డాక్టర్ మారు

డాక్టర్ మారు
జననం	1944 అక్టోబర్ 25 కాకినాడ
మరణం	2025 ఫిబ్రవరి 6 విజయవాడ
ఇతర పేర్లు	గోపరాజు మారు
ప్రసిద్ధి	వైద్య నిపుణురాలు
భాగస్వాములు	హరి సుబ్రహ్మణ్యం
పిల్లలు	ఒక కుమారుడు
తండ్రి	గోరా
తల్లి	గోపరాజు సరస్వతి

డాక్టర్ గోపరాజు మారు వైద్య నిపుణురాలు, సామాజిక సేవకురాలు.

జీవిత విశేషాలు-కుటుంబ నేపథ్యం

గోపరాజు మారు (అక్టోబర్ 25, 1944 – ఫిబ్రవరి 6, 2025), వైద్య నిపుణురాలు, అలుపెరుగని సామాజిక సేవకురాలు, మహిళా ఆరోగ్య ఉద్యమానికి మార్గదర్శకురాలు. వైద్య సామాజిక సంస్కరణలు, మానవతా సేవ, గిరిజన సంక్షేమం, ముఖ్యంగా గ్రామీణ, అణగారిన వర్గాల ఆరోగ్య రంగంలో రూపాంతరాత్మక మార్పులకు ఆమె చేసిన గణనీయమైన కృషి చిరస్థాయిగా నిలిచే వారసత్వంగా మిగిలింది. 2025 ఫిబ్రవరి 6న మధ్యాహ్నం 12 గంటలకు పరమపదించారు. ఆమె మరణ సమయానికి ఆమె వయస్సు 80 సంవత్సరాలు.

1944 అక్టోబర్ 25న జన్మించిన మారు పేరు, భారత స్వాతంత్ర్య పోరాట కాలంలో దేశ రాజకీయ పరిణామాల మార్పులను ప్రతిబింబించేలా ప్రతీకాత్మకంగా నిలిచింది. ఆమె తల్లిదండ్రులు గోరా, సరస్వతి గోరా ప్రసిద్ధ నాస్తిక సామాజిక సంస్కర్తలు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు. వారు మానవతా విలువలకు అంకితభావంతో నిలిచినవారు.

ఆమె జననం 1944 ఏప్రిల్ 14న గోరా, సరస్వతి గోరా నిర్వహించిన సత్యాగ్రహంతో అనుసంధానమైంది. జల్లియన్‌వాలా బాగ్ ఘటనను స్మరించుకుంటూ, సరస్వతి గోరా విజయవాడలో ‘క్విట్ ఇండియా’ ఉద్యమం ద్వారా స్వాతంత్ర్యం కోసం మహిళా కార్యకర్తలను నడిపించారు. ఆ సమయంలో గర్భవతిగా ఉన్న సరస్వతి గోరా, తన మూడు సంవత్సరాల కుమారుడు నియంతతో కలిసి రాయవెల్లూరు జైలులో ఆరు నెలలపాటు కఠిన నిర్బంధాన్ని అనుభవించారు.

విడుదల అనంతరం సరస్వతి గోరా ఆంధ్రప్రదేశ్లోని కాకినాడకు వెళ్లి ఎనిమిదవ సంతానంగా మారుకు జన్మనిచ్చారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ముగింపుకు చేరుకొని, భారత్ స్వాతంత్ర్య సాధన దిశగా అడుగులు వేస్తున్న సందర్భంలో చోటుచేసుకున్న మార్పులను సూచించేందుకు ఆమెకు “మారు” (మార్పు) అనే పేరు పెట్టారు.

చిన్న వయస్సు నుంచే డా. మారు సామాజిక సంస్కరణ కార్యకలాపాలకు పరిచయమై, ప్రజారోగ్యంపై ప్రత్యేక ఆసక్తి పెంచుకున్నారు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో శిశు మరణాలు, మాతృ మరణాలు అధికంగా ఉండడం, అలాగే వైద్య మూఢనమ్మకాలు అభివృద్ధికి అడ్డంకిగా మారడం ఆమె స్వయంగా చూశారు. సేవాభావంతో నిండిన ఆమె నైతిక దృక్పథం ఆమెను వైద్య రంగం వైపు మళ్లించింది. ఆ దిశలో ఆమె ఆరు దశాబ్దాలకుపైగా అలుపెరుగని సేవ చేసి మానవాళికి అంకితమయ్యారు.

ఆమె సాధారణ వైద్యురాలు కాదు. “ఆరోగ్య హక్కు” ప్రతి ఒక్కరికీ చేరేలా, చివరి వ్యక్తివరకు వైద్యసేవలు అందేలా కృషి చేయడం ఆమె జీవిత లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. వైద్య -ఆరోగ్య రంగాల్లో ఆమె ఒక మార్గదర్శకురాలు. దూర ప్రాంతాలకు వైద్యసేవలు అందని సమాజాల్లో ఆమె చేసిన నిరంతర కృషి అనేక మహిళలకు స్ఫూర్తిగా నిలిచింది.

విద్యాభ్యాసం

డా. మారు తన విద్యా ప్రయాణాన్ని విశేష విజయాలతో ప్రారంభించారు. గోరా, సరస్వతి గోరా ‘క్విట్ ఇండియా’ ఉద్యమం, సత్యాగ్రహాల్లో నిమగ్నమై ఉన్న సమయంలో, ప్రసిద్ధ మహిళా సామాజిక సంస్కర్త, వృత్తిరీత్యా మనోవిజ్ఞాన నిపుణురాలైన ఆమె అక్క మైత్రి డా. మారును పెంచి పోషించారు. ఆమె సహకారంతో డా. మారు దక్షిణ భారత్ హిందీ పరిషత్ పరీక్షను పూర్తి చేసి, చరిత్ర, పౌరశాస్త్రంలో ప్రతిభ కనబరిచారు.

ఆంధ్రప్రదేశ్లోని విజయవాడలో మారిస్ స్టెల్లా కాలేజీలో చేరి, అక్కడ బయాలజీ, ఫిజిక్స్‌లో ప్రీ-యూనివర్సిటీ సర్టిఫికేట్ సాధించిన తొలి విద్యార్థినిగా నిలిచారు. అనంతరం సీబీజడ్‌(CBZ) గ్రూప్‌లో బి.ఎస్‌సి.ను డిస్టింక్షన్‌తో పూర్తి చేసి, తెలంగాణలోని హైదరాబాదు గాంధీ వైద్య కళాశాలలో ఎం.బి.బి.ఎస్. చదివారు.

వైద్య, సామాజిక సేవలు

విద్యపై ఆమె నిబద్ధత ఆమెను ఆంధ్రప్రదేశ్లోని గుంటూరు మెడికల్ కాలేజీ, ఢిల్లీలోని ఇర్విన్ హాస్పిటల్‌కు తీసుకెళ్లింది, అక్కడ ఆమె సీనియర్ హౌస్ సర్జన్సీ పూర్తి చేశారు. ప్రియతమ తండ్రి గోరా మరణానంతరం డా. మారు విజయవాడకు తిరిగి వచ్చి, తన అన్న డా. సమరం‌తో కలిసి “వాసవ్య నర్సింగ్ హోమ్”ను స్థాపించారు. 1970లో స్థాపితమైన వాసవ్య నర్సింగ్ హోమ్, విజయవాడలో వైద్య సామాజిక సేవకు ఒక ప్రముఖ కేంద్రంగా నిలిచి, ఆరోగ్యానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మూఢనమ్మకాలు, వర్జనలను చెరిపివేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. అలాగే ఆమె విజయవాడ ఆల్ ఇండియా రేడియో ద్వారా పలు ఆరోగ్య అంశాలపై అనేక రేడియో ప్రసంగాలు నిర్వహించి ప్రజల్లో ఆరోగ్య అవగాహన పెంపొందించారు.

డా. మారు చేసిన సేవలు ఆమె వైద్య వృత్తి పరిమితులను దాటి ఎంతో విస్తరించాయి. ముఖ్యంగా సేవలలో వెనుకబడిన సమాజాల్లో మహిళలు, పిల్లల ఆరోగ్యాభివృద్ధికి ఆమె తన జీవితాన్ని అంకితం చేశారు. 1977 దివిసీమ తుఫాన్ అనంతరం ఆంధ్రప్రదేశ్లో ఉపశమన చర్యగా గోరా, జె.సి. కుమారప్ప స్థాపించిన గాంధేయ మానవతా సంస్థ ‘ఆర్థిక సమతా మండలి’లో మెడికల్ డైరెక్టర్‌గా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తూ, రాష్ట్రవ్యాప్తంగా అనేక అవుట్‌రీచ్ కార్యక్రమాలకు నాయకత్వం వహించారు. టీకాలు, రోగనిరోధక చుక్కలు, కంటి ముత్యబిందు శస్త్రచికిత్సలు, పోలియో సరిదిద్దే శస్త్రచికిత్సలు, అత్యవసర వైద్య సహాయం వంటి కీలక ఆరోగ్య సేవలను అందించారు.

ఆమె సేవా విస్తృతి మరింత పెరిగింది. యూకే ‘సేవ్ ది చిల్డ్రన్ ఫండ్’ సహకారంతో 8,000 పోలియో సరిదిద్దే శస్త్రచికిత్సలు నిర్వహించబడ్డాయి. ‘ఆపరేషన్ ఐసైట్ యూనివర్సల్’ ద్వారా 10,000కు పైగా కంటి శుక్లాల శస్త్రచికిత్సలు జరిగాయి. ‘ప్లాన్ ఇంటర్నేషనల్’ ఆధ్వర్యంలో గిరిజన మహిళలకు శిక్షణ అందించారు. హ్యూమనిస్ట్ సంస్థలు, సేవ్ ది చిల్డ్రన్, ఆక్స్ఫామ్, యాక్షన్ ఎయిడ్, కారిటాస్ ఇండియా సహకారంతో 1977 తరువాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను ప్రభావితం చేసిన ప్రతి ప్రకృతి విపత్తు సమయంలో మానవతా సేవలు అందించారు.

‘టెర్రే డెస్ హోమ్స్’ సహాయంతో వ్యక్తిగత ఆరోగ్యం, పరిశుభ్రత (వాష్)పై అవగాహన కల్పించారు. ‘హెల్ప్ ఏజ్’ ద్వారా వృద్ధులకు ఆరోగ్య సంరక్షణ అందించారు. వాసవ్య మహిళా మండలి ఆధ్వర్యంలో, హెచ్‌ఐవీ ఎయిడ్స్ అలయన్స్ సహకారంతో మహిళలు, పిల్లలకు వైద్య అంశాలు, లైంగిక విద్య, హెచ్‌ఐవీ–ఎయిడ్స్ అవగాహనపై కౌన్సెలింగ్ నిర్వహించారు. ‘శ్వేత్చా గోరా ఐ బ్యాంక్’ ద్వారా నేత్రదానం అవగాహన కార్యక్రమాలు చేపట్టి, వెయ్యికి పైగా మందికి చూపు ప్రసాదించేలా సహకరించారు. ఇవి ఆమె విశాలమైన సేవల్లో కొన్ని మాత్రమే.

ఆదివాసీ ఆరోగ్య సేవలు

డా. మారు, ఆమె భర్త హరి సుబ్రహ్మణ్యం కలిసి 100కు పైగా లంబాడా తండాల్లో సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధిని బలోపేతం చేశారు. ముఖ్యంగా తల్లి–శిశు ఆరోగ్య రంగంలో ఆమె చేసిన సేవలు రూపాంతరాత్మకంగా నిలిచాయి. ఆర్థిక సమతా మండలి ప్రాజెక్టు డైరెక్టర్‌గా పనిచేసిన హరి సుబ్రహ్మణ్యంతో కలిసి తెలంగాణలోని లంబాడా తండాల్లో ఆమె చేసిన సేవలు ఆమె చిరస్థాయి వారసత్వానికి నిదర్శనం.

గిరిజన ప్రాంతాల్లో నాభినాళాన్ని రెండు రాళ్లతో కోయడం అనే ఆచారం ఉండేది. దీని వల్ల తల్లి, శిశు మరణాలు సంభవించేవి. ఈ సమస్యను జీవిత ధ్యేయంగా స్వీకరించిన డా. మారు, సంప్రదాయ దాయాదమ్మలను శిక్షణ ఇవ్వడం, గ్రామీణ ఆసుపత్రులను ఏర్పాటు చేయడం, తరచూ వైద్య శిబిరాలు నిర్వహించడం ద్వారా సురక్షిత ప్రసవ విధానాలపై విస్తృత అవగాహన కల్పించారు.

లంబాడాల మౌఖిక సంప్రదాయాన్ని లిపి రూపంలోకి తీసుకురావడానికి ‘లంబాడా ప్రైమర్’ అభివృద్ధికి ఆమె కీలకంగా సహకరించారు. ఇది వారి సంస్కృతిని లిఖితపూర్వకంగా నమోదు చేయడమే కాకుండా ఆరోగ్య అవగాహన పెంపొందించడంలో కూడా సహాయపడింది.

విద్యా ప్రచారం, చైతన్య కార్యక్రమాల ద్వారా ఆమె సంప్రదాయ ప్రసవ విధానాల్లో మార్పు తీసుకొచ్చి, అనేక ప్రాణాలను రక్షించారు. సంప్రదాయ దాయాదమ్మలకు శిక్షణ ఇవ్వడం, గ్రామీణ ఆసుపత్రులు స్థాపించడం, వందలాది కంటి, పోలియో, స్త్రీరోగ, సాధారణ ఆరోగ్య శిబిరాలు నిర్వహించడం ద్వారా రాష్ట్రంలో సానుకూల ముద్ర వేశారు.

ఆమె కృషి వల్ల 18,000 లంబాడి మహిళలకు అవసరమైన వైద్య అవగాహన అందింది. తెలంగాణ వ్యాప్తంగా వందలాది సంప్రదాయ ప్రసవ సహాయకులకు శిక్షణ ఇచ్చి, సురక్షిత ప్రసవ విధానాలను అమలు చేయించేలా చేసి, తల్లి–శిశు మరణాల రేటును గణనీయంగా తగ్గించారు.

అలాగే గర్భిణీలు మరియు పాలిచ్చే తల్లులపై ప్రభావం చూపే వైద్య మూఢనమ్మకాల్ని ఎదుర్కొనేందుకు ఆమె ప్రత్యేకంగా కృషి చేశారు. శాస్త్ర, వైద్య జ్ఞానంపై అవగాహన పెంపొందించి, మహిళలు తమ ఆరోగ్యంపై సమాచారంతో కూడిన నిర్ణయాలు తీసుకునేలా శక్తివంతం చేశారు.

మానవతా సేవలు

డా. మారు ప్రభావం మానవతా కార్యక్రమాల వరకూ విస్తరించింది. ఆర్థిక సమతా మండలి ద్వారా ఆమె విపత్తు సహాయక కార్యక్రమాల్లో పాల్గొని, 1977 దివి సీమ విపత్తు నుంచి కోవిడ్-19 మహమ్మారి వరకు సహజ విపత్తుల సమయంలో వైద్య సేవలను అందించారు. ఆమె సేవలు మత్స్యకారులు, చేతి నేయ్పు కార్మికులు, వీధి బాలలు, ఆదివాసీలు, హెచ్‌ఐవీతో జీవిస్తున్న పిల్లలు తదితర వర్గాలపై ప్రభావం చూపించాయి.

కోవిడ్-19 లాక్‌డౌన్ సమయంలో కూడా డా. మారు, డా. సమరం‌ 'వాసవ్య నర్సింగ్ హోమ్' ద్వారా వైద్య సేవలను కొనసాగించారు. ఆలోచనలోను, కార్యాచరణలోను వారు విడదీయరాని భాగస్వాములు కాగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో వైద్య సామాజిక సంస్కరణల కోసం దృఢంగా నిలిచారు.

డా. సమరం‌ భారతీయ వైద్య సంఘం (Indian Medical Association) అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించినప్పుడు, డా. మారు ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాల విస్తృతిని దూరప్రాంతాలకు మరింతగా బలపరిచారు.

గుర్తింపు

పోలియో ప్రభావిత పిల్లల కోసం డా. మారు చేసిన సేవలను 1985లో ఆర్థిక సమతా మండలి సందర్శన సందర్భంగా ‘సేవ్ ది చిల్డ్రన్’ పరిరక్షకురాలైన హెచ్‌ఆర్‌హెచ్ ప్రిన్సెస్ యాన్ ప్రశంసించారు. అలాగే విజయవాడలోని మారిస్ స్టెల్లా కాలేజీలో నిర్వహించిన కార్యక్రమంలో భారత మాజీ ఉపరాష్ట్రపతి వెంకయ్య నాయుడు గారి చేతుల మీదుగా ఆమెను విశిష్ట వైద్య సామాజిక సేవకురాలిగా సత్కరించారు.