Jump to content

తాని

వికీపీడియా నుండి

తాని భాషలు అనేవి ఈశాన్య భారతదేశంలో, ప్రధానంగా అరుణాచల్ ప్రదేశ్ అస్సాం రాష్ట్రాలలో నివసించే తాని ప్రజలు మాట్లాడే ఒకదానికొకటి దగ్గరి సంబంధం ఉన్న భాషల సమూహం. ఈ భాషలు సినో-టిబెటన్ భాషా కుటుంబానికి చెందినవి. వీటిలో మిసింగ్, గాలో, అపాతాని, ఆది, తాగిన్, న్యిషి లాంటి పలు ప్రధాన భాషలు/యాసలు ఉన్నాయి.

నేపథ్యం

[మార్చు]

తాని భాషలను అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు చెందిన ఆది, అపాతాని, గాలో, మిసింగ్, న్యిషి, తాగిన్ లతో పాటు తూర్పు కమెంగ్, పశ్చిమ కమెంగ్, పాపంపరే, దిగువ సుబన్‌సిరి, ఎగువ సుబన్‌సిరి, పశ్చిమ సియాంగ్, తూర్పు సియాంగ్, ఎగువ సియాంగ్, దిగువ దిబాంగ్ వ్యాలీ, లోహిత్ జిల్లాలకు చెందిన సుమారు 21,70,500 మంది ప్రజలు మాట్లాడుతున్నారు. అస్సాంలోని ధేమాజీ, ఉత్తర లఖింపూర్, సోనిత్‌పూర్, మజులి మొదలైన జిల్లాలలో కూడా ఈ భాషలు వాడుకలో ఉన్నాయి. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో మాత్రమే తాని భాషలు మాట్లాడే ప్రాంతం దాదాపు 40,000 చదరపు కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉంది, ఇది రాష్ట్ర పరిమాణంలో దాదాపు సగభాగం ఉంటుంది. చెల్లాచెదురుగా ఉన్న కొన్ని తాని కమ్యూనిటీలు సినో-ఇండియన్ సరిహద్దును దాటి టిబెట్‌లోని మేడోగ్ (మిగుబా ప్రజలు), మైన్లింగ్ (బోకర్ తాగిన్ ప్రజలు), ల్హుంజే (బాంగ్ని, నా, బాయి, దాజు, మారా ప్రజలు) కౌంటీలకు ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలలో కూడా నివసిస్తున్నారు.

'తాని' అనే పేరును మొదట జాక్సన్ టియాన్షిన్ సన్ 1993 లో తన డాక్టరల్ థీసిస్‌లో ప్రతిపాదించారు.[1]

వర్గీకరణ

[మార్చు]

తాని భాషలు సినో-టిబెటన్ కుటుంబంలో ఒక ప్రత్యేక శాఖగా సంప్రదాయబద్ధంగా వర్గీకరించబడ్డాయి. వీటికి అత్యంత సమీప బంధువులు బహుశా తూర్పు సరిహద్దులో ఉన్న తారాన్ మరియు ఇడు లాంటి దిగారో భాషలు కావచ్చు; దీనిని మొదట సన్ (1993) సూచించినప్పటికీ, ఈ సంబంధం ఇంకా క్రమబద్ధంగా నిరూపించబడలేదు. బ్లెంచ్ (2014) ప్రకారం తాని భాషల్లో ఒక గ్రేటర్ సియాంగిక్ అధస్తర భాష (substratum) ఉంది. గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు అనేది సినో-టిబెటన్ కాని భాషా కుటుంబం, ఇందులో ఇడు-తారాన్ మరియు సియాంగిక్ భాషలు ఉంటాయి.

మార్క్ పోస్ట్ (2015)[2] పరిశీలనల ప్రకారం, తాని భాషలు టిబెటోస్పియర్ భాషలతో కాకుండా, సాధారణంగా క్రియోలాయిడ్ మార్ఫోసింటాక్టిక్ నమూనాలను కలిగి ఉండే ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగ భాషా ప్రాంతం పరిధిలోకి వస్తాయి.[3] తాని సంస్కృతి ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలోని కొండజాతి తెగల సంస్కృతులను పోలి ఉంటుందని, చల్లని పర్వత వాతావరణాలకు ప్రత్యేకంగా అలవాటు పడినట్లు కనిపించదని కూడా పోస్ట్ (2015) పేర్కొన్నారు.

సినో-టిబెటన్‌లోని టిబెటో-బర్మన్ భాషలు యొక్క ప్రాథమిక శాఖ తాని అని వాదించిన సన్ (1993) తాత్కాలిక వర్గీకరణ కింది విధంగా ఉంది:

వాన్ డ్రీమ్ (2008)[4] తూర్పు తాని విభాగానికి కింది భాషను కూడా చేర్చారు:

తంగం

మిలాంగ్ సాంప్రదాయకంగా ఒక వైవిధ్యమైన తాని భాషగా వర్గీకరించబడింది, అయితే 2011 లో ఇది తాత్కాలికంగా సియాంగిక్ గా పునర్వర్గీకరించబడింది (పోస్ట్ & బ్లెంచ్ 2011).

ప్రోటో-తాని భాషను సన్ (1993) పాక్షికంగా పునర్నిర్మించారు. పునర్నిర్మించిన అనేక పద మూలాలు ఇతర సినో-టిబెటన్ భాషలతో పోలికలను కలిగి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, ప్రోటో-తాని పదజాలంలో చాలా భాగానికి సినో-టిబెటన్ పరిధిలో ఎలాంటి పోలికలు లేవు (పోస్ట్ 2011). చాలా తాని వ్యాకరణం ద్వితీయ శ్రేణికి చెందినదిగా కనిపిస్తుంది, జింగ్పో లేదా కిరాంతి భాషలు వంటి వ్యాకరణపరంగా సాంప్రదాయక సినో-టిబెటన్ భాషలతో వీటికి పోలికలు లేవు (పోస్ట్ 2006). అపాతాని మరియు మిలాంగ్ భాషల్లో తాని యేతర అధస్తర భాషలు ఉన్నాయని, ప్రారంభ తాని భాషలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోకి లోతుగా విస్తరించినప్పుడు, తాని యేతర భాషలతో కలయిక జరిగిందని పోస్ట్ (2012)[5] సూచించారు.

మార్క్ పోస్ట్ (2013)[6] తాని భాషల కోసం సవరించిన కింది వర్గీకరణను ప్రతిపాదించారు.

ఇంకా నమోదు చేయబడని ఆషింగ్ భాష బహుశా ఈ విభాగంలోకే వస్తుంది.

మెకారియో (2015) ప్రకారం, అనేక అపాతాని పదాలు ప్రోటో-తాని (సన్ 1993) కంటే ప్రోటో-టిబెటో-బర్మన్ (మాటిసాఫ్ 2003) పునర్నిర్మాణాలకు చాలా దగ్గరగా ఉన్నాయి. అంతరించిపోయిన ఒక టిబెటో-బర్మన్ శాఖ లేదా భాషా సమూహానికి చెందిన అధస్తర భాష అపాతానిలో ఉండటం లేదా ప్రోటో-తాని లోని భాషా వైవిధ్యాలు దీనికి కారణాలు కావచ్చు.[7]

సమభాషా రేఖలు (Isoglosses)

[మార్చు]

పశ్చిమ తాని తూర్పు తాని భాషల మధ్య ఉన్న 25 పదకోశ సమభాషా రేఖలను (lexical isoglosses) సన్ (1993: 254–255) కింది విధంగా జాబితా చేశారు.

అర్థం (Gloss)ప్రోటో-పశ్చిమ తానిప్రోటో-తూర్పు తాని
మూత్రం*sum*si
గుడ్డి*mik-čiŋ*mik-maŋ
నోరు*gam*nap-paŋ
ముక్కు*ñV-pum*ñV-buŋ
గాలి*rji*sar
వర్షం*mV-doŋ*pV-doŋ
ఉరుము*doŋ-gum*doŋ-mɯr
మెరుపు*doŋ-rjak*ja-ri
చేప*ŋo-i*a-ŋo
పులి*paŋ-tə*mjo/mro
వేరు*m(j)a*pɯr
ముసలివాడు*mi-kam*mi-ǰiŋ
గ్రామం*nam-pom*duŋ-luŋ
ధాన్యపు కొట్టు*nam-suŋ*kjum-suŋ
సంవత్సరం*ñiŋ*tak
అమ్మడం*pruk*ko
శ్వాస*sak*ŋa
రేవు దాటడం*rap*koŋ
చేరుకోవడం*-ki*pɯŋ
మాట్లాడటం*ban±man*lu
ధనవంతుడు*mi-tə~mi-ta*mi-rem
మెత్తని*ñi-mjak*rə-mjak
మత్తుగా*kjum–
వెనుకకు*-kur*lat²
పది*čam*rjɯŋ

తాని లాంగ్వేజ్ ఫౌండేషన్

[మార్చు]

తాని లాంగ్వేజ్ ఫౌండేషన్ (TLF) అనేది భారతదేశంలోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ అస్సాంలలో నివసిస్తున్న తాని ప్రజల భాషా, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని సంరక్షించడానికి పునరుద్ధరించడానికి అంకితమైన ఒక లాభాపేక్ష లేని సంస్థ. తాని జాతికి చెందిన కొందరు కళాశాల విద్యార్థుల బృందం స్థాపించిన ఈ సంస్థ, తాని భాషల యొక్క వివిధ యాసలను ఏకం చేయడంపై మరియు సమకాలీన సమాజంలో వాటి ప్రాముఖ్యతను కాపాడటంపై దృష్టి పెడుతుంది.[8]

ల్యూక్ రిమ్మో (మింగ్కెంగ్) లెగో తకర్ మిలి లచే స్థాపించబడిన ఈ సంస్థ, తాని భాషల వివిధ యాసల సంరక్షణ కోసం కృషి చేస్తోంది.[9][10]

ప్రోటో-తాని

[మార్చు]
హల్లులు[11]
ఓష్ఠ్య దంతమూలీయ (దంతమూలీయ-) తాలవ్య కంఠ్య కాకలిక
నాసిక m n ɲ ŋ (ˀ)
స్పర్శ p, b t, d t͡ɕ, d͡ʑ k, g
ఊష్మ f, v ɕ, ʑ h, ɦ
అంతస్థ r j
పార్శ్వ l
అచ్చులు[11]
ఎత్తు పూర్వ మధ్య పశ్చాత్
సంవృత i ɨ u
మధ్య e ə o
వివృత a

దీని నుండి ఉద్భవించిన అనేక భాషలు స్వరాత్మకమైనవి (tonal) అయినప్పటికీ, ప్రోటో తాని భాషలో బహుశా స్వరం (tone) ఉండేది కాదు.[1]

అక్షర నిర్మాణం

[మార్చు]

ప్రోటో తాని అక్షర నిర్మాణం (Syllable structure) (Ci)(G)V(X) రూపంలో ఉంటుంది.[11]

  1. Ci అనేది ఒక ఐచ్ఛిక ప్రారంభ హల్లు
  2. G అనేది ఒక ఐచ్ఛిక అంతస్థ హల్లు
  3. V అనేది అచ్చును సూచిస్తుంది
  4. X అనేది ఒక ఐచ్ఛిక అంతిమ భాగం, ఇది సమానమైన అచ్చు కావచ్చు లేదా అంతిమ హల్లు కావచ్చు
    1. X ని కలిగి ఉన్న అక్షరాలు గురువులుగాను, X లేని అక్షరాలు లఘువులుగాను పరిగణించబడతాయి

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]
  • సియాంగిక్ భాషలు
  • గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు

గమనికలు

[మార్చు]
  1. 1 2 Sun, Tianshin Jackson, 1993. A Historical–Comparative Study of the Tani (Mirish) Branch in Tibeto-Burman. Archived 4 మార్చి 2016 at the Wayback Machine Berkeley, University of California PhD Dissertation.
  2. ↑ Post, M. W. 2015. ‘Morphosyntactic reconstruction in an areal-historical context: A pre-historical relationship between North East India and Mainland Southeast Asia?’ In N. J. Enfield and B. Comrie, Eds. Languages of Mainland Southeast Asia: The State of the Art. Berlin, Mouton de Gruyter: 205 – 261.
  3. ↑ McWhorter, John H. 2007. Language Interrupted: Signs of non-native acquisition in standard language grammars. Oxford: Oxford University Press.
  4. ↑ van Driem, George (2008). "The Naga Language Groups within the Tibeto- Burman Language Family" (PDF). In Oppitz, Michael; Kaiser, Thomas; von Stockhausen, Alban; Wettstein, Marion (eds.). Naga Identities: Changing Local Cultures in the Northeast of India. Benteli. pp. 311–321. ISBN 978-90-5349-680-0. Archived (PDF) from the original on 11 ఏప్రిల్ 2016. Retrieved 18 సెప్టెంబరు 2012.
  5. ↑ Post, Mark. 2012. Morphological typology, North East India and Mainland Southeast Asia. Mainland Southeast Asian Languages: The State of the Art in 2012. Workshop held at the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Leipzig, Germany.
  6. ↑ Post, Mark W. (2013). Defoliating the Tani Stammbaum: An exercise in areal linguistics. Paper presented at the 13th Himalayan Languages Symposium. Canberra, Australian National University, Aug 9.
  7. ↑ Macario, Macario (2015). Konnerth, Linda; Morey, Stephen; Sarmah, Priyankoo; Teo, Amos (eds.). North East Indian Linguistics. Vol. 7. Canberra: Asia-Pacific Linguistics, Australian National University. pp. 213–233. hdl:1885/95392. ISBN 9781922185273.
  8. ↑ "Arunachal Pradesh: TLF Leads Efforts to Preserve Indigenous Linguistic Heritage". Sentinel Assam (in ఇంగ్లీష్). 3 జనవరి 2025. Retrieved 12 జనవరి 2025.
  9. ↑ "UPSC Coaching in Delhi, IAS Coaching in Delhi - SRIRAMs IAS". www.sriramsias.com. Retrieved 25 మార్చి 2025.[permanent dead link]
  10. ↑ "Students fight to keep dwindling languages of Arunachal's tribespeople alive". Hindustan Times (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 14 ఫిబ్రవరి 2025. Archived from the original on 18 ఫిబ్రవరి 2025. Retrieved 25 మార్చి 2025.
  11. 1 2 3 The Sino-Tibetan Languages - taninet.org[PDF]

మూలాలు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=తాని&oldid=4916176" నుండి వెలికితీశారు