాలను నిర్వహించాడు, రాజ వంశాన్ని కొనసాగించినది అతని కుమారులే.[35][36]
టిబెటన్ పునరుజ్జీవనం (10వ-12వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]
సాంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం, ఖామ్ ప్రాంతంలో బౌద్ధమతం రహస్యంగా మనుగడ సాగించింది. 10వ శతాబ్దం చివరిలో, 11వ శతాబ్దంలో టిబెట్లో బౌద్ధమతం పునరుజ్జీవనం పొందింది. "దాచిన సంపదల" ప్రారంభ ఆవిష్కరణలకు సమానంగా,[37] 11వ శతాబ్దం టిబెట్ సుదూర తూర్పు, సుదూర పశ్చిమ ప్రాంతాలలో ఉద్భవించిన బౌద్ధ ప్రభావం పునరుజ్జీవనాన్ని చూసింది.[38]
ముజు సేల్బార్, తరువాత పండితుడు గొంగ్పా రబ్సల్ అని పిలువబడ్డాడు, ఈశాన్య టిబెట్లో బౌద్ధమత పునరుద్ధరణకు బాధ్యత వహించాడు, టిబెటన్ బౌద్ధమత న్యింగ్మా పాఠశాల పూర్వీకుడిగా పరిగణించబడ్డాడు. పశ్చిమాన, రించెన్ జాంగ్పో అనువాదకుడిగా చురుకుగా ఉన్నాడు, దేవాలయాలు, మఠాలను స్థాపించాడు. భారతదేశం నుండి ప్రముఖ పండితులు, ఉపాధ్యాయులు మళ్లీ ఆహ్వానించబడ్డారు.
1042లో అతిశ పశ్చిమ టిబెటన్ రాజు ఆహ్వానం మేరకు టిబెట్ వచ్చాడు. భారతీయ విశ్వవిద్యాలయం విక్రమశిల నుండి బౌద్ధమతం పాలా రూపానికి చెందిన ఈ ప్రసిద్ధ ఘాతాంకం తరువాత మధ్య టిబెట్కు వెళ్ళింది. అక్కడ అతని ప్రధాన శిష్యుడు ద్రోమ్తోన్పా టిబెటన్ బౌద్ధమతం కదంప పాఠశాలను స్థాపించాడు, దీని ప్రభావంతో నేటి కొత్త అనువాద పాఠశాలలు అభివృద్ధి చెందాయి.
సాక్యా, బూడిద భూమి పాఠశాల, గొప్ప లోట్సావా, డ్రోగ్మి శాక్యా శిష్యుడైన ఖోన్ కోంచోక్ గ్యెల్పో చేత స్థాపించబడింది. ఇది సాక్యా ట్రిజిన్ నేతృత్వంలో ఉంది, దాని వంశాన్ని మహాసిద్ధ విరూపాకు మళ్లించింది,[26] విద్వాంసుల సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రసిద్ధ ఘాతాంకుడు, సాక్యా పండిత, ఖోన్ కోంచోక్ గ్యెల్పో మునిమనవడు.
ఇతర ప్రాథమిక భారతీయ ఉపాధ్యాయులు తిలోపా, అతని విద్యార్థి నరోపా. కాగ్యు, పదం (బుద్ధుని) వంశం, ఇది ఒక మౌఖిక సంప్రదాయం, ఇది ధ్యానం అనుభవపూర్వక కోణానికి చాలా సంబంధించినది. దాని అత్యంత ప్రసిద్ధ ఘాతాంకుడు 11వ శతాబ్దపు మార్మికవాది మిలరేపా. ఇది ఒక ప్రధాన, ఒక చిన్న ఉపవిభాగాన్ని కలిగి ఉంది. మొదటిది, డాగ్పో కాగ్యు, మార్పా లోట్సావా, మిలరేపా, గంపోపా ద్వారా భారతీయ మాస్టర్ నరోపాను గుర్తించే కాగ్యు పాఠశాలలను చుట్టుముడుతుంది.[26]
మంగోల్ ఆక్రమణ, యువాన్ పరిపాలనా పాలన (1240–1354)
[మార్చు]
ఈ యుగంలో, మంగోలుల మద్దతుతో సాక్యా లామా ఈ ప్రాంతంలో ఆధిపత్యం చెలాయించాడు, కాబట్టి దీనిని సాక్యా రాజవంశం అని కూడా పిలుస్తారు. టిబెటన్లు, మంగోలుల మధ్య పత్రబద్ధమైన మొదటి పరిచయం మిషనరీ త్సాంగ్-పా డంగ్-ఖుర్, ఆరుగురు శిష్యులు జెంఘిస్ ఖాన్ను కలిసినప్పుడు సంభవించింది, బహుశా టంగుట్ సరిహద్దులో అతను సుమారు 1221-22లో బందీగా పట్టుబడ్డాడు.[39] మంగోలులు తమ దాడులను కొనసాగిస్తూ టిబెట్లోకి ప్రవేశించారు. 1206లో జెంఘిస్ ఖాన్ టిబెట్పై దాడి చేయడానికి కుట్ర పన్నాడని ఒక సాంప్రదాయ టిబెటన్ కథనం పేర్కొంది,[40] అయితే 1240 సైనిక ప్రచారానికి ముందు మంగోల్-టిబెటన్ ఎన్కౌంటర్లకు ఆధారాలు లేనందున ఇది అనాక్రోనిస్టిక్గా పరిగణించబడుతుంది.[41] ఈ పొరపాటు టంగుట్ పశ్చిమ జియాకు వ్యతిరేకంగా జెంఘిస్ నిజమైన ప్రచారం నుండి ఉత్పన్నమై ఉండవచ్చు.[42]
1240లో చిన్న సైన్యంతో మంగోలులు టిబెట్పై దాడి చేశారు, ఇది లాసాకు ఉత్తరంగా కొన్ని మఠాల నాశనానికి దారితీసింది. మంగోల్ యువరాజులందరూ ఒగెడై ఖాన్ వారసుడి నియామకానికి సన్నాహకంగా మంగోలియాకు తిరిగి పిలిపించబడినందున మంగోలులు 1241లో టిబెట్ నుండి తమ సైనికులను ఉపసంహరించుకున్నారు.[43] వారు 1244లో తిరిగి వచ్చారు.
మంగోల్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా టిబెట్ విలీనం చేయబడింది, మతపరమైన, రాజకీయ వ్యవహారాలపై నామమాత్రపు అధికారాన్ని నిలుపుకుంది, అయితే మంగోలులు ఈ ప్రాంతంపై నిర్మాణాత్మక, పరిపాలనా పాలనను నిర్వహించారు, అరుదైన సైనిక జోక్యంతో బలోపేతం చేయబడ్డారు.[44] చైనాలోని మంగోల్ సామ్రాజ్యం యువాన్ రాజవంశంలో భాగంగా టిబెట్ బ్యూరో ఆఫ్ బుద్ధిస్ట్ అండ్ టిబెటన్ అఫైర్స్ ద్వారా నిర్వహించబడింది.
కుబ్లాయ్ ఖాన్ మద్దతుతో, ఫాగ్పా తనను, తన శాఖను టిబెట్లో ప్రముఖ రాజకీయ శక్తిగా స్థాపించాడు.[45][46]
1265లో చోగ్యాల్ ఫాగ్పా తిరిగి టిబెట్ చేరుకుని సాక్యా ఆధిపత్యాన్ని విధించడానికి మొదటిసారిగా ప్రయత్నించాడు. 1268లో జనాభా లెక్కలు నిర్వహించబడ్డాయి. టిబెట్ పదమూడు మైరియార్కీలుగా విభజించబడింది.
1346, 1354 మధ్య, యువాన్ రాజవంశం ముగిసే సమయానికి, పాగ్మోడ్రు కుటుంబం సాక్యాను పడగొట్టింది. బౌద్ధ మత శాఖల మధ్య స్పష్టమైన విభజన ఏర్పడింది. ఈ కాలంలోనే గెలుగ్పా పాఠశాల పుట్టుక జరిగింది.[47]
టిబెట్ స్వాతంత్ర్యం (14వ-18వ శతాబ్దం)
[మార్చు]యువాన్ రాజవంశం పతనంతో, మధ్య టిబెట్ 14వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం వరకు వరుస కుటుంబాలచే పాలించబడింది, 17, 18వ శతాబ్దాలలో దలైలామా పాలన కొనసాగింది. 14వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి దాదాపు 400 సంవత్సరాల పాటు టిబెట్ వాస్తవంగా స్వతంత్రంగా ఉంది.[48] కేంద్ర అధికారం బలహీనపడినప్పటికీ, పొరుగున ఉన్న చైనా మింగ్ రాజవంశం ప్రత్యక్ష పాలనను విధించడానికి తక్కువ ప్రయత్నం చేసింది, అయినప్పటికీ 1370లలో ఉ-త్సాంగ్ ప్రాంతీయ మిలిటరీ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా టిబెటన్ భూభాగంపై నామమాత్రపు వాదనలు చేసింది.[49][50]
కుటుంబ పాలన (14వ-17వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]ఫాగ్మోడ్రుపా (14వ-15వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]ఫాగ్మోడ్రు మైరియార్కీ చురుకైన రాజకీయాలు నడిపింది. జాంగ్చుబ్ గ్యాల్ట్సన్ కాలంలో రాజకీయ ఆధిక్యం సాధించి ఫాగ్మోడ్రుపా రాజవంశాన్ని స్థాపించారు. వారు మంగోల్ వ్యవస్థలను నామమాత్రంగా ఉంచారు. జాంగ్చుబ్ గ్యాల్ట్సన్, అతని వారసుల పాలన ఒక కొత్త సాంస్కృతిక స్వీయ-అవగాహనను సూచించింది, ఇక్కడ ప్రాచీన టిబెటన్ రాజ్యం నమూనాలు కోరబడ్డాయి.[51]
రిన్పుంగ్పా కుటుంబం (15వ-16వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]ఫాగ్మోడ్రుపా రాజవంశంలో అంతర్గత కలహాలు చోటుచేసుకున్నాయి. రిన్పుంగ్పా మంత్రి కుటుంబం పశ్చిమ మధ్య టిబెట్లో 1435 తర్వాత రాజకీయాలపై ఆధిపత్యం చెలాయించింది.
త్సాంగ్పా రాజవంశం (16వ-17వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]1565లో వారిని షిగాట్సేకు చెందిన త్సాంగ్పా రాజవంశం కూలదోసింది, రాబోయే దశాబ్దాలలో టిబెట్ వివిధ దిశలలో తమ శక్తిని విస్తరించింది, కర్మ కాగ్యు విభాగానికి అనుకూలంగా ఉంది.
గాండెన్ ఫోడ్రాంగ్ ప్రభుత్వం (17వ-18వ శతాబ్దాలు)
[మార్చు]
గాండెన్ ఫోడ్రాంగ్ అనేది ఖోషుట్ ఖానేట్ సైనిక సహాయంతో 5వ దలైలామా చేత 1642లో స్థాపించబడిన టిబెటన్ ప్రభుత్వం. ఈ కాలం ప్రారంభంలో లాసా టిబెట్ రాజధానిగా మారింది.
గెలుగ్పా పాఠశాల, దలైలామా పెరుగుదల
[మార్చు]దలైలామాలు మంగోలియన్ వంశాలతో సన్నిహిత సంబంధాలు పెట్టుకున్నారు. ట్యుమెడ్ మంగోలుల రాజు ఆల్టన్ ఖాన్, 1569లో సోనమ్ గ్యాత్సోను మంగోలియాకు ఆహ్వానించాడు, అతను ఆ అభ్యర్థనను అంగీకరించాడు.
సోనమ్ గ్యాత్సో తాను టిబెటన్ సాక్యా సన్యాసి అయిన డ్రోగోన్ చోగ్యాల్ ఫాగ్పా పునర్జన్మ అని బహిరంగంగా ప్రకటించాడు. ఆల్టన్ ఖాన్ కుబ్లాయ్ ఖాన్ పునర్జన్మ అని ప్రకటించాడు. బౌద్ధమతాన్ని ప్రచారం చేయడానికి వారు మళ్ళీ కలిసి వచ్చారని ప్రకటించాడు.[52] నాల్గవ దలైలామా, యోంటెన్ గ్యాత్సో, ఆల్టన్ ఖాన్ మనవడు కావడం విశేషం.[53]
ఖోషుట్-గెలుగ్పా కూటమి
[మార్చు]
యోంటెన్ గ్యాత్సో (1589-1616), నాల్గవ దలైలామా, ఆల్టన్ ఖాన్ మనవడు. అతను 1616లో తన ఇరవైల మధ్యలో మరణించాడు. కొంతమంది అతనికి విషం ఇచ్చారని చెబుతారు కానీ ఎలాగైనా నిజమైన ఆధారాలు లేవు.[54]
లోబ్సాంగ్ గ్యాత్సో (1617-1682), గొప్ప ఐదవ దలైలామా, కేంద్ర టిబెట్పై సమర్థవంతమైన రాజకీయ అధికారాన్ని చెలాయించిన మొదటి దలైలామా. లాసాలో పోటాలా ప్యాలెస్ నిర్మాణం ఆయన కాలంలోనే ప్రారంభమైంది.
5వ దలైలామా తన మరణాన్ని 1682లో తన సహాయక విశ్వాసి, దేశి సాంగ్యే గ్యాత్సోచే పదిహేనేళ్లపాటు దాచిపెట్టబడింది.[55] 6వ దలైలామా 1697లో పోటాలాలో సింహాసనం అధిష్టించాడు. 1705-6లో, 6వ దలైలామా ప్రతినిధి, ఖోషుట్ ఖానేట్ మధ్య సంఘర్షణ లా-బ్జాంగ్ ఖాన్ చేత లాసాను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి దారితీసింది, అతను ప్రతినిధిని చంపి 6వ దలైలామాను పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. ఒక నకిలీ వ్యక్తి, యెషే గ్యాత్సో, లా-బ్జాంగ్ చేత ప్రతిష్టించబడ్డాడు. జుంగార్లు 1720లో కింగ్ రాజవంశం ద్వారా తొలగించబడ్డారు.[56]
కింగ్ రాజవంశ ఆక్రమణ, పరిపాలనా పాలన (1720–1912)
[మార్చు]1720లో దండయాత్ర తర్వాత జుంగార్లను ఓడించి కింగ్ రాజవంశం టిబెట్పై నియంత్రణ సాధించింది. ఈ పాలన 1912లో కింగ్ రాజవంశం పతనం అయ్యే వరకు కొనసాగింది. కింగ్ చక్రవర్తులు టిబెట్కు అంబన్లు అని పిలువబడే సామ్రాజ్య నివాసితులను నియమించారు, వీరు లాసాలో ఉన్న దళాలకు నాయకత్వం వహించారు. ఈ ప్రాంతం ప్రధానంగా దలైలామాల ఆధిపత్యంలో ఉంది, చైనాలోని కింగ్ రాజవంశ మద్దతుతో ఇది కొనసాగింది.
కింగ్ పాలన
[మార్చు]
కింగ్ దళాలు 1720లో జుంగార్లను తరిమికొట్టి 7వ దలైలామాను అధికారంలో ఉంచాయి. తర్వాత వారు టిబెట్లో అంబన్ల ద్వారా తమ పట్టును బిగించారు. నేపాలీ దండయాత్ర ఓటమి తర్వాత కింగ్ నియంత్రణ మరింత పెరిగింది. దలైలామా, పంచెన్ లామాలు నేరుగా కింగ్ చక్రవర్తికి విజ్ఞప్తి చేయకుండా అంబన్ల ద్వారా మాత్రమే చేసేలా నిబంధనలు పెట్టారు.
అంబన్ల అధికారాలు బలోపేతం చేయబడ్డాయి. దలైలామా, పంచెన్ లామాలు నేరుగా కింగ్ చక్రవర్తికి పిటిషన్ చేయకుండా అంబన్ల ద్వారా మాత్రమే చేయగలరు. టిబెటన్ సరిహద్దు రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలపై అంబన్లు నియంత్రణ సాధించారు.
టిబెట్లో ఐరోపా ప్రభావాలు
[మార్చు]
టిబెట్కు వచ్చిన మొదటి ఐరోపావాసులు పోర్చుగీస్ మిషనరీలు. వీరు 1624లో ఆంటోనియో డి ఆండ్రేడ్ నాయకత్వంలో వచ్చారు. వాళ్లకు టిబెటన్లు స్వాగతం పలికారు, చర్చి నిర్మించుకోవడానికి అనుమతించారు. 18వ శతాబ్దంలో మరిన్ని జెస్యూట్, కాపుచిన్ మిషనరీలు ఐరోపా నుండి వచ్చాయి. వారు క్రమంగా టిబెటన్ లామాల నుండి వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్నారు, చివరకు 1745లో వారిని టిబెట్ నుండి బహిష్కరించారు.
19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం భారతదేశం నుండి, రష్యన్ సామ్రాజ్యం మధ్య ఆసియాలో విస్తరిస్తూ టిబెట్పై ఆసక్తి చూపించాయి. రహస్య మ్యాపింగ్, అన్వేషణలు జరిగాయి.
టిబెట్కు బ్రిటిష్ యాత్ర
[మార్చు]
20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మధ్య ఆసియాలో ఆధిపత్యం కోసం బ్రిటిష్, రష్యన్ సామ్రాజ్యాలు పోటీ పడుతున్నాయి. రష్యాతో వారి లావాదేవీల నివేదికల గురించి ఆందోళన చెంది, కల్నల్ ఫ్రాన్సిస్ యంగ్హస్బాండ్ నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ యాత్ర 1903-04లో వాణిజ్య ఒప్పందాన్ని బలవంతం చేయడానికి, రష్యన్లతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకోకుండా టిబెటన్లను నిరోధించడానికి లాసాకు పంపబడింది. ప్రతిస్పందనగా, టిబెట్పై చైనా సార్వభౌమాధికారం కలిగి ఉందని కింగ్ విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ నొక్కిచెప్పింది. ఆ తర్వాత 1911లో కింగ్ రాజవంశం పతనంతో చైనా సైనికులు టిబెట్ను విడిచిపెట్టారు.
వాస్తవ స్వాతంత్ర్యం (1912–1951)
[మార్చు]
దలైలామా జూలై 1912లో భారతదేశం నుండి టిబెట్కు తిరిగి వచ్చాడు, అంబన్, చైనా దళాలందరినీ బహిష్కరించాడు. 1913లో, దలైలామా చైనా చక్రవర్తి, టిబెట్ మధ్య సంబంధం మతాధికారి, పోషకుడి సంబంధం లాంటిదని, ఒకరికొకరు లోబడి ఉండటంపై ఆధారపడి లేదని ప్రకటించాడు. "మేము ఒక చిన్న, మతపరమైన, స్వతంత్ర దేశం" అని ప్రకటన కొనసాగింది.
తరువాతి ముప్పై ఆరు సంవత్సరాలు, చైనా తన యుద్దవీరుల యుగం, అంతర్యుద్ధం, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం భరిస్తున్న సమయంలో టిబెట్ వాస్తవ స్వాతంత్ర్యాన్ని అనుభవించింది. ఈ కాలంలో టిబెట్ ప్రపంచంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలతో చాలా పరిమిత సంబంధాలను కొనసాగించింది.
పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా పాలన (1950–ప్రస్తుతం)
[మార్చు]
1949లో, కమ్యూనిస్టులు చైనాపై నియంత్రణను పొందుతున్నారని చూసిన కషాగ్, చైనా ప్రభుత్వంతో సంబంధం ఉన్న చైనీయులందరినీ బహిష్కరించాడు. అక్టోబర్ 1950లో, పీపుల్స్ లిబరేషన్ ఆర్మీ చమ్దో టిబెటన్ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించి, టిబెటన్ సైన్యం అడపాదడపా ప్రతిఘటనను ఓడించింది. 1951లో, టిబెటన్ ప్రతినిధులు బీజింగ్లో చైనా ప్రభుత్వంతో చర్చలలో పాల్గొన్నారు. దీని ఫలితంగా పదిహేడు పాయింట్ల ఒప్పందం కుదిరింది, ఇది టిబెట్పై చైనా సార్వభౌమాధికారాన్ని లాంఛనప్రాయం చేసింది, ఈ ఒప్పందాన్ని దలైలామా ఆమోదించాడు.
ప్రారంభం నుండి, కమ్యూనిస్ట్ చైనాలో టిబెట్ను చేర్చడం రెండు వ్యతిరేక సామాజిక వ్యవస్థలను ముఖాముఖికి తీసుకువస్తుందని స్పష్టమైంది. 1959లో దలైలామా భారతదేశానికి పారిపోయాడు. టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం 1965లో స్థాపించబడింది. బౌద్ధ ఆరామాలు ధ్వంసం చేయబడ్డాయి.
1959 నుండి దలైలామా, టిబెటన్ ప్రవాస ప్రభుత్వం ధర్మశాలలో (భారతదేశం) స్థిరపడ్డాయి. వీరు టిబెటన్ గుర్తింపును, సంస్కృతిని కాపాడటానికి కృషి చేస్తున్నారు. 2008లో మళ్లీ లాసాలో అల్లర్లు చెలరేగాయి. టిబెటన్ల పట్ల చైనా విధానాలపై నిరసనలు, ఆత్మహత్యలు కొనసాగుతున్నాయి. టిబెట్ స్వాతంత్ర్యం కంటే, నిజమైన స్వయంప్రతిపత్తిని కోరుకుంటున్నట్లు దలైలామా ప్రకటించారు.
చైనా పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ టిబెట్పై తన పాలనను అకల్మషమైన అభివృద్ధిగా చిత్రీకరిస్తూనే ఉంది, అయితే హ్యూమన్ రైట్స్ వాచ్ వంటి సమూహాలు మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలను ఆరోపిస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ, చాలా ప్రభుత్వాలు ఈ రోజు టిబెట్పై చైనా సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తిస్తున్నాయి, భారతదేశంలోని టిబెట్ ప్రవాస ప్రభుత్వాన్ని ఏదీ గుర్తించలేదు.
2008లో మళ్లీ అల్లర్లు చెలరేగాయి. చైనా ప్రభుత్వం కర్ఫ్యూలను విధిస్తూ, టిబెటన్ ప్రాంతాలకు ప్రాప్యతను ఖచ్చితంగా పరిమితం చేస్తూ వేగంగా స్పందించింది.
ప్రవాసంలో ఉన్న టిబెటన్లు
[మార్చు]
1959 లాసా తిరుగుబాటు, దలైలామా పారిపోయిన తరువాత, భారత ప్రభుత్వం టిబెటన్ శరణార్థులను అంగీకరించింది. ప్రవాసంలో ఉన్న దలైలామా, టిబెటన్ ప్రభుత్వానికి భారతదేశంలోని ధర్మశాలలో స్థలం కేటాయించబడింది.
దలైలామా ప్రశాంతంగా చేస్తున్న నిరసనకు 1989లో నోబెల్ శాంతి బహుమతి లభించింది. టిబెటన్ సంస్కృతి, బౌద్ధ మతాన్ని కాపాడటానికి ప్రవాస టిబెటన్లు భారతదేశంలో మఠాలు, పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులను ఏర్పాటు చేశారు.
2006లో, 14వ దలైలామా "టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తిని కోరుకుంటోంది, స్వాతంత్ర్యం కాదు" అని ప్రకటించారు.[57] దలైలామా ప్రతినిధులు, చైనా ప్రభుత్వానికి మధ్య చర్చలు మే 2008లో మళ్లీ ప్రారంభమయ్యాయి, అయితే ఫలితం తక్కువగా ఉంది.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ 《明实录》又载："万历十五年（1587）十月丁卯......番僧答赖（即达赖）准升'朵儿只唱名号，仍给敕命、图书......" The Ming Shilu records: "In the 15th year of Wanli (1587), in October Dingmao...the monk Dalai was allowed to be promoted to the rank of Dorer, and given imperial edicts, books...
- ↑ 柴达木文史丛书.第4辑.固始汗及其子孙. Beijing Book Co. December 2016. ISBN 978-7-999065-90-6. 皇上勝過締造萬物之如意寶，布仁慈於四海之濱；揚善抑惡，以足眾生之望。蒙天恩賞賜金冊、金印，封為遵行文義慧敏顧實汗，謹望闥跪接祗領，叩謝天恩。The Emperor is better than the wish-fulfilling treasure that created all things, spreading kindness to the shores of the four seas; promoting good and suppressing evil to satisfy the hopes of all living beings. I was rewarded with a gold book and a gold seal by Heaven's grace, and was named Obey Wenyi Huimin Gu Shihan. I sincerely hope that I will kneel down to accept the leader and kowtow to thank Heaven's grace.
- ↑ 陈庆英 (2005). 达赖喇嘛转世及历史定制英. 五洲传播出版社. pp. 41–. ISBN 978-7-5085-0745-3.
- ↑ Karmay 2014, p. 309.
- ↑ https://www.sohu.com/a/335359149_457251 1718年正月初二，清军驻守青海的侍卫阿齐图在柴达木带队巡逻时，遇到了侥幸从拉萨逃出的拉藏汗次子苏尔扎的妻子一行，确认了拉藏汗兵败被杀、西藏已落入准噶尔手中的结局。事态的严重，迫使清朝方面仓促地做出了武力解决西藏问题的决策。1718年三月，康熙皇帝命色楞与额伦特等“统率军兵征剿西藏”。 On the second day of the first lunar month in 1718, Aqi Tu, a Qing guard stationed in Qinghai, met the wife of Surza, the second son of Lazang Khan, who had escaped from Lhasa, while leading a patrol in Qaidam. He confirmed that Lazang Khan had been defeated and killed, and Tibet had fallen into the hands of the Dzungars. The seriousness of the situation forced the Qing dynasty to hastily make a decision to resolve the Tibetan issue by force. In March 1718, Emperor Kangxi ordered Seleng and Elunte to "lead the army to conquer Tibet."
- ↑ https://www.163.com/dy/article/HHINUQN00553GONE.html 1717年准噶尔汗国攻入拉萨，杀拉藏汗，和硕特汗国灭亡。1720年清朝第二次出兵，赶走准噶尔军。不久，清朝快速平定罗卜藏丹津之乱，在青海建立直接管理体系。 Soon, the Qing dynasty quickly put down the rebellion of Lobsang Danjin and established a direct management system in Qinghai.
- ↑ Yangang, S. H. I. (January 2015). "《御制平定西藏碑》The Imperial Stele Inscriptions of the Pacification of Tibet in Four Languages". 西北民族论丛Northwest Ethnology Series.
- ↑ https://www.163.com/dy/article/K15B94AA054403ZR.html Archived 2026-02-23 at the Wayback Machine 通过雍正时期的几次划界，西藏、青海和四川、云南之间的边界线基本被确定了下来，对后世影响深远。清朝的划界有三大优点：一，保障了云南、青海、四川三省入藏通道的安全；二，实现蒙藏分治，有利于国家的统一；三，尽可能因地制宜，因俗而治，以名山大川作为省界分野线，方便了地方的管理。Through several demarcations during the Yongzheng period, the borders between Tibet, Qinghai, Sichuan and Yunnan were basically determined, which had a profound impact on later generations. The demarcation of the Qing Dynasty had three advantages: first, it ensured the safety of the passages from Yunnan, Qinghai and Sichuan to Tibet; second, it achieved the separation of Mongolia and Tibet, which was conducive to the unification of the country; third, it tried to adapt to local conditions and customs as much as possible, using famous mountains and rivers as provincial boundaries to facilitate local management.
- ↑ Laird 2006, p. 114-117.
- ↑ Metcalfe, Tom. "Art or not? Ancient handprints spark debate". NBC News (in ఇంగ్లీష్).
- ↑ Zhang, David D.; Bennett, Matthew R.; Cheng, Hai; Wang, Leibin; Zhang, Haiwei; Reynolds, Sally C.; Zhang, Shengda; Wang, Xiaoqing; Li, Teng; Urban, Tommy; Pei, Qing; Wu, Zhifeng; Zhang, Pu; Liu, Chunru; Wang, Yafeng; Wang, Cong; Zhang, Dongju; Lawrence Edwards, R. (10 September 2021). "Earliest parietal art: Hominin hand and foot traces from the middle Pleistocene of Tibet". Science Bulletin (in ఇంగ్లీష్). 66 (24): 2506–2515. Bibcode:2021SciBu..66.2506Z. doi:10.1016/j.scib.2021.09.001. ISSN 2095-9273. PMID 36654210. S2CID 239102132.
- 1 2 Zhao, M; Kong, QP; Wang, HW; Peng, MS; Xie, XD; Wang, WZ; Jiayang, Duan JG; Cai, MC; Zhao, SN; Cidanpingcuo, Tu YQ; Wu, SF; Yao, YG; Bandelt, HJ; Zhang, YP (2009). "Mitochondrial genome evidence reveals successful Late Paleolithic settlement on the Tibetan Plateau". Proc Natl Acad Sci U S A. 106 (50): 21230–21235. Bibcode:2009PNAS..10621230Z. doi:10.1073/pnas.0907844106. PMC 2795552. PMID 19955425.
- 1 2 Helmut Hoffman in McKay 2003, pp. 45–68
- 1 2 Norbu 1989, pp. 127–128.
- 1 2 Karmay 2005, pp. 66ff.
- ↑ Grousset 1970, pp. 47–48.
- ↑ Haarh, Erik. "Extract from "The Yar Lun Dynasty"". In McKay 2003, p. 147. Harvc error: no target: CITEREFMcKay2003 (help); Richardson, Hugh. "The Origin of the Tibetan Kingdom". In McKay 2003, p. 159 (and list of kings p. 166-167). Harvc error: no target: CITEREFMcKay2003 (help).
- ↑ Powers 2007, p. 141.
- ↑ Norbu 1995, p. 220.
- ↑ Samuel 1993, p. 441.
- ↑ Haarh, Erik (1969). The Yar-luṅ Dynasty: A Study with Particular Regard to the Contribution by Myths and Legends to the History of Ancient Tibet and the Origin and Nature of Its Kings (in ఇంగ్లీష్). Copenhagen: Gad.
- ↑ Beckwith 1987, p. 13.
- ↑ Thubten Jigme Norbu; Colin Turnbull (1969). Tibet: Its History, Religion and People. Penguin Books. p. 30.
- ↑ Khar, Rabgong Dorjee (1991). "A Brief Discussion on Tibetan History Prior to Nyatri Tsenpo". The Tibet Journal. XVI (3). అనువాదకులు: Guard, Richard; Tandar, Sangye: 52–62. This article originally appeared in the Tibetan quarterly Bod-ljongs zhib-'jug (No. 1, 1986).
- 1 2 Powers 2007, p. 142.
- 1 2 3 Berzin. Alexander (2000). How Did Tibetan Buddhism Develop?: StudyBuddhism.com
- ↑ Beckwith 1987, p. 17.
- ↑ Forbes, Andrew; Henley, David (2011). "The First Tibetan Empire". China's Ancient Tea Horse Road. Chiang Mai: Cognoscenti Books.
- ↑ Beckwith, Christopher (1977). A Study of the Early Medieval Chinese, Latin, and Tibetan Historical Sources on Pre-Imperial Tibet (PhD). University of Indiana.
- ↑ Achut Dattatrya Pusalker (1964). The History and Culture of the Indian People: The age of imperial Kanauj. Vol. 4 (2nd ed.). Bharatiya Vidya Bhavan. p. 52.
The Tibetan records claim that some of their rulers, who were contemporaries of Dharmapala and Devapala, conquered the dominions of the Palas, and specifically, refer to Dharamapala as submitting to Tibetan supremacy. This is not, however, corroborated by any independent evidence, and we cannot say how far the claims can be regarded as historically true. It is not unlikely that Tibet exercised some political influence in Eastern India during the period A.D. 750-850, and the occasional reverses of the Pala rulers at the hands of the Pratiharas and the Rashtrakutas may be partly due to Tibetan aggression.
- ↑ Shakabpa 1967, p. 173.
- ↑ van Schaik & Galambos 2011, p. 4.
- ↑ Shakabpa 1967, p. 53.
- ↑ Petech, L. The Kingdom of Ladakh, (Serie Orientale Roma 51) Rome: Instituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1977: 14–16
- ↑ Hoffman, Helmut, "Early and Medieval Tibet", in Sinor, David, ed., Cambridge History of Early Inner Asia, Cambridge: Cambridge University Press, 1990), 388, 394.
- ↑ Shakabpa 1967, p. 56.
- ↑ Berzin, Alexander. The Four Traditions of Tibetan Buddhism: Personal Experience, History, and Comparisons
- ↑ Conze 1993, pp. 104ff.
- ↑ Buell 2011, pp. 193–194.
- ↑ Wylie 1990, p. 105.
- ↑ Wylie 1990, p. 106.
- ↑ Wylie 1990, p. 106: "erred in identifying Tibet as the country against Chinggis launched that early campaign. His military objective was the Tangut kingdom of Hsi-hsia."
- ↑ Wylie 1990, p. 111.
- ↑ Wylie 1990, p. 104: "To counterbalance the political power of the lama, Khubilai appointed civil administrators at the Sa-skya to supervise the Mongol regency."
- ↑ Laird 2006, p. 115.
- ↑ F. W. Mote. Imperial China 900-1800. Harvard University Press, 1999. p.501.
- ↑ Karenina Kollmar-Paulenz, Kleine Geschichte Tibets, München 2006, pp. 98–104
- ↑ Rossabi 1983, p. 194.
- ↑ Tucci, G. Tibetan Painted Scrolls, Vol. 1-2. Rome 1949, Vol. 1: 692-3.
- ↑ Zhang, T. History of Ming-Geography III
- ↑ Van Schaik, S. Tibet. A History. New Haven & London: Yale University Press 2011: 88–112.
- ↑ Laird 2006, p. 145.
- ↑ Michael Weiers, Geschichte der Mongolen, Stuttgart 2004, p. 175ff.
- ↑ Laird 2006, p. 149.
- ↑ Schwieger 2015, pp. 76, 105.
- ↑ Richardson 1984, pp. 48–49.
- ↑ Bower, Amanda (April 16, 2006). "Dalai Lama: Tibet Wants Autonomy, Not Independence". the original నుండి 2008-03-27 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2008-04-25. (originally in Time)