డెహ్రాడూన్ చరిత్ర
డెహ్రాడూన్ భారతదేశంలోని ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్ర తాత్కాలిక రాజధాని. దీనికి సుసంపన్నమైన, సంఘటనలతో కూడిన చరిత్ర ఉంది, అలాగే ఇది పురాణాలలో కూడా ప్రస్తావించబడింది. ఈ స్థావరానికి ఒకప్పటి పేరు డేరా రామ్ రాయ్.[1]బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలో, ఈ పట్టణాన్ని డేరా డూన్ అని పిలిచేవారు.[2]
చరిత్ర
[మార్చు]ప్రాచీన చరిత్ర
[మార్చు]స్కంద పురాణంలో, డూన్ ప్రాంతం శివుని నివాసమైన కేదార్ఖండ్ ప్రాంతంలో ఒక భాగంగా పేర్కొనబడింది. ప్రాచీన భారతదేశంలో మహాభారతం ఇతిహాస కాలంలో, కౌరవులు, పాండవుల గొప్ప గురువు ద్రోణాచార్యుడు ఇక్కడ నివసించాడు. కాబట్టి దీనికి "ద్రోణనగరి" అనే పేరు వచ్చింది.[3]
కాల్సి | |
|---|---|
  కాల్సి | |
| నిర్దేశాంకాలు: 30°31′05″N 77°50′54″E / 30.5180°N 77.8482°E |
క్రీస్తుపూర్వం 273 నుండి క్రీస్తుపూర్వం 232 వరకు పాలించిన ప్రసిద్ధ మౌర్య రాజు అశోకుడి శిలాశాసనం డెహ్రాడూన్ నుండి 44 కి.మీ దూరంలో ఉన్న కాల్సిలో 1860లో జాన్ ఫారెస్ట్ కనుగొన్నాడు. దీనిని కనుగొన్న తరువాత భారత పురావస్తు శాఖ సంరక్షించే వరకు స్థానిక ప్రజలు ఈ శాసనాన్ని ఛత్ర శిల అని పిలిచేవారు.[4] యమునా నది ఒడ్డున ఉన్న కాల్సి గతంలో కల్కుట్ అని పిలువబడేది, ఇది అభివృద్ధి చెందుతున్న కులింద జనపదంలో ఒక భాగంగా ఉండేది. ఉత్తరాన కాల్సి నుండి దక్షిణాన నర్మద వరకు విస్తరించి ఉన్న ప్రాంతాలను సర్వే చేసిన ఏఎస్ఐ వ్యవస్థాపకుడు అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్హామ్ చేసిన సర్వేలలో ఇది ఉత్తరాన ఉన్న చివరి సరిహద్దు.[5]
పట్టణ స్థాపన
[మార్చు]రోహిల్లాలు కొద్దికాలం పాలించిన సమయం మినహా డెహ్రాడూన్ గఢ్వాల్ రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. లోయ మొత్తానికి పాత పేరు ద్రోణ్ ఘాటి. ఈ పేరు ఒక నాణేం శాసనంలో కనుగొనబడింది, ఇది తరువాత డూన్ ఘాటిగా పరిణామం చెందింది. 1675లో ఇక్కడికి వచ్చిన ఏడవ సిక్కు గురువు గురు హర రాయ్ పెద్ద కుమారుడు బాబా రామ్ రాయ్ ఏర్పాటు చేసిన శిబిరం (డేరా) పేరు మీద ఈ నిర్దిష్ట నగరానికి ఈ కొత్త పేరు వచ్చిందని భావిస్తారు. అతను ధమావాలా గ్రామంలో స్థిరపడ్డాడు, అతని జ్ఞాపకార్థం నేటికీ హోలీ తర్వాత ఐదవ రోజు వార్షిక ఝండా మేళా ఇక్కడ జరుగుతుంది.[6] ఈ విధంగా ఈ పేరు డూన్ లోయలో అతని 'డేరా' లేదా శిబిరాన్ని సూచిస్తుంది, దీని చుట్టూ ప్రస్తుత పట్టణం క్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది,[7] ఈ స్థావరాన్ని గుర్తిస్తూ గురు రామ్ రాయ్ దర్బార్ సాహిబ్ అనే గురుద్వారా ఉంది. ఇది గఢ్వాల్ రాజు ఫతే షా సహాయంతో 1699, 1707 మధ్య నిర్మించబడింది. (అదే సంవత్సరంలో ఫతే షా మనవడు ప్రతాప్ షా ఆయన తర్వాత రాజు అయ్యాడు). ఇది మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ సమాధి నమూనాలో నిర్మితమైంది.[2][8]
చారిత్రక పరంగా డెహ్రాడూన్ 'కేదార్ఖండ్' అని కూడా పిలువబడే గఢ్వాల్ రాజ్యంలో ఒక భాగంగా ఉండేది, దీనిని క్రీ.శ. 1400 ప్రాంతంలో అజయ్ పాల్ గఢ్వాల్ ప్రాంతంలోని అన్ని చిన్న రాజ్యాలను తన ఆధీనంలోకి తీసుకోవడం ద్వారా స్థాపించాడు. ఆ తరువాత అతను, అతని వారసులు 1803లో గూర్ఖాలు కుమావోన్, గఢ్వాల్పై దాడి చేసే వరకు గఢ్వాల్, పొరుగు రాష్ట్రమైన తెహ్రీ-గఢ్వాల్ను నిరంతరాయంగా పాలించారు.[9] 1757లో సహారన్పూర్ గవర్నర్ నజీబ్-ఉద్-దౌలా (అతను తరువాత నజీబాబాద్ నగరాన్ని స్థాపించాడు) రోహిల్లా సైన్యంతో నగరంపై దాడి చేసి ఇక్కడ పాలించాడు, ఇది దాని విస్తృత అభివృద్ధికి దారితీసింది. అతను వారికి భూమిని ఇచ్చాడు, వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించాడు, కాలువలు తవ్వించాడు, బావులు తవ్వించాడు, ఆదాయాన్ని లక్షా పాతిక వేల రూపాయలకు పెంచాడు.[10] 1770లో అతని మరణం తరువాత ఈ ప్రాంతం గఢ్వాల్ రాజు ప్రదీప్ షాకు అప్పగించబడింది. డూన్ ప్రాంతపు శ్రేయస్సు చుట్టుపక్కల తెగలైన రాజ్పుత్లు, గుర్జర్లు, సిక్కులు, గూర్ఖాల నుండి తరచుగా దాడులను ఆహ్వానించింది. వీరు 11 సంవత్సరాల పాటు శీఘ్రంగా ఒకరి తర్వాత ఒకరు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు, ఇది దాని క్రమంగా పతనానికి దారితీసింది.
గూర్ఖాల పాలన, బ్రిటిష్ వారి రాక - 19వ శతాబ్దం
[మార్చు]1804లో దీనిని గూర్ఖాలు ఆక్రమించారు. వారు గఢ్వాల్ రాజు ప్రద్యుమాన్ షాను సహారన్పూర్కు పారిపోయేలా చేశారు. ఈ ప్రాంతాన్ని గూర్ఖా జనరల్ 'బల్ భద్ర కున్వర్' కఠినంగా పాలించేలా వదిలిపెట్టారు.[మూలాలు అవసరం] తరువాత రాజు ప్రద్యుమాన్ షా, అతని సోదరులు కున్వర్ పరాక్రమ షా, కున్వర్ ప్రీతమ్ షా, 12,000 మంది బలమైన సైన్యంతో ఖుర్బురా వద్ద గూర్ఖాలతో పోరాడారు, అక్కడ ప్రద్యుమాన్ షా మరణించాడు.[మూలాలు అవసరం]
అదే సంవత్సరంలో బ్రిటిష్ వారు అప్పటికే సహారన్పూర్ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, దీని వలన రెండు సైన్యాల మధ్య నిరంతర ఘర్షణలు జరిగి అది గూర్ఖా యుద్ధానికి (1814-1816) (దీనినే ఆంగ్లో-నేపాలీస్ యుద్ధం అని కూడా అంటారు) దారితీసింది. నాలాపానీ కోట ముట్టడి తరువాత గూర్ఖాలను చివరకు తరిమికొట్టారు.[మూలాలు అవసరం]
ఆంగ్లో-నేపాలీస్ యుద్ధం (1814-1816) సమయంలో హిమాలయ రాజ్యంపై రెండవ బ్రిటిష్ దండయాత్రకు ముగింపు పలుకుతూ బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, నేపాల్ రాజ్యం మధ్య సుగౌలీ ఒప్పందం 2 డిసెంబర్ 1815న సంతకం చేయబడి 4 మార్చి 1816న ఆమోదించబడింది.[మూలాలు అవసరం]
నేపాల్ తరపున రాజ్ గురు గజరాజ్ మిశ్రా (చంద్ర శేఖర్ ఉపాధ్యాయ సహాయంతో) సంతకం చేశాడు, కంపెనీ తరపున లెఫ్టినెంట్-కల్నల్ పారిస్ బ్రాడ్షా సంతకం చేశాడు.[మూలాలు అవసరం]
ఈ ఒప్పందం ఫలితంగా డెహ్రాడూన్, తూర్పు గఢ్వాల్ రాజ్యం బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం అయ్యాయి. ఇవి యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్లోని కుమావోన్ విభాగంలో ఉన్న గఢ్వాల్ జిల్లాలో భాగమయ్యాయి, 5629 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి, అప్పటి నుండే ఇది నెమ్మదిగా కోల్పోయిన వైభవాన్ని తిరిగి పొందడం ప్రారంభించింది.[11][12][13] ఈలోగా పశ్చిమ గఢ్వాల్ తిరిగి గఢ్వాల్ రాజ్యానికి పునరుద్ధరించబడింది. చంపబడిన రాజు కుమారుడు సుదర్శన్ షా తెహ్రీ గఢ్వాల్ రాజుగా చేయబడ్డాడు. అతను తెహ్రీని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
డెహ్రాడూన్లో బ్రిటిష్ పాలన
[మార్చు]బ్రిటిష్ వారు 1816 నుండి సంస్థలను స్థాపించడం ప్రారంభించారు. 'డెహ్రా డూన్' మునిసిపాలిటీ 1867లో స్థాపించబడింది, 1900లో హరిద్వార్ మీదుగా డెహ్రాడూన్కు రైల్వే మార్గం ఏర్పడింది (హరిద్వార్ 1886లో రైల్వేతో అనుసంధానించబడింది).[14]
1901 నాటికి డెహ్రాడూన్ 24,039 జనాభాను కలిగి ఉంది.[8] ఇది యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్లోని మీరట్ విభాగంలో బ్రిటిష్ ఇండియాలో ఒక జిల్లాగా ఉండేది.[11] కొండప్రాంతమైన ముస్సోరీకి వెళ్లే మార్గంలో ఉన్న పొరుగు పట్టణం రాజ్పూర్ 2,900 జనాభాను కలిగి ఉంది, ఇక్కడి నుండి నగరానికి పైపుల ద్వారా స్వచ్ఛమైన త్రాగునీరు సరఫరా చేయబడేది.[15] అస్సాం కంటే ముందే ఇక్కడ తేయాకు అభివృద్ధి చేయాలని భావించిన బ్రిటిష్ వారు తేయాకు సాగు ప్రయోగాలకు డెహ్రా డూన్ను కేంద్రంగా మార్చారు. డెహ్రా డూన్ టీ ఒకప్పుడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.[16]
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో డెహ్రా డూన్ సెంట్రల్ ఇంటర్న్మెంట్ క్యాంప్ ఆసియాలోని బ్రిటిష్ కాలనీలలో నివసిస్తున్న లేదా సందర్శిస్తున్న అదుపులోకి తీసుకున్న జర్మన్లు, ఆస్ట్రియన్లు, ఇటాలియన్లకు ఒక ప్రధాన జైలు శిబిరంగా ఉండేది.[17] ఇందులో ఉన్న అత్యంత ప్రసిద్ధ ఖైదీ బహుశా హైన్రిక్ హార్రర్, అతను అనేక ప్రయత్నాల తర్వాత చివరకు 1944లో పీటర్ ఆఫ్స్క్నైటర్తో కలిసి తప్పించుకుని పర్వతాల మీదుగా తటస్థ టిబెట్లోకి పారిపోయాడు. అతను శిబిరంలో గడిపిన సమయాన్ని సెవెన్ ఇయర్స్ ఇన్ టిబెట్, బియాండ్ సెవెన్ ఇయర్స్ ఇన్ టిబెట్: మై లైఫ్ బిఫోర్, డ్యూరింగ్ అండ్ ఆఫ్టర్ పుస్తకాలలో వివరించాడు. నానాటిలోకతో సహా పలువురు జర్మన్ బౌద్ధ సన్యాసులు కూడా ఇక్కడ ఉన్నారు. శిబిరం వివిధ విభాగాలుగా విభజించబడింది, ఒకటి నాజీ ప్రభుత్వానికి విధేయులైన జర్మన్లకు, మరొకటి జర్మన్ కమ్యూనిస్టులు, నాజీ ప్రభుత్వాన్ని తిరస్కరించిన ఇతరులకు, ఒకటి ఇటాలియన్లకు, ఒక విభాగం ఇటాలియన్ క్యాథలిక్ మతాధికారుల కోసం కేటాయించబడింది.[18]
స్వాతంత్ర్యం తరువాత డెహ్రాడూన్
[మార్చు]1947 తరువాత డెహ్రాడూన్ ఒక నగరంగా విస్తరించింది, కొద్దికాలానికే దాని అత్యంత ప్రసిద్ధ, మధ్యలో ఉన్న స్మారక చిహ్నం క్లాక్ టవర్ను పొందింది. ఘంటా ఘర్ అని కూడా పిలువబడే ఆరు ముఖాల క్లాక్ టవర్ నిర్మాణ పనులు 1948లో ప్రారంభమయ్యాయి, దీనికి సరోజిని నాయుడు శంకుస్థాపన చేసింది. స్థానికుడైన లాలా బల్బీర్ సింగ్ బహదూర్ జ్ఞాపకార్థం ఇది నిర్మించబడింది కాబట్టి దీనికి బల్బీర్ క్లాక్ టవర్ అని కూడా పేరు పెట్టారు. దీని నిర్మాణం 1953లో పూర్తయింది, అప్పటి రైల్వే మంత్రి లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి దీనిని ప్రారంభించాడు. టవర్ ఆవరణలో ఉన్న ఒక స్మారక ఫలకం ఈ చరిత్రను వివరిస్తుంది.[19] ఈ నగరం విద్యా కేంద్రంగా మారింది, 2000 సంవత్సరంలో ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్ర రాజధానిగా చేయబడింది. ఇది దాని అభివృద్ధిలో భాగంగా తొమ్మిది స్మార్ట్ సిటీ ప్రాజెక్టులతో స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్లో భాగమైంది.[20]
గమనికలు
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Singh, Parkash (2011). Singh, Harbans (ed.). The Encyclopaedia of Sikhism. Vol. III: M-R (3rd ed.). Patiala: Punjabi University. pp. 239–240. ISBN 8173803498.
- 1 2 Mausoleum of Ram Rai Darbar, 7 June 2005, india9.com https://www.india9.com/i9show/-Uttaranchal/Mausoleum-of-Ram-Rai-Darbar-41691.htm Archived 2024-11-12 at the Wayback Machine
- ↑ A Brief History and profile of Dehradun Archived 19 మే 2007 at the Wayback Machine Government of Uttarakhand website.
- ↑ Historical and Statistical Memoir of Dehra Doon, GRC Williams, 1910
- ↑ Epigraphy – Rocks Archived 2016-03-03 at the Wayback Machine The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 2, p. 41. Early Wall Paintings of Garhwal, B.P. Kamboj, 2003 Emma Roberts, Memoranda Submitted to the Statutory Commission by the Government of India, Vol. 4, 1930
- ↑ Guru Ram Rai Darbar Archived 4 జూన్ 2008 at the Wayback Machine Official website of Dehradun.
- ↑ Other cities with similar names are Dera Ismail Khan, Dera Bugti and Dera Ghazi Khan in Pakistan.
- 1 2 Dehra Town Archived 17 సెప్టెంబరు 2021 at the Wayback Machine The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 11, p. 221-223.
- ↑ This article incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Garhwal". ఎన్సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 11 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 466.
- ↑ Handa, O.C.; Jain, Madhu (2009). Art and Architecture of Uttarakhand. New Delhi: Pentagon Press. p. 120. ISBN 978-8182744172.
- 1 2 This article incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Dehra Dun". ఎన్సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 7 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 932.
- ↑ History, Dehra Dun District Archived 2024-06-06 at the Wayback Machine The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 11, p. 211-214.
- ↑ History Archived 23 జనవరి 2008 at the Wayback Machine Official website of Dehradun district.
- ↑ This article incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Mussoorie". ఎన్సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్). Vol. 19 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 97.
- ↑ Rajpur Town (2) Archived 2024-07-23 at the Wayback Machine The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 21, p. 82.
- ↑ Kumar, Yogesh (December 1, 2015). "Locals, history buffs resent tea garden land for Smart City". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-29.
- ↑ Escape from Internment Archived 2025-11-17 at the Wayback Machine – collection of articles by and about former prisoners of Dehra Dun. Bhikkhu Nyanatusita and Hellmuth Hecker, The Life of Nyanatiloka: The Biography of a Western Buddhist Pioneer Kandy, 2009.
- ↑ Bhikkhu Nyanatusita and Hellmuth Hecker, The Life of Nyanatiloka: The Biography of a Western Buddhist Pioneer Kandy, 2009.
- ↑ "DMC to hand over Clock Tower work to state infrastructure body". Hindustan Times (in ఇంగ్లీష్). 2017-02-22. Retrieved 2020-01-29.
- ↑ Anab, Mohammad (18 November 2019). "Dehradun to have nine 'smart city' projects worth over Rs 575 crore". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2020-01-29.
బయటి లింకులు
[మార్చు]