డేవిడ్ హ్యూమ్
 1766లో డేవిడ్ హ్యూమ్ చిత్రం | |
| జననం | 1711 మే 7 ఎడిన్బరో, స్కాట్లాండ్ |
|---|---|
| మరణం | 1776 ఆగస్టు 25 (65 ఏళ్లు) ఎడిన్బరో, స్కాట్లాండ్ |
| యుగం | జ్ఞానోదయ కాలం |
| ప్రాంతం | పాశ్చాత్య తత్వశాస్త్రం |
| తత్వ శాస్త్ర పాఠశాలలు | |
| ప్రధాన అభిరుచులు |
|
| ప్రసిద్ధ ప్రసిద్ధ ఆలోచనలు |
|
'''డేవిడ్ హ్యూమ్''' (David Hume; 1711 మే 7 – 1776 ఆగస్టు 25) స్కాట్లాండ్ కు చెందిన ఒక తత్వవేత్త, చరిత్రకారుడు, ఆర్థికవేత్త, వ్యాసకర్త.[1] పాశ్చాత్య తత్వశాస్త్ర చరిత్రలో, ముఖ్యంగా స్కాటిష్ నాగరికత అభివృద్ధి చెందుతున్న కాలంలో ఈయన అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తిగా పరిగణించబడ్డారు. హ్యూమ్ తన అనుభవవాదం, సందేహవాదం ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందారు.[2]
జీవిత విశేషాలు
[మార్చు]హ్యూమ్ 1711లో స్కాట్లాండ్లోని ఎడిన్బరోలో జన్మించారు. ఆయన చాలా చిన్న వయస్సులోనే (సుమారు 12 ఏళ్ళకే) ఎడిన్బరో విశ్వవిద్యాలయంలో చేరారు. తన కుటుంబం ఆయనను న్యాయవాదిగా చూడాలని కోరుకున్నప్పటికీ, హ్యూమ్కు సాహిత్యం మరియు తత్వశాస్త్రంపై ఉన్న ఆసక్తి వల్ల ఆ దిశగా వెళ్ళారు. [3] అధికంగా చదవడం వల్ల ఆయన "Disease of the Learned" (విద్వాంసుల వ్యాధి) అని పిలవబడే మానసిక ఆందోళనకు గురయ్యారు. దీని నుండి కోలుకోవడానికి ఆయన శారీరక శ్రమను, చురుకైన జీవనశైలిని ఎంచుకున్నారు.[4][5]
తాత్విక చింతన
[మార్చు]హ్యూమ్ తత్వశాస్త్రం ప్రధానంగా మానవ స్వభావాన్ని శాస్త్రీయంగా అర్థం చేసుకోవడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
అనుభూరులు-ఊహలు
[మార్చు]హ్యూమ్ ప్రకారం, మానవ మనస్సులో రెండు రకాల అవగాహనలు ఉంటాయి:
- అనుభూతులు: ' ఇవి మన పంచేంద్రియాల ద్వారా కలిగే ప్రత్యక్ష అనుభూతులు (ఉదా: ఒక వేడి వస్తువును తాకినప్పుడు కలిగే నొప్పి).
- ఊహలు: ఇవి మన జ్ఞాపకాలు లేదా ఊహలు, ఇవి అనుభూతుల కంటే తక్కువ శక్తివంతంగా ఉంటాయి.
కార్యకారణ సంబంధం
[మార్చు]హ్యూమ్ కార్యకారణ సంబంధాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించారు. ఒక సంఘటన తర్వాత మరొక సంఘటన నిరంతరం జరగడం వల్ల, మన మనస్సు మొదటిది రెండోదానికి కారణమని భావిస్తుంది తప్ప, వాటి మధ్య అదృశ్యమైన 'శక్తి' ఏదీ లేదని ఆయన వాదించారు. ఇది తర్కపరంగా నిరూపించలేమని, కేవలం ఇది మన అలవాటు మాత్రమేనని చెప్పారు.
ఆగమన తర్క సమస్య
[మార్చు]గతంలో జరిగిన సంఘటనల ఆధారంగా భవిష్యత్తు కూడా అలాగే ఉంటుందని మనం భావిస్తాం (ఉదా: రేపు సూర్యుడు ఉదయిస్తాడు). అయితే దీనికి తార్కికమైన ఆధారం లేదని, ఇది కేవలం మన నమ్మకం మాత్రమేనని హ్యూమ్ వాదించారు. దీనినే "ప్రాబ్లమ్ ఆఫ్ ఇండక్షన్" అంటారు.
ప్రముఖ రచనలు
[మార్చు]- ఏ ట్రీటైజ్ ఆఫ్ హ్యూమన్ నేచర్ (A Treatise of Human Nature - 1739): ఇది ఆయన మొదటి మరియు అత్యంత ముఖ్యమైన గ్రంథం.[6]
- ది హిస్టరీ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్ (The History of England): ఇది ఆ కాలంలో అత్యధికంగా అమ్ముడైన చరిత్ర పుస్తకం.
- యాన్ ఎంక్వైరీ కన్సర్నింగ్ హ్యూమన్ అండర్స్టాండింగ్ (An Enquiry Concerning Human Understanding).[7]
నీతిశాస్త్రం
[మార్చు]నీతిశాస్త్రంపై హ్యూమ్ తన విశ్లేషణను 1740లో ప్రచురించిన ఏ ట్రీటైజ్ ఆఫ్ హ్యూమన్ నేచర్ (A Treatise of Human Nature) పుస్తకంలో ప్రారంభించి, 1751లో వెలువడిన యాన్ ఎంక్వైరీ కన్సర్నింగ్ ది ప్రిన్సిపుల్స్ ఆఫ్ మోరల్స్ (An Enquiry Concerning the Principles of Morals)లో మరింత మెరుగుపరిచారు. నైతిక చర్యలను నడిపించేది 'జ్ఞానం' కాదు, 'అనుభూతి' లేదా 'భావం' అని ఆయన విశ్వసించారు. "నైతిక నిర్ణయాలు నైతిక భావోద్వేగాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి" అని ఆయన పేర్కొన్నారు. నైతికత వెనుక హేతువు ఉండదని వాదిస్తూ ఆయన ఇలా రాశారు:
నీతి అనేది భావోద్వేగాలను ప్రేరేపిస్తుంది, తద్వారా చర్యలను ప్రోత్సహిస్తుంది లేదా నిరోధిస్తుంది. ఈ విషయంలో హేతువు అనేది పూర్తిగా అసమర్థమైనది. అందువల్ల, నైతిక నియమాలు మన హేతుబద్ధమైన ముగింపులు కావు.
హ్యూమ్ ప్రతిపాదించిన ఈ 'నైతిక భావోద్వేగవాదాన్ని' ఆయన సన్నిహిత మిత్రుడు ఆడమ్ స్మిత్ కూడా సమర్థించారు. వీరిద్దరూ తమ పూర్వీకుడైన ఫ్రాన్సిస్ హట్చిసన్ ఆలోచనల ద్వారా ప్రభావితులయ్యారు. కేవలం హేతువు ఆధారంగా నీతికి పునాది ఉండదని హ్యూమ్ చేసిన వాదన, నీతిశాస్త్ర చరిత్రలో ఆయనకు ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించి పెట్టిందని పీటర్ సింగర్ పేర్కొన్నారు.
హ్యూమ్'స్ నియమం
[మార్చు]హ్యూమ్ తన రచనల్లో అత్యంత ప్రభావవంతమైన ఈజ్-ఆట్ సమస్యను (Is–ought problem) లేవనెత్తారు. దీనినే 'హ్యూమ్ నియమం' (Hume's Law) అని కూడా పిలుస్తారు. ఒక విషయం ఇలా 'ఉన్నది' అనే వాస్తవం నుండి, అది ఇలా 'ఉండాలి' అనే నైతిక తీర్మానాన్ని తార్కికంగా రాబట్టలేమని ఆయన వాదించారు.
సాధారణంగా నైతిక వ్యవస్థల గురించి రాసే రచయితలు మొదట ప్రపంచంలోని వాస్తవాలను వివరిస్తూ, అకస్మాత్తుగా అది ఇలా ఉండాలి అని చెప్పడం ప్రారంభిస్తారని హ్యూమ్ గమనించారు. వాస్తవాల నుండి నైతిక బాధ్యతలను ఎలా ఊహించవచ్చో సరైన కారణం చూపాలని ఆయన డిమాండ్ చేశారు. ఎందుకంటే 'ఉన్నది' అనేదానికి, 'ఉండాలి' అనేదానికి మధ్య తార్కిక సంబంధం ఉండటం అసాధ్యమని ఆయన భావించారు.
హ్యూమ్ ఆలోచనల ప్రభావం
[మార్చు]హ్యూమ్ ఆలోచనలు తర్వాతి కాలంలో అనేక రంగాలను ప్రభావితం చేశాయి. ఇతని నైతిక సిద్ధాంతం ఆధునిక మెటా-నీతిశాస్త్రంపై (Meta-ethics) తీవ్ర ప్రభావం చూపింది. ఇది ఎమోటివిజం, ఎక్స్ప్రెసివిజం మరియు నాన్-కాగ్నిటివిజం వంటి ఆధునిక సిద్ధాంతాలకు ప్రేరణనిచ్చింది. అలాగే అలన్ గిబ్బార్డ్ వంటి మేధావుల నైతిక తీర్పుల విశ్లేషణలో కూడా హ్యూమ్ ఆలోచనలు కనిపిస్తాయి.
ఇతని ద్వారా ప్రభావితమైనవారు:
- ఇమ్మాన్యుయేల్ కాంత్: హ్యూమ్ రచనలే తనను "అంధ విశ్వాసాల నిద్ర" నుండి మేల్కొలిపాయని కాంత్ పేర్కొన్నారు.
- ఆల్బర్ట్ ఐన్స్టీన్: తన సాపేక్షత సిద్ధాంతాన్ని రూపొందించడంలో హ్యూమ్ సానుకూల దృక్పథం తనకు ప్రేరణనిచ్చిందని ఐన్స్టీన్ చెప్పారు.
- చార్లెస్ డార్విన్: పరిణామ సిద్ధాంతంపై కూడా హ్యూమ్ ప్రకృతివాద ప్రభావం ఉంది.
వివాదాలు
[మార్చు]ఇటీవలి కాలంలో హ్యూమ్ రాసిన కొన్ని వ్యాసాల్లో జాత్యహంకార పూరితమైన వ్యాఖ్యలు ఉన్నాయనే ఆరోపణలు వచ్చాయి. దీనిపై నిరసనగా ఎడిన్బరో విశ్వవిద్యాలయం తమ భవనానికి ఉన్న "డేవిడ్ హ్యూమ్ టవర్" పేరును తొలగించింది. అలాగే బానిసత్వానికి సంబంధించిన కొన్ని పెట్టుబడుల్లో ఆయన ప్రమేయం ఉందనే అంశాలపై పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి.
మరణం
[మార్చు]హ్యూమ్ 1776 ఆగస్టు 25న ఎడిన్బరోలో మరణించారు. ఆయన మరణానికి కొద్దిరోజుల ముందు రాసుకున్న తన ఆత్మకథ "My Own Life"లో తన జీవిత ప్రయాణాన్ని వివరించారు.[8]
ఇతర లింకులు
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Morris, William Edward; Brown, Charlotte R. (2023), Zalta, Edward N.; Nodelman, Uri (eds.), "David Hume", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2023 ed.), Metaphysics Research Lab, Stanford University, retrieved 12 జనవరి 2026
- ↑ "The Roots of Romanticism | Princeton University Press". press.princeton.edu (in ఇంగ్లీష్). 2 జూన్ 2013. Retrieved 12 జనవరి 2026.
- ↑ "Texts - My Own Life (1777)". davidhume.org (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 13 ఆగస్టు 2015. Retrieved 12 జనవరి 2026.
- ↑ "David Hume Biography". www.humesociety.org. Archived from the original on 1 ఏప్రిల్ 2018. Retrieved 12 జనవరి 2026.
- ↑ Butler, Matthew (2020-09). "David Hume and the 'Disease of the Learned' – psychiatry in philosophy". The British Journal of Psychiatry (in ఇంగ్లీష్). 217 (3): 524–524. doi:10.1192/bjp.2020.76. ISSN 0007-1250.
{{cite journal}}: Check date values in:|date=(help) - ↑ "Texts - A Treatise of Human Nature (1739-40)". www.davidhume.org (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 12 జూలై 2018. Retrieved 12 జనవరి 2026.
- ↑ "An enquiry concerning human understanding | WorldCat.org". search.worldcat.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 12 జనవరి 2026.
- ↑ "Wayback Machine" (PDF). www.oliveschreinerletters.ed.ac.uk. Archived from the original (PDF) on 26 ఫిబ్రవరి 2015. Retrieved 12 జనవరి 2026.
{{cite web}}: Cite uses generic title (help)