ట్రెబిజాండ్ సామ్రాజ్యం

Empire of Trebizond
Empire of Trebizond
1204–1461
	Double-headed eagle flag as depicted in Western portolans
	Map of the Empire of Trebizond shortly after the foundation of the Latin Empire in 1204, featuring the short-lived conquests in western Anatolia by David Komnenos (later reconquered by the Empire of Nicaea) and Sinope (later conquered by the Sultanate of Rum).
Status	Successor of the Byzantine Empire; Client state of the Kingdom of Georgia (1204–1227); Vassal of the Mongol Empire (1243–1335);
రాజధాని	Trebizond
Common languages	Pontic Greek (official); Laz; Western Armenian, Old Anatolian Turkish, Ligurian, Latin;
Religion	Greek Orthodoxy ; Minority:; Georgian Orthodox Church
Demonyms	Trapezuntine, Rhomaios (Roman)
ప్రభుత్వం	Monarchy
Notable emperors1
• 1204–1222	Alexios I
• 1238–1263	Manuel I
• 1280–1297	John II
• 1349–1390	Alexios III
• 1459–1461	David
Historical era	Late Middle Ages
• Establishment	1204
• Fall of Constantinople to the Fourth Crusade	12 April 1204
• Submission to the Mongol Empire	1243
• Permanent loss of Sinope	1265
• John II renounces Imperial claims	1282
• Trapezuntine Civil Wars	1340–1349
• Fall of Trebizond	15 August 1461
Preceded by	Succeeded by
	Byzantine Empire; (Angelos dynasty)
Ottoman Empire
Genoese Gazaria
Principality of Theodoro
Today part of	Georgia; Russia; Turkey; Ukraine
	1 the full title of the Trapezuntine emperors after 1282 was "the faithful Basileus and Autokrator of All the East, the Iberians and Perateia"

ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం లేదా ట్రాపెజుంటైను సామ్రాజ్యం అనేది 13వ శతాబ్దం నుండి 15వ శతాబ్దం వరకు ఉనికిలో ఉన్న బైజాంటైను సామ్రాజ్యానికి చెందిన మూడు బైజాంటైను అవశేష రాజ్యాలలో ఒకటి.^[8]^[9] ఈ సామ్రాజ్యం పొంటసు ప్రాంతం (అనటోలియా అత్యంత ఈశాన్య మూల) లోని దక్షిణ క్రిమియాలోని కొన్ని భాగాలను కలిగి ఉండేది. జార్జియా జోక్యాల సహాయంతో ఈ సామ్రాజ్యం ఏర్పడింది. నాల్గవ క్రూసేడు 5వ అలెక్సియోసు డూకాసు‌ను పడగొట్టి లాటిను సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన తరువాత లాస్కారిసు వంశం క్రింద ఉన్న నైసియా సామ్రాజ్యం ఏంజెలోసు వంశం ఒక శాఖ క్రింద ఉన్న ఎపిరసు నిరంకుశ రాజ్యంతో పాటు ట్రెబిజాండ్ సామ్రాజ్యం కూడా సామ్రాజ్య సింహాసనాన్ని క్లెయిం చేసిన మూడు బైజాంటైను వారసత్వ రాజ్యాలలో ఒకటిగా మారింది.^[10] కాన్స్టాంటినోపులు ముట్టడికి కొన్ని వారాల ముందు అలెక్సియోసు కొమ్నెనోసు నాయకత్వంలో చల్దియా పాఫ్లగోనియాలో జరిగిన జార్జియను దండయాత్ర తరువాత 1204లో జార్జియా రాణి తమరు సహాయంతో ట్రాపెజుంటైను సామ్రాజ్యం ఏర్పడింది.^[3] తరువాత అలెక్సియోసు తనను తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకుని ట్రెబిజాండు‌లో (ప్రస్తుతం టర్కీలోని ట్రాబ్జోను) స్థిరపడ్డాడు. పదవీచ్యుతుడైన చక్రవర్తి ఆండ్రోనికోసు 1వ కొమ్నెనోసు మనవళ్లు చివరి మగ వారసులైన అలెక్సియోసు, డేవిడు కొమ్నెనోసు, రోమను చక్రవర్తులుగా తమ హక్కులను నొక్కి చెప్పారు. 5వ అలెక్సియోసు డూకాసు‌కు వ్యతిరేకంగా. తదనంతరం జరిగిన యుద్ధాల ఫలితంగా నికేయా రెండవ బల్గేరియన్ సామ్రాజ్యంతో జరిగిన ఘర్షణల కారణంగా ఎపిరసు నుండి ఉద్భవించిన సామ్రాజ్య ప్రభుత్వమైన థెస్సలోనికా సామ్రాజ్యం పతనమైంది. అలాగే 1261లో నికేయులు కాన్‌స్టాంటినోపులు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

నికేయులు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ ట్రెబిజాండు చక్రవర్తులు రెండు దశాబ్దాల పాటు తమను తాము రోమను చక్రవర్తులుగా చెప్పుకుంటూ సామ్రాజ్య సింహాసనం మీద తమ హక్కును నొక్కిచెప్పారు. చక్రవర్తి 2వ జాన్ నైసియన్లు కాన్స్టాంటినోపులు నగరాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న 21 సంవత్సరాల తర్వాత ట్రెబిజాండు అధికారికంగా రోమను సామ్రాజ్య బిరుదు మీద కాన్స్టాంటినోపులు నగరం మీద తనకు ఉన్న హక్కును వదులుకుంది. ఈ క్రమంలో ఆ పాలకుడు తన సామ్రాజ్య బిరుదును "రోమన్ల చక్రవర్తి, నిరంకుశ పాలకుడు" నుండి "సమస్త తూర్పు దేశాల, ఐబీరియా, పెరాటియా చక్రవర్తి, నిరంకుశ పాలకుడు"గా మార్చుకున్నాడు.

పునరుద్ధరించబడిన ఈ సామ్రాజ్యం 1453లో ఒట్టోమన్లు కాన్స్టాంటినోపులు‌ను జయించడంతో అంతమైంది. ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం మాత్రం 1461 వరకు కొనసాగింది; ఆ సంవత్సరంలో ఒట్టోమను సుల్తాను 2వ మెహమెదు ఒక నెల రోజుల ముట్టడి తర్వాత ట్రెబిజాండు‌ను జయించి దాని పాలకుడైన డేవిడు‌ను ఆయన కుటుంబాన్ని బందీలుగా పట్టుకున్నాడు. ట్రెబిజాండు నుండి చీలి ఏర్పడిన క్రిమియాలోని థియోడోరో సంస్థానం మరో 14 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగి 1475లో ఒట్టోమన్ల వశమైంది. బైజాంటైను సామ్రాజ్య వారసత్వ రాజ్యాలన్నింటిలోనూ ట్రెబిజాండు రాజవంశమే అత్యంత సుదీర్ఘకాలం పాటు మనుగడ సాగించింది. ఎపిరస్ సంస్థానం అయితే నైసియన్లు కాన్స్టాంటినోపులు‌ను తిరిగి జయించక ముందే బైజాంటైను సింహాసనం కోసం పోటీపడటం మానేసింది. సుమారు 1340 ప్రాంతంలో పునరుద్ధరించబడిన బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం దీనిని కొద్దికాలం పాటు ఆక్రమించుకుంది; ఆ తర్వాత ఇది సెర్బియా సామ్రాజ్యంకు ఒక అధీన ప్రాంతంగా మారింది. తదనంతరం ఇటాలియన్ల వశమైంది. చివరగా 1479లో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో విలీనమైంది.

1461లో తమ రాజ్యం అంతమయ్యే వరకు ట్రెబిజాండు పాలకులకు 'చక్రవర్తి' అనే బిరుదు ఉన్నప్పటికీ వారి ప్రత్యర్థులైన నైసియాలోని లాస్కారిడ్లు, కాన్స్టాంటినోపులు ‌లోని పాలైయోలోగోయి వంశీయులు పద్నాలుగో శతాబ్దం చివరి వరకు వారి చక్రవర్తి బిరుదు మీద ఉన్న హక్కును సవాలు చేస్తూనే ఉన్నారు. పదమూడో శతాబ్దంలో జార్జి పాచిమెరెసు వీరిని 'లాజు ప్రజల యువరాజులు'గా పేర్కొనగా పద్నాలుగో శతాబ్దం మధ్యలో డెమెట్రియోసు కైడోనెసు మాత్రం కాన్స్టాంటినోపులు చక్రవర్తులే ట్రెబిజాండు పాలకులకు వారి రాజ్యాన్ని ప్రసాదించారని వాదించారు. కాన్స్టాంటినోపులు పాలకుల దృష్టిలో ట్రెబిజాండు తరచుగా ఒక తిరుగుబాటుదారుడిగా గతంలో తమకు సామంతుడిగా ఉండి ఇప్పుడు బంధాల నుండి విడివడి స్వయంగా చక్రవర్తులుగా ప్రకటించుకున్న ఒక 'అనాగరికుడి'గా పరిగణించబడేది; అయినప్పటికీ ట్రెబిజాండు చక్రవర్తులు మాత్రం తమ చక్రవర్తిత్వపు హక్కును ఎన్నడూ వదులుకోలేదు.^[11]

మూలాలు

మధ్య యుగాల చివరి దశలో ఒక చిన్న సామ్రాజ్యానికి కేంద్రంగా మారకముందే ట్రెబిజాండు‌కు స్వయంప్రతిపత్తితో కూడిన పాలనలో సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. సహజ నౌకాశ్రయాలు, రక్షణకు అనుకూలమైన భౌగోళిక స్వరూపం, వెండి, రాగి గనులకు ఉన్న సామీప్యం కారణంగా ట్రెబిజాండు స్థాపించబడిన కొద్దికాలానికే తూర్పు నల్ల సముద్ర తీరంలో ఒక ప్రముఖ గ్రీకు వలస రాజ్యంగా అవతరించింది. రోమన్ సామ్రాజ్య రాజధానులకు భౌగోళికంగా దూరంగా ఉండటం వలన స్థానిక పాలకులు తమ సొంత ప్రయోజనాలను పెంపొందించుకునే అవకాశం లభించింది. సామ్రాజ్య స్థాపనకు ముందున్న శతాబ్దాలలో ఈ నగరం స్థానిక గబ్రాసు కుటుంబం నియంత్రణలో ఉండేది; ఈ కుటుంబం—అధికారికంగా బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగానే కొనసాగుతున్నప్పటికీ—తన సొంత నాణేలను ముద్రించుకునేది.^[12]

ట్రెబిజాండు పాలకుల తమను తాము మెగాసు కొమ్నెనొసు అని పిలుచుకునేవారు. అలాగే ఇతర రెండు బైజాంటైను వారసత్వ రాజ్యాలైన నైసియా సామ్రాజ్యం, ఎపిరసు డెస్పోటేటు పాలకుల వలెనే—వీరు కూడా ప్రారంభంలో "రోమన్ల చక్రవర్తి, సర్వాధికారి"గా తమ ఆధిపత్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. అయితే 1261లో నైసియాకు చెందిన మైఖేలు 8వ పాలైయోలోగోసు కాన్స్టాంటినోపులు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత కామ్నెనసు వంశీయులు "చక్రవర్తి" అనే బిరుదును ఉపయోగించడం ఒక వివాదాంశంగా మారింది. 1282లో ట్రెబిజాండు 2వ జాన్ కామ్నెనస్—మైఖేలు‌తో కుదిరిన ఒక ఒప్పందం ఫలితంగా—కాన్స్టాంటినోపులు ప్రాకారాల వెలుపల తన సామ్రాజ్యాధికార చిహ్నాలను రెగలియా తొలగించి మైఖేలు కుమార్తెను వివాహం చేసుకోవడానికి నగరంలోకి ప్రవేశించాడు; తద్వారా ఆయన తన చట్టపరమైన బిరుదైన 'డెస్పోటు'ను స్వీకరించాడు.^[13] అయితే 1461లో సామ్రాజ్యం అంతమయ్యే వరకు ఆయన వారసులు ఆయన బిరుదు ఒక రూపాన్ని — "సమస్త తూర్పు దేశాలకు ఐబీరియన్లకు, పెరాటియాకు చక్రవర్తి, నిరంకుశాధిపతి" — ఉపయోగించారు.^[14]

భౌగోళికం

భౌగోళికంగా ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం నల్ల సముద్రం దక్షిణ తీరం వెంబడి ఉన్న ఒక ఇరుకైన పట్టీని పాంటికు పర్వతాలు పశ్చిమ అర్ధభాగాన్ని, అలాగే గజారియను పెరాటియా లేదా దక్షిణ క్రిమియాను (దీనిని త్వరలోనే జెనోయిసు గజారియా థియోడోరైటు గజారియా లకు కోల్పోయింది) కలిగి ఉండేది.

ఈ సామ్రాజ్యం ప్రధాన కేంద్రం యెసిలిర్మాకు నది ముఖద్వారం నుండి నల్ల సముద్రం దక్షిణ తీరం వెంబడి విస్తరించి ఉండేది; ఈ ప్రాంతాన్ని ట్రెబిజాండు వాసులు లిమినియాగా పిలిచేవారు. ఇది తూర్పు దిశగా బహుశా అకాంపిసిసు వరకు విస్తరించి ఉండవచ్చు ఆ కాలంలో ఆ ప్రాంతం లజియాగా ప్రసిద్ధి చెందింది. బ్ర్యారు అనే చరిత్రకారుడు ఒక వాదనను వినిపించారు: చల్డియా అనే జిల్లాకు చెందిన ఏడు బాండా (సైనిక విభాగాలు)లలో ఆరు విభాగాలు అక్కడి భౌగోళిక పరిస్థితుల అనుకూలతతో సామ్రాజ్యం అంతమయ్యేంత వరకు ట్రెబిజాండు పాలకుల ఆధ్వర్యంలో సమర్థవంతంగా నిర్వహించబడ్డాయి. ఈ రాజ్యపు దక్షిణ సరిహద్దును భౌగోళిక స్వరూపమే నిర్ణయించింది: పొంటికు ఆల్ప్సు పర్వతాలు మొదట సెల్జుకు తుర్కులకు ఆ తర్వాత తుర్క్‌మెను‌లకు ఒక అడ్డుగోడలా నిలిచాయి; దీనివలన వారి దాడుల తీవ్రత చక్రవర్తులు ఎదుర్కోగలిగే స్థాయికి తగ్గింది.^[15] ఈ భూభాగం ప్రస్తుతం టర్కీలోని సినోపు, సామ్సును, ఓర్డు, గిరేసును, ట్రాబ్జోను, బేబుర్టు, గుముషనే, రిజే అనే ప్రావిన్సులన్నింటినీ లేదా వాటిలోని కొంత భాగాన్ని, అలాగే ఆర్ట్విను ప్రావిన్సు తీరప్రాంతాలను కలిగిన ప్రాంతానికి సరిపోలుతుంది.

13వ శతాబ్దంలో ఈ సామ్రాజ్యం గజారియన్ పెరాటియా మీద ఆధిపత్యం కలిగి ఉండేదని కొందరు నిపుణులు భావిస్తున్నారు; ఈ ప్రాంతంలో క్రిమియా ద్వీపకల్పంలోని చెర్సను, కెర్చి నగరాలు అంతర్భాగంగా ఉండేవి. మొదటి చక్రవర్తికి తమ్ముడైన డేవిడు కామ్నెనోసు, పడమర దిశగా వేగంగా తన సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. మొదట సినోపు‌ను ఆ తర్వాత పాఫ్లాగోనియా తీరప్రాంతాలను (ఇవి ప్రస్తుతం కాస్టమోను, బార్టిను, జోంగుల్డాకు ప్రావిన్సుల తీరప్రాంతాలు), అలాగే హెరాక్లియా పొంటికాను (ప్రస్తుత కరాడెనిజు ఎరెగ్లి) ఆక్రమించుకుంటూ ముందుకు సాగాడు; చివరకు ఆయన భూభాగం నైసియా సామ్రాజ్యం సరిహద్దులను తాకేంత వరకు విస్తరించింది. అయితే ఈ విస్తరణ స్వల్పకాలికమే: 1214 నాటికి సినోప్ కు పశ్చిమాన ఉన్న భూభాగాలు థియోడరు 1వ లాస్కారిసు వశమయ్యాయి. అదే సంవత్సరంలో సినోపు నగరం కూడా సెల్జుకు‌ల చేతిలోకి వెళ్లిపోయింది; అయినప్పటికీ 13వ శతాబ్దం మిగిలిన కాలమంతటా ట్రెబిజాండు చక్రవర్తులు ఆ నగరం మీద ఆధిపత్యం కోసం పోరాటం కొనసాగిస్తూనే ఉన్నారు.^[16]

చరిత్ర

నేపథ్యం

ట్రెబిజాండు నగరం చాల్డియా థెమె (పరిపాలనా విభాగం) రాజధానిగా ఉండేది. 10వ శతాబ్దపు అరబ్ భౌగోళిక శాస్త్రవేత్త అబుల్ఫెడా అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ నగరం ప్రధానంగా ఒక లజికా రేవు పట్టణంగా పరిగణించబడేది. 10వ 11వ శతాబ్దాలలోనే చాల్డియా తన వేర్పాటువాద ధోరణులను ప్రదర్శించింది; ఆ సమయంలో ఈ ప్రాంతం థియోడరు గాబ్రాసు అనే స్థానిక నాయకుడి నియంత్రణలోకి వచ్చింది. అన్నాకొమెనేని వర్ణన ప్రకారం గాబ్రాసు ట్రెబిజాండు. దాని అంతర్భాగాలను "తనకు దక్కిన ఒక బహుమతిగా" భావించి ఒక స్వతంత్ర యువరాజులా వ్యవహరించాడు. బైజాంటైను చక్రవర్తి అలెక్సియోసు 1వ కొమ్నెనోసు ఆయన చాల్డియా గవర్నరు‌గా ధృవీకరించినప్పటికీ ఆయన సక్రమ ప్రవర్తనకు హామీగా ఆయన కుమారుడిని కాంస్టాంటినోపులో బందీగా ఉంచుకున్నాడు.

అయినప్పటికీ ట్రెబిజాండు మీద జరిగిన జార్జియను దాడిని తిప్పికొట్టడం ద్వారా గబ్రాసు తాను ఒక సమర్థవంతమైన సంరక్షకుడినని నిరూపించుకున్నాడు.^[17] ఆయన వారసులలో ఒకరైన గ్రెగరీ టారోనైట్సు, చప్పడోకియా సుల్తాను సహాయంతో తిరుగుబాటు చేశాడు; అయితే ఆయన ఓడించబడి ఖైదు చేయబడ్డాడు—కానీ ఆ తర్వాత మళ్ళీ గవర్నరు‌గా నియమించబడ్డాడు.^[18] థియోడరు మరొక వారసుడు కాంస్టాటైను గబ్రాసు;నికెటాసు వర్ణన ప్రకారం ఆయన ట్రెబిజాండును ఒక నిరంకుశుడిలా పరిపాలించాడు. ఆయన చర్యల కారణంగా 1139లో చక్రవర్తి జాన్ 2వ కొమ్నెనోసు ఆయన మీద దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాల్సి వచ్చింది. ఆ ప్రయత్నం విఫలమైనప్పటికీ 1204 నాటి సంఘటనలకు ముందు లిఖిత చరిత్రలో నమోదైన చివరి తిరుగుబాటు గవర్నరు‌గా ఆయన నిలిచాడు.^[19]

స్థాపన

ఈ సామ్రాజ్యం 1204 ఏప్రిల్ లో స్థాపించబడిందని చరిత్ర చెబుతోంది. ఆ సమయంలో అలెక్సియోస్ కొమ్నెనోస్ ఆయన సోదరుడు డేవిడు, కేంద్ర బైజాంటైను ప్రభుత్వం తమ నగర ప్రాకారాల వెలుపల మోహరించిన నాల్గవ క్రూసేడ్ సైనికుల శిబిరంతో (జూన్ 1203 – ఏప్రిల్ 1204 మధ్యకాలం) సతమతమవుతుండటాన్ని తమకు అనుకూలంగా మలుచుకున్నారు. తమ బంధువు అయిన జార్జియాకు చెందిన తామర్ అందించిన సైన్యంతో వారు ట్రెబిజాండు నగరాన్ని, దాని చుట్టుపక్కల ఉన్న చాల్డియా ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నారు.^[7] అప్పటి నుండి ట్రెబిజాండు, జార్జియా మధ్య సంబంధాలు సన్నిహితంగానే కొనసాగాయి. అయితే ఆ సంబంధాల స్వభావం, విస్తృతికి సంబంధించి మాత్రం భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.^[20] అయితే 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కనీసం దాని ఉనికిలోని మొదటి సంవత్సరాలలో ఈ కొత్త రాజ్యం జార్జియాకు లోబడి ఉండేదని కొంతమంది పండితులు నమ్ముతారు.^[3]^[4]

ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు, చివరి కొమెనేనియను బైజాంటైన్ చక్రవర్తి అయిన ఆండ్రోనికోసు 1వ కొమ్నెనోసు మనుమలు. ఆండ్రోనికోసు కుమారుడైన మాన్యువల్ కొమ్నెనోసు, జార్జియాకు చెందిన 3వ జార్జి కుమార్తె అయిన రుసుదాన్ వీరి తల్లిదండ్రులు. 1వ ఆండ్రోనికోసు ఐజాక్ 2వ ఏంజెలోస్ పదవీచ్యుతుడిని చేయగా మాన్యువలు కళ్ళు తీయబడ్డారు (ఇది రాజద్రోహానికి బైజాంటైన్లలో ఉండే ఒక సంప్రదాయ శిక్ష); ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఆయన మరణించారు. అలెక్సియోసు ఆయన సోదరుడు డేవిడు, జార్జియా రాణి తమర్ ఆస్థానానికి చేరుకున్నారు; బైజాంటైను భూభాగంలోకి తిరిగి వెళ్ళడానికి ఆమె వారికి సైనిక సహాయాన్ని అందించారు. కాన్స్టాంటినోపులు గుండా వెళ్తున్నప్పుడు ఒక సన్యాసుల బృందానికి తమరు ఇచ్చిన బహుమతులను చక్రవర్తి అలెక్సియోసు 3వ ఏంజెలోసు దొంగిలించడంతో ఆమె ఈ చర్యకు పూనుకున్నారని వాసిలియేవు వివరించారు.^[3] మిచెల్ కుర్సాన్‌స్కిసు వాసిలియేవు వ్యాఖ్యానానికి మద్దతు తెలిపినప్పటికీ తమరు జోక్యం వెనుక ఉన్న ఉద్దేశ్యం విషయంలో ఆయన వాసిలియేవు‌తో విభేదించారు: జార్జియా రాజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి ఒక 'బఫరు రాజ్యం' (మధ్యస్థ రాజ్యం) సృష్టించాలని రాణి ఉద్దేశించిందని వాసిలియేవ్ వాదించగా, కుర్సాను‌స్కిసు మాత్రం ఆ సోదరులు కాన్స్టాంటినోపులు‌లో బైజాంటైను సింహాసనాన్ని తిరిగి దక్కించుకునే ప్రయత్నంలో ఆమె వారికి మద్దతు ఇచ్చారని విశ్వసించారు.^[21]

జార్జియా నుండి సైనిక యాత్ర చేపట్టి, తమ పినతల్లి అయిన రాణి తమర్ సహాయంతో, అలెక్సియోసు, డేవిడు ఏప్రిల్ 1204లో ట్రెబిజాండు‌ను ఆక్రమించుకున్నారు.^[22] అదే నెలలో, 22 ఏళ్ల వయసులో అలెక్సియోసు చక్రవర్తిగా ప్రకటించబడ్డాడు; తరువాతి చరిత్రకారులు ఈ సంఘటననే 'ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్య స్థాపన ముహూర్తం'గా పరిగణించారు. అలెక్సియోసు తన మరణం సంభవించిన ఫిబ్రవరి 1222 వరకు తర్వాతి పద్దెనిమిదేళ్ల పాటు తన నూతన సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు. ఆ తర్వాత సింహాసనం ఆయన అల్లుడైన ఆండ్రోనికోసు 1వ గిడోసు కామ్నెనోసుకు సంక్రమించింది.

అంతర్యుద్ధాల వరకు

అలెక్సియోస్ III; మౌంట్ అథోస్లోని డయోనిసియో మఠంకు అతను జారీ చేసిన క్రిసోబుల్ (రాజశాసనం) నుండి ఈ చిత్రం గ్రహించబడింది.

అలెక్సియోసు ట్రెబిజాండు‌లోకి ప్రవేశించిన తేదీని మరింత తగ్గించవచ్చు. సెర్గీ కార్పోవు అలెక్సియోసు సీసపు ముద్రను గుర్తించాడు. ఒక వైపు "సెయింటు జార్జి చేతితో నడిపించిన శిఖర శిరస్త్రాణంలో స్ట్రాటగోసు చిత్రం" Ἀλέξιος ὁ Κομνηνός ὁ Κομνηνός ὁ Κομνηννός Ἅ(γιος) Γεώργιος [సెయింటు జార్జి] ఇరువైపులా; ఎదురుగా Ἡ Ἁγία Ἀνάστασις [పవిత్ర పునరుత్థానం] దృశ్యం సంబంధిత శాసనంతో ఉంది. కార్పోవు ఈ చిత్రం, శాసనం ప్రాముఖ్యతను సెయింటు జార్జి తన జీవితంలో సాధించిన అత్యంత ముఖ్యమైన ఘనతను చిత్రీకరిస్తున్నట్లుగా వివరిస్తాడు. ఆ ఘనత ఏమిటంటే సెయింటు జార్జి విజేత అయిన యువరాజును ట్రెబిజాండు ‌లోకి ప్రవేశించమని ఆహ్వానించడం, తన ఎడమ చేతితో నగరం ద్వారాలను తెరవడం. సెయింటు జార్జి ప్రాముఖ్యత ఏమిటంటే 1204లో పునరుత్థానం జరిగిన తేదీ అయిన ఈస్టరు ఏప్రిల్ 25న వచ్చింది. అయితే సెయింటు జార్జి స్మారక తేదీ ఏప్రిల్ 23. "కాబట్టి ఆ ముద్ర ట్రెబిజాండు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తేదీని సూచిస్తుందని నేను భావించడానికి సాహసించాను" అని కార్పోవు రాశారు.^[23]

క్రూసేడర్లు కాన్స్టాంటినోపులు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నందుకు ప్రతిస్పందనగా సోదరులు ట్రెబిజాండు‌ను ఆక్రమించి ఉండటానికి చాలా ముందుగానే ఆక్రమించారని వాసిలీవు సూచిస్తాడు; 1204 ఏప్రిల్ 13న జరిగిన కాన్స్టాంటినోపులు దోపిడీ వార్త ట్రెబిజాండు‌కు గానీ, జార్జియాకు గానీ చేరకముందే అలెక్సియోసు డేవిడు ట్రెబిజాండు ‌మీద తమ దండయాత్రను ప్రారంభించారు. అయితే వాసిలీవు అభిప్రాయం ప్రకారం వారి అసలు ఉద్దేశం బైజాంటైను సామ్రాజ్యం రాజధానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ఒక స్థావరాన్ని ఆక్రమించుకోవడం కాదు సెల్జుకు టర్కుల నుండి జార్జియాను రక్షించడానికి బైజాంటైను సామ్రాజ్యం నుండి ఒక బఫరు స్టేటును ఏర్పాటు చేయడమే.^[24] అలెక్సియోసు ఏంజెలోసు చేసిన అవమానానికి ప్రతీకారంతోనే తామరు ప్రేరేపించబడిందని వాసిలీవు‌తో ఏకీభవిస్తూనే కుర్షాన్స్కిసు ఆ సోదరులు బైజాంటైను భూభాగంలోకి తిరిగి రావడానికి మరింత స్పష్టమైన ప్రేరణను ప్రతిపాదించాడు: వారు తిరుగుబాటు జెండాను ఎగురవేయాలని, అలెక్సియోసు ఏంజెలోసు‌ను పదవీచ్యుతుడిని చేసి సామ్రాజ్య సింహాసనాన్ని కొమ్నెనోసు రాజవంశానికి తిరిగి ఇవ్వాలని నిర్ణయించుకున్నారు. అయితే వారు ట్రెబిజాండు, దాని పొరుగు భూభాగాల మీద నియంత్రణ సాధించిన కొద్దికాలానికే కాన్స్టాంటినోపులు‌ను లాటిన్లు జయించారన్న వార్త వారికి చేరింది. దాంతో ఆ సోదరులు, పశ్చిమ అనటోలియాలోని థియోడరు 1వ లాస్కారిసు ("నైసియా సామ్రాజ్యం" పాలకుడు) గ్రీసు ప్రధాన భూభాగంలోని మైఖేలు కొమ్నెనోసు డూకాసు ("ఎపిరసు నిరంకుశ రాజ్యం" పాలకుడు) లతో సామ్రాజ్య నగరాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే పోటీలోకి ప్రవేశించారు.^[25]

13వ శతాబ్దంలో చాలా కాలం పాటు ట్రెబిజాండు, సెల్జుకు సుల్తానేటు ఆఫ్ రూంతో, ఆ తర్వాత ఒట్టోమను టర్కులతో అలాగే కాన్స్టాంటినోపులు ఇతర ప్రాంతాలతో నిరంతర సంఘర్షణలో ఉంది. జెనోవా గణతంత్రం ఇది వాస్తవానికి కంటే పేరుకే సామ్రాజ్యం. ఇది తన ప్రత్యర్థులను ఒకరి మీద ఒకరిని ఉసిగొల్పుతూ తమ సౌందర్యానికి ప్రసిద్ధి చెందిన పాలకుల కుమార్తెలను ముఖ్యంగా లోతట్టు అనటోలియాలోని టర్కీ పాలకులకు, ఉదారమైన కట్నాలతో రాజ వివాహాలు జరిపిస్తూ మనుగడ సాగించింది. ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం తన స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి అవసరమైన వనరులను సమకూర్చుకోవడానికి జెనోవా, వెనిసు వ్యాపారులతో వాణిజ్యం ద్వారా పొందిన సంపద మీద ఎక్కువగా ఆధారపడిందని సాధారణ అభిప్రాయం.

1వ అలెక్సియోసు రెండవ కుమారుడు, ట్రెబిజాండు‌కు చెందిన మాన్యుయెలు I (1238–1263) అంతర్గత భద్రతను కాపాడి గొప్ప సేనాపతిగా ఖ్యాతిని పొందాడు. ఆయన విజయాలలో 1254లో సినోపు పట్టుకోవడం కూడా ఉంది.^[26] వెండి నాణేలను విడుదల చేసిన మొదటి పాలకుడు యాస్పరు.

1258లో హులాగు ఖాన్ చేతిలో బాగ్దాదు విధ్వంసం, పట్టు మార్గం పశ్చిమ ముఖద్వారాన్ని ఉత్తర దిశగా నల్ల సముద్రం వైపు మళ్ళించింది. తబ్రీజు వద్ద ఉన్న తమ స్థానిక రాజధానితో ఉన్న అనుసంధానం కారణంగా మంగోలుల ఆధిపత్యం క్రింద ట్రెబిజాండు అపారమైన సంపదను ఆర్జించింది.^[27] పాశ్చాత్య యాత్రికులు ఆసియా ఖండంలోకి సాగించే ప్రయాణాలకు ట్రెబిజాండు‌ను తమ ప్రారంభ స్థానంగా ఉపయోగించుకునేవారు; ఈ యాత్రికులలో మార్కో పోలో కూడా ఒకరు. ఈయన 1295లో ట్రెబిజాండు మార్గం గుండానే తిరిగి ఐరోపాకు చేరుకున్నారు. మాన్యువలు చిన్న కుమారుడైన 2వ జాన్ (1280–1297) పాలన అనేక ఒడిదుడుకులతో సాగింది; ఈ కాలంలోనే పునరుద్ధరించబడిన బైజాంటైను సామ్రాజ్యంతో సయోధ్య కుదరడం కాన్స్టాంటినోపులు ‌మీద ట్రెబిజాండు కలిగి ఉన్న హక్కుల వాదనలు ముగిసిపోవడం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి. జాన్ పెద్ద కుమారుడైన 2వ అలెక్సియోస్ (1297–1330) సుదీర్ఘ పాలనలో ట్రెబిజాండు సంపదతో^[28] పలుకుబడితో కూడిన ఒక స్వర్ణయుగాన్ని అనుభవించింది. ఆయన పాలనలో సుమారు 1310ల ప్రాంతంలో ఎర్జురం నగరం కూడా కొంతకాలం పాటు ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్య ఆక్రమణలో ఉంది.^[29]

అంతర్యుద్ధాల నుండి 14వ శతాబ్దం చివరి వరకు

2వ అలెక్సియోసు మరణానంతరం ఆయన చిన్న కుమారుడు బాసిల్ (1332–1340) పాలనలో స్వల్పకాలిక స్థిరత్వం నెలకొన్నప్పటికీ ఆ తర్వాత ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం వరుసగా జరిగిన చక్రవర్తుల పదవీచ్యుతులు, హత్యల వంటి సంక్షోభాలను ఎదుర్కొంది. ఆధిపత్యం కోసం రెండు వర్గాలు పోరాడాయి: బైజాంటైను అనుకూల వర్గంగా గుర్తించబడిన స్కాలరోయి స్థానిక ప్రముఖులు ప్రయోజనాలను ప్రతిబింబించే వర్గంగా గుర్తించబడిన అమిజాండరంటెసు. 1347–1348 సంవత్సరాలు ఈ అరాచక కాలం పరాకాష్టగా నిలిచాయి. సామ్రాజ్యం బలహీనతను ఆసరాగా చేసుకున్న తుర్కులు ఒయినైయానును ఆక్రమించి ట్రెబిజాండు‌ను ముట్టడించారు; అదే సమయంలో జెనోవా వాసులు కెరాససును స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అంతేకాకుండా కాఫ్ఫా నుండి వ్యాపించిన బ్లాక్ డెత్ (మహమ్మారి), ట్రెబిజాండు‌ను ఇతర పాంటికు నగరాలను తీవ్రంగా అతలాకుతలం చేసింది. తన సామ్రాజ్యం మీద పోగుపడిన విపత్తుల భారాన్ని మోయలేక చక్రవర్తి మైఖేలు 1349లో తన పదవిని త్యజించి తన మేనల్లుడు 3వ అలెక్సియోసుకు అప్పగించాడు; 3వ అలెక్సియోసు క్రమంగా ఆ రెండు వర్గాల అనుచరులను అదుపులోకి తీసుకురాగలిగాడు.

3వ అలెక్సియోసు పాలనలో ట్రెబిజాండు ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా పరిగణించబడింది. దాని అపారమైన సంపదకు కళాత్మక విజయాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. సరిగ్గా ఇదే సమయంలో 'గ్రాండు కామ్నెనోసు' వంశపు యువరాణులను పొరుగున ఉన్న తుర్కిషు రాజవంశాల పాలకులకు ఇచ్చి వివాహం చేసే ప్రసిద్ధ దౌత్య వ్యూహం ప్రారంభమైంది. అయితే ఈ సామ్రాజ్యం ఒక సంపన్నమైన రాజ్యమని భావించడాన్ని ఆంథోనీ బ్రైయర్సు వ్యతిరేకించారు. ఈ వాణిజ్యం మీద విధించిన పన్నుల ద్వారా వచ్చే ఆదాయం "బైజాంటైను ప్రమాణాల ప్రకారం" గణనీయంగా ఉన్నప్పటికీ చక్రవర్తికి వచ్చే మొత్తం ఆదాయంలో దాదాపు మూడు వంతులు భూమి నుండే వచ్చేదని ఆయన పేర్కొన్నారు—"అది నేరుగా సామ్రాజ్యపు సొంత భూముల నుండి కావచ్చు, లేదా ఇతర భూముల మీద విధించిన పన్నులు దశమభాగాల రూపంలో పరోక్షంగా కావచ్చు."^[30] ఆయన "న్యాయం, సామ్రాజ్య వాణిజ్యం, గనుల తవ్వకం, జప్తులు, సముద్రపు దొంగతనం నుండి వచ్చే లాభాలు" వంటి మధ్యయుగపు విలక్షణమైన వనరుల నుండి వచ్చే ఆదాయాన్ని కూడా చేర్చాడు.

15వ శతాబ్దం

1400 నాటికి పరిసర రాజ్యాలతో కూడిన, పరిమితమైన ట్రెబిజాండు

పద్నాలుగో శతాబ్దపు చివరి సంవత్సరాలు పెరుగుతున్న తుర్కిషు ముప్పుతో కూడి ఉన్నాయి. ఈ ముప్పు ట్రెబిజాండు‌కు సరిహద్దులుగా ఉన్న చిన్న తుర్క్‌మెను ఎమిరేట్ల నుండి కాకుండా పశ్చిమ అనటోలియా నుండి ఉద్భవించి త్వరలోనే ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంను ఏకీకృతం చేయబోతున్న కొత్త తుర్కిషు శక్తి అయిన ఉస్మాన్లీ వంశం నుండి వచ్చింది. 1402లో జరిగిన అంకారా యుద్ధంలో తైమూర్ (టామరు లానె) చేతిలో వీరి విస్తరణ తాత్కాలికంగా అడ్డుకోబడినప్పటికీ 1430ల నాటికి ఒట్టోమన్లు తమ పూర్వ వైభవాన్ని తిరిగి పొందారు; వారు గ్రీసు‌లోని పెద్ద భాగాలను ఆక్రమించుకున్నారు. చివరకు 1453 మే 29న కాన్స్టాంటినోపులు‌ను కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 3వ అలెక్సియోసు రెండవ కుమారుడు, వారసుడైన 3వ మాన్యుయలు (1390–1417) తైమూరు‌తో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. కానీ ఆ శక్తివంతమైన విజేత త్వరలోనే అనటోలియాను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయాడు. ఆయన మరణంతో ఆయన నిర్మించిన సామ్రాజ్యం కుప్పకూలిపోయింది. ఆన్యుయెలు కుమారుడైన 4వ అలెక్సియోసు (1417–1429), రాజకీయ వివాహాల సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తూ, తన ఇద్దరు కుమార్తెలను రెండు పొరుగు ముస్లిం సామ్రాజ్యాల పాలకులకు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు: ఒకరు కారా కొయున్లు ఖాన్ అయిన జిహాన్ షాహు, మరొకరు అక్ కొయున్లు ఖాన్ అయిన అలి బెగ్. ఆయన పెద్ద కుమార్తె మరియా బైజాంటైను చక్రవర్తి క్సోయిను 3వ పాలియోలోగసుకు మూడవ భార్య అయ్యింది.^[31]

4వ అలెక్సోసు పెద్ద కుమారుడైన 4వ జాన్ (1429–1459) తన సామ్రాజ్యం కూడా త్వరలోనే కాన్స్టాంటినోపులు గతినే పొందుతుందని గ్రహించక తప్పలేదు. ఒట్టోమను సుల్తాను 2వ మురాదు 1442లో సముద్రమార్గం ద్వారా రాజధానిని వశం చేసుకోవడానికి మొదట ప్రయత్నించాడు. కానీ సముద్రంలో అలల ఉధృతి ఎక్కువగా ఉండటం వలన సైన్యం తీరానికి చేరుకోవడం కష్టమైంది. దాంతో ఆ ప్రయత్నం తిప్పికొట్టబడింది.^[32] మురాదు కుమారుడు, వారసుడైన 2వ మెహమెదు (విజేత) 1456లో బెల్‌గ్రేడు‌ను ముట్టడించడంలో నిమగ్నమై దూరంగా ఉన్న సమయంలో అమాస్యాకు చెందిన ఒట్టోమను గవర్నరు ట్రెబిజాండు ‌మీద దాడి చేశాడు; ఆ దాడిలో ఆయన ఓడిపోయినప్పటికీ అనేకమందిని బందీలుగా పట్టుకుని భారీ మొత్తంలో కప్పం వసూలు చేశాడు.^[33] 1437లో ఆ నౌకాశ్రయంలో చక్రవర్తి 4వ జాన్ ఆదేశాల మేరకు ఒక సైనిక నౌక తమ నౌకలలో ఒకదానిని స్వాధీనం చేసుకున్నట్లు ఒక జెనోవా పత్రం నమోదు చేసింది.^[34]

4వ జాన్ భవిష్యత్తులో జరగబోయే దాడులను ఎదుర్కోవడానికి కూటములను ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి సన్నద్ధమయ్యాడు. 1439లో జరిగిన ఫ్లోరెన్సు సభకు మానవతావాది అయిన జార్జి అమిరౌట్జెసు‌ను తన దూతగా పంపాడు; దీని ఫలితంగా కాథలికు, ఆర్థోడాక్సు చర్చిల ఏకీకరణ ప్రకటించబడింది. కానీ ఈ ప్రకటన ద్వారా ఆయనకు పెద్దగా సహాయం లభించలేదు. ట్రెబిజాండు‌ను రక్షిస్తానని ఇచ్చిన వాగ్దానానికి ప్రతిఫలంగా ఆయన తన కుమార్తె థియోడోరాను (ఈమె 'డెస్పినా ఖాతును' అనే పేరుతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది) తన బావమరిది, అక్ కోయున్లూ ఖాన్ అయిన ఉజున్ హసన్ కుమారుడికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు. అలాగే సినోప్, కరమానియాకు చెందిన టర్కీ అమీర్ల నుండి ఇంకా జార్జియా రాజు, యువరాజుల నుండి కూడా సహాయం చేస్తామనే వాగ్దానాలను ఆయన పొందాడు.^[35] థియోడోరా, ట్రెబిజాండు‌కు చెందిన 4వ అలెక్సియోసు కుమార్తె (ఆమె పేరు కూడా థియోడోరా) ద్వారా అక్ కోయున్లూ తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన ఇరాన్ సఫావిదు రాజవంశం దాని ప్రారంభం నుండే ప్రత్యక్ష పాక్షిక పాంటికు గ్రీకు జాతికి చెందినదిగా ఉండేది. 1వ ఇస్మాయిలు థియోడోరా మనవడు.

1459లో జాన్ మరణం తర్వాత ఆయన సోదరుడు డేవిడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. డేవిడు, ఒట్టోమన్లకు వ్యతిరేకంగా సహాయం కోసం వివిధ యూరోపియను శక్తులతో కుట్రలు పన్నాడు. జెరూసలేంను జయించడం వంటి సాహసోపేతమైన పథకాల గురించి మాట్లాడాడు. చివరకు 2వ మెహమదు ఈ కుట్రల గురించి విన్నాడు. తన సోదరుడి మీద విధించిన కప్పాన్ని రద్దు చేయాలని డేవిడు డిమాండు చేయడంతో మరింత రెచ్చగొట్టబడి చర్యకు దిగాడు.^[35]

మెహమెదు ప్రతిస్పందన 1461 వేసవిలో వచ్చింది. ఆయన బుర్సా వద్ద ఒక భారీ సైన్యాన్ని సమీకరించి, ఒక ఆకస్మిక ఎత్తుగడతో సినోపు పైకి దండెత్తాడు; అక్కడి ఎమిర్ (పాలకుడు) వెంటనే లొంగిపోయాడు. ఆ తర్వాత ఉజున్ హసను‌ను అడ్డుకునే ఉద్దేశంతో సుల్తాను తూర్పు అనటోలియా గుండా దక్షిణం వైపుకు కదిలాడు. ట్రబిజాండు‌ను ఏకాకిని చేసిన మెహమెదు, అక్కడి నివాసులకు తన రాక గురించి తెలిసేలోపే వారి మీద విరుచుకుపడి ఆ నగరాన్ని ముట్టడించాడు. ఆ నగరం ఒక నెల రోజుల పాటు ప్రతిఘటించింది చివరకు 1461 ఆగస్టు 15న డేవిడు లొంగిపోయాడు. ట్రబిజాండు పతనంతో బైజాంటైను సామ్రాజ్యం చివరి స్వతంత్ర అవశేషం—అలాగే బైజాంటైను సామ్రాజ్యం ఉద్భవించిన రోమన్ సామ్రాజ్యం అవశేషం కూడా—ట్రబిజాండు సామ్రాజ్యం శాఖ అయిన థియోడోరో సంస్థానం మాత్రమే మిగిలింది. 1475 డిసెంబరు 30న అది కూడా ఒట్టోమను పాలనలో అంతర్భాగమైంది.^[36]

థామసు కుమారుడైన జాన్ అపోలోనియసు ద్వారా ట్రబిజాండు పతనాన్ని వర్ణించే ఒక సమకాలీన చిత్రణ

సంస్కృతి

మతం

ట్రబిజాండ్ సామ్రాజ్య సమాజం మీద క్రైస్తవ మతం బలమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. ఆ కాలపు సన్యాసులు రచించిన వాజెలాను పత్రాలు ప్రకారం ఆ సామ్రాజ్యంలోని మాట్జౌకా ప్రాంతంలో నివసించే అత్యధిక సంఖ్యలో రైతులు, క్రైస్తవ మతానికి సంబంధించిన ప్రముఖుల పేర్లనే తమ మొదటి పేర్లుగా కలిగి ఉండేవారు. కుటుంబ పేర్లు తరచుగా క్రైస్తవ సాధువులను, వృత్తులను, ప్రదేశాల పేర్లను సూచించేవి.^[37]

గ్రాండు కొమ్నెని రాజ్యానికి (దీనిని "ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం" అని పిలిచేవారు) చెందిన సాపేక్షంగా పరిమితమైన భూభాగంలో, మూడు మత పరిపాలన మండళ్ల సరిపడా స్థలం ఉండేది: చాలా కాలం క్రితమే స్థాపించబడిన ఏకైక మండలి అయిన ట్రెబిజాండు; లజిక ప్రాంతంలోని సెరాసౌసు ఇంకా రిజయను—ఈ రెండూ ఉన్నత స్థాయిగా బిషప్ పీఠాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. ఈ మూడు మండళ్లు కూడా ఓట్టమను ఆక్రమణను (1461) తట్టుకుని నిలిచాయి; సాధారణంగా ఇవి 17వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగాయి, ఆ సమయంలో సెరాసౌసు, రిజయను మండళ్లు రద్దు చేయబడ్డాయి. ఆ సమయంలో లాజు ప్రజలు, ఆ ప్రాంతం వరుసగా ఇస్లామీకరణ చెందడం వలన రిజయను మండలి, ఆఫ్ బిషప్ పీఠం రద్దు చేయబడ్డాయి. బహుశా సెరాసౌసు మండలి కూడా ఇదే కారణాల వల్ల నిలిపివేయబడి ఉండవచ్చు.^[38]

ఆర్థిక వ్యవస్థ

ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం (1204–1461) ఆర్థిక వ్యవస్థ చారిత్రాత్మక సిల్క్ రోడ్ ఆగ్నేయ చివరి బిందువు వద్ద ఉన్న దాని వ్యూహాత్మక స్థానంగా ఉంది. నల్ల సముద్రం దక్షిణ తీరం మీద దాని నియంత్రణ ద్వారా అది నిర్వచించబడింది. బైజాంటైను ప్రావిన్సు అయిన చాల్డియా వాణిజ్య మౌలిక సదుపాయాలను వారసత్వంగా పొందిన ఈ సామ్రాజ్యం, పర్షియా, అర్మేనియా, విస్తృత ఆసియా అంతర్భాగం సంపదను జెనోయిసు, వెనీషియను, ఇతర పశ్చిమ యూరోపియను మార్కెట్లకు తరలిస్తూ ఒక ప్రధాన వ్యాపార కేంద్రంగా వర్ధిల్లింది. దాని రాజకీయ అధికారం తరచుగా ఒక ఇరుకైన తీరప్రాంతానికే పరిమితమైనప్పటికీ ట్రెబిజాండు శ్రేయస్సు మూడు స్తంభాల ద్వారా నిలబడింది: సుదూర రవాణా వాణిజ్యంలో దాని కీలక పాత్ర, దాని స్వంత సమృద్ధమైన సహజ వనరుల ఎగుమతి—(ముఖ్యంగా పాంటికు వెండి, పటిక, వైన్, హాజెలు నట్స్ వంటి వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు)— దాని చైతన్యవంతమైన, స్వయంప్రతిపత్తి గల వ్యాపార కేంద్రాలు. ఒక అధునాతన ద్రవ్య వ్యవస్థ ఇటాలియను సముద్ర గణతంత్ర రాజ్యాలతో జరిగిన ఒప్పందాల ద్వారా లభించిన ఈ వాణిజ్య సంపద ట్రాపెజుంటైను రాజ్యానికి దాని సాంస్కృతిక విజయాలకు పునాది వేసింది. దీని ఫలితంగా 1461లో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం దీనిని అంతిమంగా జయించే వరకు ఇది బైజాంటైను సామ్రాజ్యం రోం సెల్జుకు సుల్తానేటు రెండింటినీ అధిగమించి మనుగడ సాగించగలిగింది.

జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

19వ శతాబ్దంలో జోహన్నెసు రీట్‌స్టాపు పాత మధ్యయుగ ఆధారాల ఆధారంగా, ట్రెబిజాండ్, కొమ్నెనోయి చిహ్నంగా *అర్జెంట్, త్రీ బార్స్ సేబుల్*ను ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు, అయితే, ఏ సమకాలీన ఆధారాలు ఈ చిహ్నాలకు మద్దతు ఇవ్వడం లేదు, మధ్యయుగ ఆయుధ గ్రంథాలు సుదూర ప్రాంతాల కోసం విచిత్రమైన చిహ్నాలను సృష్టించడం తెలిసిందే

ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ ఐరోపాలో "వాణిజ్యం ద్వారా సుసంపన్నమైంది" అనే ఖ్యాతిని పొందింది. "స్టీవెను రన్సిమాను అభిప్రాయం ప్రకారం పర్షియా, దాని రాజధాని గుండా వెళ్ళిన తూర్పు దేశాలు, వెనుక ఉన్న కొండలలోని వెండి గనులు, దాని యువరాణుల సౌందర్యానికి ప్రసిద్ధి చెందాయి.^[39] డొనాల్డు నికోలు, రన్సిమాను చేసిన వ్యాఖ్యలనే ప్రతిధ్వనిస్తూ ఇలా పేర్కొన్నారు: "చాలామంది చక్రవర్తులకు వివాహ వయసులో ఉన్న కుమార్తెల రూపంలో సంతానం కలిగే అదృష్టం దక్కింది; ట్రెబిజాండు మహిళల సౌందర్యం ఎంత ప్రసిద్ధమో వారి కట్నకానుకల సంపద కూడా అంతే ప్రఖ్యాతి గాంచింది."^[40] ఆ రాజ్యానికి ఉన్న అపార సంపద విశిష్టమైన భౌగోళిక స్థానం దానికి చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయే కీర్తిని సమకూర్చాయి. సెర్వాంటెస్, తన ప్రసిద్ధ రచన డాన్ క్విక్సోట్లోని ప్రధాన పాత్రను వర్ణిస్తూ—"తన బాహుబలంతో తాను అప్పుడే కనీసం 'ట్రెబిజాండు చక్రవర్తి'గా పట్టాభిషిక్తుడైనట్లుగా ఊహించుకునేవాడు"—అని పేర్కొన్నారు. రాబెలే తన రచనలోని ఒక పాత్ర అయిన పీడ్‌మాంట్ పాలకుడు పిక్రోకోల్ ద్వారా—"నేను కూడా ట్రెబిజాండు చక్రవర్తిని కావాలనుకుంటున్నాను"—అని పలికించారు. ట్రెబిజాండు‌ను ప్రస్తావించే ఇతర రచనలు, కథలు 20వ శతాబ్దం వరకు కూడా కొనసాగాయి.^[41]

ఇటాలియన్ భాషలో ట్రెబిజాండు‌ను కోల్పోవడం అనే ఒక జాతీయం ఉంది; దీని అర్థం "దిక్కుతోచని స్థితిలో పడటం" లేదా "గందరగోళానికి గురవడం". నల్ల సముద్రం గుండా వెళ్లే అన్ని మార్గాల ద్వారా చేరుకోవడానికి వీలైన ఒక రేవు పట్టణం ట్రెబిజాండు; అందుకే తుఫానులు సంభవించినప్పుడు అది నావికులకు ఒక సురక్షితమైన ఆశ్రయంగా నిలిచేది.^[42]

ఇవి కూడా చూడండి

ట్రెపెజుంటైన్ చక్రవర్తుల జాబితా
ట్రెపెజుంటైన్ సింహాసన ఆక్రమణదారుల జాబితా
కామ్నెనోసు వంశం, సంబంధిత వంశవృక్షం
హగియా సోఫియా, ట్రాబ్జోను
సుమెలా మఠం
డొరోథీ డన్నెటు, ఒక స్కాటిషు చారిత్రక నవలా రచయిత్రి; ఈమె రాసిన ది స్ప్రింగు ఆఫ్ ది రాం అనే పుస్తకంలోని అధిక భాగం, ట్రెబిజాండు పతనం చెందుతున్న సమయపు నేపథ్యంలో సాగుతుంది
లారెన్సు స్కూనోవరు, ఒక అమెరికన్ చారిత్రక నవలా రచయిత; ఈయన రాసిన ది బర్నిష్డు బ్లేడు అనే పుస్తకంలోని అధిక భాగం, ట్రెబిజాండ్ తన వైభవ శిఖరాగ్రంలో ఉన్న సమయపు నేపథ్యంలో సాగుతుంది
ది టవర్సు ఆఫ్ ట్రెబిజాండు, రోజ్ మాక్యులే (1881–1958) రచించిన ఒక నవల

మూలాలు

1 2 This is the date determined by Franz Babinger, "La date de la prise de Trébizonde par les Turcs (1461)", Revue des études byzantines, 7 (1949), pp. 205–207 doi:10.3406/rebyz.1949.1014
↑ Androudis, Pascal (2017). "Présence de l'aigle bicéphale en Trebizonde et dans la principauté grecque de Théodoro en Crimée (XIVe-XVe siècles)" (PDF). Byzantiaka (in ఫ్రెంచ్). 34: 179–218. ISSN 1012-0513.
1 2 3 4 Vasiliev, A. A. (1936). "The Foundation of the Empire of Trebizond 1204–1222". Speculum. 11 (1): 3–37. doi:10.2307/2846872. JSTOR 2846872. S2CID 162791512.
1 2 Ostrogorsky, G., Ιστορία του Βυζαντινού κράτους 3 (Athens 1997), pp. 102, 305.
↑ Encyclopedia of World Cultures, Laz "Though Greek in higher culture, the rural areas of Trebizond empire appear to have been predominantly Laz in ethnic composition."
↑ Rustam Shukurov (2016). The Byzantine Turks, 1204-1461. p. 289. A remarkable feature of the Pontic situation in that some groups of nomad apparently wandered Trapezuntine territories as subjects of the Grand Komnenoi. According to Brendemoen, by the 14th century, a group of Pontic nomads was bilingual and spoke both Turkic and Greek. In addition to the case of the Christian Çepni, this is substantiated by linguistic data. Moreover, the earliest Turkic dialect of the Pontos was based on the Aqqoyunlu Turkic dialect under the influence of Pontic Greek.
1 2 Hewsen, Robert H. (2009). "Armenians on the Black Sea: The Province of Trebizond". In Richard G. Hovannisian (ed.). Armenian Pontus: The Trebizond-Black Sea Communities. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, Inc. pp. 47, 37–66. ISBN 978-1-56859-155-1.
↑ Fried, Johannes (13 January 2015). The Middle Ages (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 247. ISBN 978-0-674-05562-9.
↑ Jonathan Shepard 2008, p. 731.
↑ అలెగ్జాండర్ ఎ. వాసిలీవ్ (1958), హిస్టరీ ఆఫ్ ది బైజాంటైన్ ఎంపైర్, వాల్యూమ్ 2. 324–1453, రెండవ ఎడిషన్ (మాడిసన్: యూనివర్సిటీ ఆఫ్ విస్కాన్సిన్ ప్రెస్, పే. 506: "...విచ్ఛిన్నమైన తూర్పు సామ్రాజ్య భూభాగంలో, మూడు స్వతంత్ర గ్రీకు కేంద్రాలు ఏర్పడ్డాయి; ఆసియా మైనర్‌లో నైసియా సామ్రాజ్యం, ట్రెబిజాండ్ సామ్రాజ్యం, ఉత్తర గ్రీస్‌లో ఎపిరస్ నిరంకుశ రాజ్యం."
↑ S. Kennedy(2019) Michael Panaretos in Context in Byzantinische Zeitschrift, 904-5, 928-9. ట్రెబిజాండ్ చక్రవర్తులు తమ లాజ్ మూలాల పట్ల కొంతమేరకైనా గర్వం కలిగి ఉండేవారు. ఆరవ శతాబ్దానికి సంబంధించిన బెసారియన్ రాసిన ట్రెబిజాండ్ చరిత్ర, లాజ్ ప్రజలను ట్రెబిజాండ్ వాసులతో (Trapezuntines) ఏకీకృతం చేసి చూస్తేనే అర్థవంతంగా ఉంటుంది. లాజికే ప్రాంతంపై వారికి చట్టబద్ధమైన పాలనా హక్కు ఉందని కూడా ఆయన ప్రకటించారు. చూడండి: Kennedy, Two Works, 183, 264-5. చరిత్రకు సంబంధించిన ఈ వ్యాఖ్యానం అప్పట్లో కొంత విస్తృతంగానే ప్రచారంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది; ఎందుకంటే, 18వ శతాబ్దానికి చెందిన 'సుమెలా ట్రెబిజాండ్ చరిత్ర' కూడా లాజ్ ప్రజలను ట్రెబిజాండ్ వాసులతోనే గుర్తించి, వారిని 'గ్రాండ్ కోమ్నెనోయి' వంశానికి పూర్వీకులుగా పేర్కొంది.
↑ "Very Rare Issue of Interest to Both Byzantine & Crusader Collectors". CNGcoins.com. Classical Numismatics Group. February 2017. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: November 22, 2020.
↑ Donald M. Nicol, The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453, second edition (Cambridge: University Press, 1993), p. 74
↑ N. Oikonomides రచించిన "The Chancery of the Grand Komnenoi: Imperial Tradition and Political Reality", Archeion Pontou 35 (1979), pp. 299–332 లోని చర్చను చూడండి.
↑ Bryer, "Greeks and Türkmens: The Pontic Exception", Dumbarton Oaks Papers, 29 (1975), pp. 117ff
↑ Charitopoulos Evangelos నమోదు చేసినట్లుగా, "Diocese of Cerasous. Encyclopaedia of the Hellenic World, Asia Minor"
↑ Miller, ట్రెబిజాండు, p. 12
↑ కొందరు చరిత్రకారులు Taronitesను Theodore Gabras యొక్క కుమారుడైన గ్రెగరీ గబ్రాసుతో ఒకే వ్యక్తిగా గుర్తిస్తారు. చూడండి: Anthony Bryer, "A Byzantine Family: The Gabrades, c. 979 – c. 1653", University of Birmingham Historical Journal, 12 (1970), p. 176
↑ Miller, Trebizond, p. 13
↑ Eastmond, Antony. "Narratives of the Fall: Structure and Meaning in the Genesis Frieze at Hagia Sophia, Trebizond". డంబార్టన్ ఓక్స్ పేపర్స్ 53 (1999), 219–36.
↑ Michel Kuršanskis, "L'Empire de Trébizonde et la Géorgie", Revue des études byzantines, 35 (1977). pp. 243–247
↑ Michael Panaretos, Chronicle, ch. 1. గ్రీకు మూలపాఠం: Original-Fragmente, Chroniken, Inschiften und anderes Materiale zur Geschichte des Kaiserthums Trapezunt, భాగం 2లో; Abhandlungen der historischen Classe der königlich bayerischen Akademie 4 (1844), విభాగం 1, పేజీ 11లో; జర్మన్ అనువాదం, పేజీ 41లో.
↑ కార్పోవ్, "ట్రెబిజాండ్ సామ్రాజ్యానికి సంబంధించిన పత్రాల యొక్క కొత్త ఆర్కైవల్ ఆవిష్కరణలు", గేమర్, 1 (2012), పేజీలు 75f
↑ వాసిలీవ్, "ఫౌండేషన్", పే. 19
↑ కుర్సాన్స్కిస్, "ట్రెబిజాండ్ ఎట్ లా జార్జీ", పేజీలు 243–245
↑ మరియా నిస్టాజూలౌ, de Sinope par les Grecs de Trébizonde (1254–1265)"^{[permanent dead link]}, Revue des études byzantines, 22 (1964), pp. 241–9
↑ E.S. Georganteli, "Trapezuntine Money in the Balkans, Anatolia and the Black Sea, 13th–15th centuries", in T. Kyriakides (ed.), Trebizond and the Black Sea (Thessaloniki, 2010), p. 94
↑ Zehiroğlu, A.M. "Astronomy in the Trebizond Empire", (2016), pp. 2–5
↑ Zehiroğlu, Ahmet M. ; "Trabzon Imparatorluğu 2" 2016, Trabzon, (ISBN 978-605-4567-52-2) ; pp.133–134
↑ Bryer, "The Estates of the Empire of Trebizond. Evidence for their Resources, Products, Agriculture, Ownership and Location", Archeion Pontou 35 (1979), p. 371.
↑ Donald M. Nicol 1993, pp. 404–406.
↑ Miller, Trebizond, p. 85
↑ Miller, Trebizond, pp. 87f
↑ S. P. Karpov, "New Documents on the Relations between the Latins and the Local Populations in the Black Sea Area (1392–1462)", Dumbarton Oaks Papers: Symposium on Byzantium and the Italians, 13th–15th centuries, 49 (1995), p. 39
1 2 Nicol, Last Centuries, p. 407
↑ Nicol, Last Centuries, p. 408
↑ Bryer, Anthony (1986). Continuity and Change in Late Byzantine and Early Ottoman Society: Papers Given at a Symposium at Dumbarton Oaks in May 1982. University of Birmingham. p. 79. ISBN 9780704407480. OCLC 260168166.
↑ Charitopoulos Evangelos నమోదు చేసినట్లుగా, "Diocese of Cerasous. Encyclopaedia of the Hellenic World, Asia Minor", (3/7/2007)
↑ రన్సిమాన్, ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది క్రూసేడ్స్ – ది కింగ్‌డమ్ ఆఫ్ ఆర్సే అండ్ ది లేటర్ క్రూసేడ్స్ (కేంబ్రిడ్జ్: యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1975), పే. 126
↑ Nicol, Last Centuries, pp. 402f
↑ Miller, Trebizond, pp. 117ff
↑ (in Italian)Perché si dice perdere la Trebisonda, nationalgeographic.it. Retrieved October 19, 2019.

↑ "Some scholars believe that the new state was subject to Georgia, at least in the first years of its existence, at the beginning of the 13th century."^[3]^[4]

ఉల్లేఖన లోపం: "upper-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="upper-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

[Babinger-1949-1] 1 2 This is the date determined by Franz Babinger, "La date de la prise de Trébizonde par les Turcs (1461)", Revue des études byzantines, 7 (1949), pp. 205–207 doi:10.3406/rebyz.1949.1014

[2] Androudis, Pascal (2017). "Présence de l'aigle bicéphale en Trebizonde et dans la principauté grecque de Théodoro en Crimée (XIVe-XVe siècles)" (PDF). Byzantiaka (in ఫ్రెంచ్). 34: 179–218. ISSN 1012-0513.

[Vasiliev,_A.A._1936_pp._3-37-3] 1 2 3 4 Vasiliev, A. A. (1936). "The Foundation of the Empire of Trebizond 1204–1222". Speculum. 11 (1): 3–37. doi:10.2307/2846872. JSTOR 2846872. S2CID 162791512.

[Ostrogorsky,_G._1997_pp._102,_305-4] 1 2 Ostrogorsky, G., Ιστορία του Βυζαντινού κράτους 3 (Athens 1997), pp. 102, 305.

[6] Encyclopedia of World Cultures, Laz "Though Greek in higher culture, the rural areas of Trebizond empire appear to have been predominantly Laz in ethnic composition."

[shukurov-7] Rustam Shukurov (2016). The Byzantine Turks, 1204-1461. p. 289. A remarkable feature of the Pontic situation in that some groups of nomad apparently wandered Trapezuntine territories as subjects of the Grand Komnenoi. According to Brendemoen, by the 14th century, a group of Pontic nomads was bilingual and spoke both Turkic and Greek. In addition to the case of the Christian Çepni, this is substantiated by linguistic data. Moreover, the earliest Turkic dialect of the Pontos was based on the Aqqoyunlu Turkic dialect under the influence of Pontic Greek.

[Hewsen47-8] 1 2 Hewsen, Robert H. (2009). "Armenians on the Black Sea: The Province of Trebizond". In Richard G. Hovannisian (ed.). Armenian Pontus: The Trebizond-Black Sea Communities. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, Inc. pp. 47, 37–66. ISBN 978-1-56859-155-1.

[9] Fried, Johannes (13 January 2015). The Middle Ages (in ఇంగ్లీష్). Harvard University Press. p. 247. ISBN 978-0-674-05562-9.

[FOOTNOTEJonathan_Shepard2008731-10] Jonathan Shepard 2008, p. 731.

[11] అలెగ్జాండర్ ఎ. వాసిలీవ్ (1958), హిస్టరీ ఆఫ్ ది బైజాంటైన్ ఎంపైర్, వాల్యూమ్ 2. 324–1453, రెండవ ఎడిషన్ (మాడిసన్: యూనివర్సిటీ ఆఫ్ విస్కాన్సిన్ ప్రెస్, పే. 506: "...విచ్ఛిన్నమైన తూర్పు సామ్రాజ్య భూభాగంలో, మూడు స్వతంత్ర గ్రీకు కేంద్రాలు ఏర్పడ్డాయి; ఆసియా మైనర్‌లో నైసియా సామ్రాజ్యం, ట్రెబిజాండ్ సామ్రాజ్యం, ఉత్తర గ్రీస్‌లో ఎపిరస్ నిరంకుశ రాజ్యం."

[12] S. Kennedy(2019) Michael Panaretos in Context in Byzantinische Zeitschrift, 904-5, 928-9. ట్రెబిజాండ్ చక్రవర్తులు తమ లాజ్ మూలాల పట్ల కొంతమేరకైనా గర్వం కలిగి ఉండేవారు. ఆరవ శతాబ్దానికి సంబంధించిన బెసారియన్ రాసిన ట్రెబిజాండ్ చరిత్ర, లాజ్ ప్రజలను ట్రెబిజాండ్ వాసులతో (Trapezuntines) ఏకీకృతం చేసి చూస్తేనే అర్థవంతంగా ఉంటుంది. లాజికే ప్రాంతంపై వారికి చట్టబద్ధమైన పాలనా హక్కు ఉందని కూడా ఆయన ప్రకటించారు. చూడండి: Kennedy, Two Works, 183, 264-5. చరిత్రకు సంబంధించిన ఈ వ్యాఖ్యానం అప్పట్లో కొంత విస్తృతంగానే ప్రచారంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది; ఎందుకంటే, 18వ శతాబ్దానికి చెందిన 'సుమెలా ట్రెబిజాండ్ చరిత్ర' కూడా లాజ్ ప్రజలను ట్రెబిజాండ్ వాసులతోనే గుర్తించి, వారిని 'గ్రాండ్ కోమ్నెనోయి' వంశానికి పూర్వీకులుగా పేర్కొంది.

[13] "Very Rare Issue of Interest to Both Byzantine & Crusader Collectors". CNGcoins.com. Classical Numismatics Group. February 2017. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: November 22, 2020.

[14] Donald M. Nicol, The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453, second edition (Cambridge: University Press, 1993), p. 74

[15] N. Oikonomides రచించిన "The Chancery of the Grand Komnenoi: Imperial Tradition and Political Reality", Archeion Pontou 35 (1979), pp. 299–332 లోని చర్చను చూడండి.

[16] Bryer, "Greeks and Türkmens: The Pontic Exception", Dumbarton Oaks Papers, 29 (1975), pp. 117ff

[17] Charitopoulos Evangelos నమోదు చేసినట్లుగా, "Diocese of Cerasous. Encyclopaedia of the Hellenic World, Asia Minor"

[Miller-12-18] Miller, ట్రెబిజాండు, p. 12

[19] కొందరు చరిత్రకారులు Taronitesను Theodore Gabras యొక్క కుమారుడైన గ్రెగరీ గబ్రాసుతో ఒకే వ్యక్తిగా గుర్తిస్తారు. చూడండి: Anthony Bryer, "A Byzantine Family: The Gabrades, c. 979 – c. 1653", University of Birmingham Historical Journal, 12 (1970), p. 176

[20] Miller, Trebizond, p. 13

[21] Eastmond, Antony. "Narratives of the Fall: Structure and Meaning in the Genesis Frieze at Hagia Sophia, Trebizond". డంబార్టన్ ఓక్స్ పేపర్స్ 53 (1999), 219–36.

[22] Michel Kuršanskis, "L'Empire de Trébizonde et la Géorgie", Revue des études byzantines, 35 (1977). pp. 243–247

[Panaretos-4-23] Michael Panaretos, Chronicle, ch. 1. గ్రీకు మూలపాఠం: Original-Fragmente, Chroniken, Inschiften und anderes Materiale zur Geschichte des Kaiserthums Trapezunt, భాగం 2లో; Abhandlungen der historischen Classe der königlich bayerischen Akademie 4 (1844), విభాగం 1, పేజీ 11లో; జర్మన్ అనువాదం, పేజీ 41లో.

[24] కార్పోవ్, "ట్రెబిజాండ్ సామ్రాజ్యానికి సంబంధించిన పత్రాల యొక్క కొత్త ఆర్కైవల్ ఆవిష్కరణలు", గేమర్, 1 (2012), పేజీలు 75f

[25] వాసిలీవ్, "ఫౌండేషన్", పే. 19

[26] కుర్సాన్స్కిస్, "ట్రెబిజాండ్ ఎట్ లా జార్జీ", పేజీలు 243–245

[27] మరియా నిస్టాజూలౌ, de Sinope par les Grecs de Trébizonde (1254–1265)"^{[permanent dead link]}, Revue des études byzantines, 22 (1964), pp. 241–9

[28] E.S. Georganteli, "Trapezuntine Money in the Balkans, Anatolia and the Black Sea, 13th–15th centuries", in T. Kyriakides (ed.), Trebizond and the Black Sea (Thessaloniki, 2010), p. 94

[29] Zehiroğlu, A.M. "Astronomy in the Trebizond Empire", (2016), pp. 2–5

[30] Zehiroğlu, Ahmet M. ; "Trabzon Imparatorluğu 2" 2016, Trabzon, (ISBN 978-605-4567-52-2) ; pp.133–134

[31] Bryer, "The Estates of the Empire of Trebizond. Evidence for their Resources, Products, Agriculture, Ownership and Location", Archeion Pontou 35 (1979), p. 371.

[FOOTNOTEDonald_M._Nicol1993404–406-32] Donald M. Nicol 1993, pp. 404–406.

[33] Miller, Trebizond, p. 85

[34] Miller, Trebizond, pp. 87f

[35] S. P. Karpov, "New Documents on the Relations between the Latins and the Local Populations in the Black Sea Area (1392–1462)", Dumbarton Oaks Papers: Symposium on Byzantium and the Italians, 13th–15th centuries, 49 (1995), p. 39

[Nicol-407-36] 1 2 Nicol, Last Centuries, p. 407

[37] Nicol, Last Centuries, p. 408

[38] Bryer, Anthony (1986). Continuity and Change in Late Byzantine and Early Ottoman Society: Papers Given at a Symposium at Dumbarton Oaks in May 1982. University of Birmingham. p. 79. ISBN 9780704407480. OCLC 260168166.

[39] Charitopoulos Evangelos నమోదు చేసినట్లుగా, "Diocese of Cerasous. Encyclopaedia of the Hellenic World, Asia Minor", (3/7/2007)

[40] రన్సిమాన్, ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది క్రూసేడ్స్ – ది కింగ్‌డమ్ ఆఫ్ ఆర్సే అండ్ ది లేటర్ క్రూసేడ్స్ (కేంబ్రిడ్జ్: యూనివర్సిటీ ప్రెస్, 1975), పే. 126

[41] Nicol, Last Centuries, pp. 402f

[42] Miller, Trebizond, pp. 117ff

[43] (in Italian)Perché si dice perdere la Trebisonda, nationalgeographic.it. Retrieved October 19, 2019.

[5] "Some scholars believe that the new state was subject to Georgia, at least in the first years of its existence, at the beginning of the 13th century."^[3]^[4]

[1]

[2]

[A]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[3]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[4]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]