దక్షిణ (కానుక)
దక్షిణ (Dakṣiṇā; Sanskrit: दक्षिणा) అనేది సంస్కృత పదం. ఇది హిందూమతం, బౌద్ధం, సిక్కు మతం, జైనమతం సాహిత్యాలలో కనిపిస్తుంది. ఈ పదం ఏదైనా శుభకార్యం, మఠం, దేవాలయం, ఆధ్యాత్మిక గురువు లేదా మతపరమైన కర్మకాండ అనంతరం ఇచ్చే విరాళం, ఫీజు, గౌరవ వేతనం లేదా కానుక అనే అర్థాలలో ఉపయోగించబడుతుంది. ఇది ఆచారపరంగా ఆశించబడినదై ఉండవచ్చు, సంప్రదాయంగా ఉండవచ్చు లేదా స్వచ్ఛందంగా ఇచ్చే దానం రూపంగా ఉండవచ్చు.[1][2] ఈ పదం ఈ అర్థంలో వేదసాహిత్యంలోనూ కనిపిస్తుంది.[2]
ఇది విద్య, శిక్షణ లేదా మార్గదర్శకత్వం కోసం గురుకు ఇచ్చే గౌరవ వేతనం లేదా కానుక అనే అర్థాన్నీ కలిగి ఉంది.[3]
వ్యుత్పత్తి, వివరణ
[మార్చు]మోనియర్ విలియమ్స్ ప్రకారం, ఈ పదం అనేక వేదగ్రంథాలలో కనిపిస్తుంది. అక్కడ ఇది “యజ్ఞం నిర్వహించే పురోహితునికి ఇచ్చే ఫీజు లేదా కానుక (మొదట ఇది ఆవు రూపంలో ఉండేది; Kātyāyana Śrautasūtra 15, Lāṭyāyana Śrautasūtra 8.1.2)”, “పురోహితునికి ఇచ్చే దానం”, “బహుమతి”, “గురువుకు సమర్పించే కానుక”, “దానం” వంటి అర్థాలలో వాడబడింది.[4]
ఈ పదానికి “దక్షిణ దిక్కు” అనే అర్థమూ ఉంది. ఆ విస్తృతార్థంలో ఇది దక్కన్ పీఠభూమిని కూడా సూచిస్తుంది.[4] దక్షిణా అనే పదం దక్షిణాచార (తంత్రంలోని “కుడిచేతి మార్గం”) వంటి ఇతర సంయుక్త పదాలలో కూడా కనిపిస్తుంది.[5]
గురుదక్షిణ
[మార్చు]గురుదక్షిణ అనేది విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత లేదా గురువు వద్ద శిక్షణ ముగిసిన అనంతరం, తన ఉపాధ్యాయుడు లేదా గురుకు కృతజ్ఞతార్పణగా సమర్పించే కానుక లేదా ప్రతిఫలం.[6] ఇది గౌరవం, కృతజ్ఞత, వినయానికి ప్రతీకగా భావించబడే సంప్రదాయం.[7]
గురుదక్షిణ అనేది విద్యార్థి, గురువు మధ్య పరస్పర గౌరవం, ప్రతిఫల భావనకు సూచిక. ఇది కేవలం ధనరూపంలోనే ఉండాల్సిన అవసరం లేదు; కొన్నిసార్లు గురువు కోరిన ప్రత్యేక కార్యాన్ని పూర్తి చేయడం కూడా గురుదక్షిణగా పరిగణించబడుతుంది.
భారతీయ ఇతిహాసాలలో
[మార్చు]భారతీయ ఇతిహాసమైన మహాభారతంలో ఏకలవ్యుడు అనే పాత్రకు సంబంధించిన ఒక ప్రతీకాత్మక కథ ద్వారా సరైన, సరైన కాని గురుదక్షిణ గురించి చర్చించబడింది.[8] ఈ కథ ఒక గిరిజన బాలుడి విలువిద్యను నేర్చుకొని అందులో నైపుణ్యం సాధించాలనే తీవ్రమైన ఆసక్తిని వివరిస్తుంది.
మహాభారతంలోని అనేక కథల మాదిరిగానే, ఈ కథ కూడా విద్య, నేర్చుకోవాలనే వ్యక్తిగత తపన, అలాగే సరైన, అనుచితమైన దక్షిణ గురించి బోధించే ఓ బహిర్ముఖ రూపకం. మహాభారత కథనం ప్రకారం, కుడిచేతి బొటనవేలిని గురుదక్షిణగా ఇచ్చిన సంఘటన తరువాత, ద్రోణాచార్యుడు తన మనస్సులో తాను ఏకలవ్యుని బొటనవేలిని కోరడం సముచితమా కాదా అని ఆలోచిస్తూ బాధపడతాడు.[9]
ఏకలవ్యుడు అనంతరం తన కుడిచేతి మిగిలిన నాలుగు వేళ్లతోనే కాకుండా ఎడమ చేతితో కూడ విలువిద్యను మళ్లీ అభ్యసించి గొప్ప యోధుడిగా ఎదుగుతాడు. తరువాత రాజుగా అంగీకరించబడిన అతడు తన పిల్లలకు “విద్య అందరికీ చెందింది; ఏ మనిషికైనా విద్య ద్వారాలను ఎవరూ మూసివేయలేరు” అని బోధిస్తాడు.[10][11]
సాహిత్యంలో గురుదక్షిణ
[మార్చు]గురుదక్షిణ అనే హిందీ నాటకాన్ని బిహారీ లాల్ హరిత్ 1969లో రచించారు.[12]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ James Egge (2013). Religious Giving and the Invention of Karma in Theravada Buddhism. Routledge. pp. 21, 33, 74, 84–86. ISBN 978-1-136-85915-1.
- 1 2 Maria Heim (2004). Theories of the Gift in South Asia: Hindu, Buddhist and Jain Reflections on Dana. Routledge. pp. 118–120. ISBN 1-135-87851-X.
- ↑ Mahendra Caturvedi, A practical Hindi-English dictionary[permanent dead link]=utf8
- 1 2 Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary
- ↑ Bhattacharya, N. N. History of the Tantric Religion. Second Revised Edition. Manohar Publications, Delhi, 1999. ISBN 81-7304-025-7
- ↑ गुरुदक्षिणा, Gurudakshina English-Sanskrit Dictionary, Spoken Sanskrit, Germany (2010)
- ↑ Radhakrishnan, L. J., & Rabb, H. (2010). Even in nephrology, gurudakṣiṇā is important, Kidney International, 78, 3-5
- ↑ Kakar, S. (1971). The Theme of Authority in Social Relation in India. The Journal of Social Psychology, 84(1), 93-101
- ↑ Kumar, S. THE MAHABHARATA. HarperCollins Publishers India (2011), ISBN 978-93-5029-191-7
- ↑ Brodbeck, S. (2006). Ekalavya and Mahābhārata 1.121–28, International Journal of Hindu Studies, 10(1), 1-34
- ↑ Brodbeck, Simon (2004) 'The story of Ekalavya in the Mahabharata.' In: Leslie, J. and Clark, M., (eds.), Text, belief and personal identity: creating a dialogue, ISBN 9780728603639
- ↑ Dalit Sahitya Ka Saundrya Shastra (in హిందీ). Vani Prakashan. p. 15.