దమన్ గంగా నది
| దమన్ గంగా | |
|---|---|
 గుజరాత్లోని లవచ్చా రమేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం వద్ద దమన్ గంగా నది | |
 | |
| స్థానం | |
| దేశం | భారతదేశం |
| రాష్ట్రం | మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ |
| భౌతిక లక్షణాలు | |
| మూలం | నాసిక్ జిల్లాలోని దిండోరి తాలూకాలో అంబేగావ్ |
| • స్థానం | మహారాష్ట్ర, భారతదేశం |
| • అక్షాంశరేఖాంశాలు | 20°19′N 72°50′E / 20.317°N 72.833°E |
| • ఎత్తు | 950 m (3,120 ft) |
| సముద్రాన్ని చేరే ప్రదేశం | దమన్ ముఖద్వారం (ఎస్ట్యూరీ) |
• స్థానం | అరేబియా సముద్రం, భారతదేశం |
• ఎత్తు | 0 m (0 ft) |
దమన్ గంగా, దీనిని డవాన్ నది అని కూడా పిలుస్తారు, పశ్చిమ భారతదేశంలో ప్రవహించే ఒక నది. ఈ నది మూలం పశ్చిమ కనుమలు పర్వత శ్రేణి పశ్చిమ వాలులో ఉంది, అక్కడి నుండి ఇది పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించి అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది. ఈ నది మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ రాష్ట్రాలతో పాటు దాద్రా, నగర్ హవేలీ, దమన్, దీయూ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం గుండా ప్రవహిస్తుంది.[1][2] ఈ నది ఉత్తర తీరంలో వాపి, దాద్రా, సిల్వాస్సా వంటి పారిశ్రామిక పట్టణాలు ఉన్నాయి.[2] అలాగే నది ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న దమన్ పట్టణం నది రెండు తీరాలలో విస్తరించి ఉంది.[3] ఈ నదిపై ప్రధాన అభివృద్ధి ప్రాజెక్టు "దమన్ గంగా బహుళ ప్రయోజన ప్రాజెక్టు", ఇది పూర్తయ్యాక గుజరాత్ రాష్ట్రం, దాద్రా, నగర్ హవేలీ, దమన్, దీయూ ప్రాంతాలకు ప్రయోజనం కలిగించింది.[1][4] 2015లో "దమన్ గంగా-పింజల్ నది అనుసంధాన ప్రాజెక్టు" అనే ముఖ్యమైన నదీ అనుసంధాన ప్రాజెక్టు ఆమోదించబడింది. ఇది అదనపు నీటిని ఒక నదీ పరివాహక ప్రాంతం నుండి మరొక ప్రాంతానికి మార్చే ప్రణాళిక.[5][6] దమన్ వద్ద నది ఇరువైపులా ఉన్న చారిత్రక కోటలు మోటి దమన్ (దక్షిణ తీరంలో), నాని దమన్ (ఉత్తర తీరంలో) గా ప్రసిద్ధి చెందాయి.[7]
భౌగోళికం
[మార్చు]
దమన్ గంగా (డవాన్ నది) మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లాలో దిండోరి తాలూకాలో ఉన్న అంబేగావ్ గ్రామ సమీపంలోని సహ్యాద్రి పర్వతాలలో పుట్టింది. ఇది సుమారు 950 మీటర్ల ఎత్తులో ఉద్భవిస్తుంది.[1] దమన్, వాగ్ అనే ప్రధాన ఉపనదులు వరుసగా 79 kilometres (49 mi), 61 kilometres (38 mi) దూరం ప్రయాణించి మటుంజి వద్ద కలసి దమన్ గంగా నదిగా మారుతాయి. ఈ నది ప్రధాన భాగం మహారాష్ట్రలో ప్రవహిస్తుంది.[8] ఈ నది మొత్తం పొడవు మూలం నుండి సముద్రం వరకు సుమారు 131.30 kilometres (81.59 mi). ఈ నదికి అనేక ఉపనదులు ఉన్నాయి, వీటిలో డవాన్, శ్రీమంత్, వాల్, రాయతే, లెండి, వాగ్, సకర్తొండ్, రోష్ని, దుధ్ని, పిపేరియా ముఖ్యమైనవి.[2]
దమన్ వద్ద ఈ నది సముద్రంలో కలిసే సమయంలో "దమన్ గంగా" అనే పేరు పొందుతుంది. నది ముఖద్వారం వద్ద మట్టికణాల (sedimentation) నిల్వ ఎక్కువగా ఉండడం వల్ల నీటి లోతు తక్కువగా ఉంటుంది.[9] దమన్ పట్టణం నది రెండు తీరాలలో ఉంది (పోర్చుగీస్ భాషలో దీనిని రియో సాండాల్కలో అని పిలుస్తారు).[3] నది సముద్రంలో కలిసే చోట నది అవక్షేపం గట్టి ఇసుకతో ఏర్పడిన సమతల ప్రాంతంగా ఉంటుంది.[10] ఈ నది పరివాహక ప్రాంతం (తాపీ నుండి తాడ్రీ వరకు పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదుల పరివాహక ప్రాంతంలో భాగం) పూర్తిగా పశ్చిమకనుమలలో ఉంది. దీని మొత్తం పరివాహక విస్తీర్ణం 2,318 square kilometres (895 sq mi).
ఈ పరివాహక ప్రాంతం విభజన ఇలా ఉంది:
- మహారాష్ట్రలోని నాసిక్ జిల్లాలో 1,408 square kilometres (544 sq mi) (60.74%)
- గుజరాత్లోని వల్సాడ్ జిల్లాలో 495 square kilometres (191 sq mi) (21.36%)
- కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన దాద్రా, నగర్ హవేలీ, దమన్, దీయూ లో 415 square kilometres (160 sq mi) (17.90%)[2]
ఈ పరివాహక ప్రాంతం నుండి సగటు వార్షిక ప్రవాహం సుమారు 3,771 మిలియన్ ఘన మీటర్లు.[11]
నది ఎగువ ప్రాంతం కొండలతో నిండి ఉండి, సుమారు 96,222 hectares (237,770 acres) అడవులతో కప్పబడి ఉంటుంది. వర్షపాతం ప్రధానంగా జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు మాన్సూన్ కాలంలో కురుస్తుంది. వార్షిక సగటు వర్షపాతం సుమారు 2,200 millimetres (87 in), గరిష్ఠంగా 3,780 millimetres (149 in) వరకు నమోదైంది.[8] ఈ పరివాహక ప్రాంతంలో మట్టిరకాలుగా ఎర్రటి గోధుమ మట్టి, అగాధం తక్కువ ఉన్న మట్టి, లోతైన నల్ల మట్టి, తీరప్రాంత అల్యూవియల్ మట్టి కనిపిస్తాయి. నది తీరాలపై ఉన్న ముఖ్య పట్టణాలు సిల్వాస్సా, వాపి, దమన్.[2] దాద్రా, నగర్ హవేలీ ప్రాంతంలో దమన్ గంగా నది వద్ద ఉన్న పర్యాటక ప్రదేశాలు వన్ గంగా, వంధారా ఉద్యానవనాలు.[12] దమన్ వద్ద నది ఇరువైపులా ఎదురెదురుగా ఉన్న రెండు చారిత్రక కోటలు కూడా ఉన్నాయి. అవి దక్షిణ తీరంలో పెద్దది అయిన మోటి దమన్, ఉత్తర తీరంలో చిన్నది అయిన నాని దమన్.[7]
అభివృద్ధి
[మార్చు]దమన్ గంగా రిజర్వాయర్ ప్రాజెక్టు
[మార్చు]ఈ నదిపై ఉన్న ప్రధాన సాగు ప్రాజెక్టులలో ఒకటి "దమన్ గంగా రిజర్వాయర్ ప్రాజెక్టు". ఇది గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని వల్సాడ్ జిల్లాలో ధర్మపూర్ తాలూకాలోని మాధుబన్ గ్రామ సమీపంలో ఉంది.[4] ఇది గుజరాత్ ప్రభుత్వం, దాద్రా, నగర్ హవేలీ, దమన్, దీయూ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం సంయుక్తంగా నిర్వహించే అంతర్రాష్ట్ర బహుళ ప్రయోజన ప్రాజెక్టు. ఈ ప్రాజెక్టులో నిల్వ నీటిని గుజరాత్ రాష్ట్రం, కేంద్రపాలిత ప్రాంతం మధ్య పంచుకుంటారు.
మొత్తం పంచుకునే నీటి పరిమాణం 516.63 మిలియన్ ఘన మీటర్లు (MCM):
- సాగు కోసం 420.50 MCM
- ఇతర అవసరాల కోసం 96.13 MCM
ఈ నీటి పంపిణీ ఇలా ఉంది:
- గుజరాత్ – 399.19 MCM
- దాద్రా, నగర్ హవేలీ – 83.33 MCM
- దమన్ – 34.20 MCM[1]
ఈ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం 1972 నుండి 1998 వరకు జరిగింది. ఇది మేసన్రీ (రాయి నిర్మాణం), మట్టితో కూడిన సమ్మిళిత ఆనకట్ట.
ఈ ఆనకట్ట ముఖ్య లక్షణాలు:
- మేసన్రీ డ్యామ్ ఎత్తు – 58.6 మీటర్లు
- స్పిల్వే పొడవు – 350 మీటర్లు
- గరిష్ఠ వరద ప్రవాహం – 25,850 m³/s
- 10 రేడియల్ గేట్లు (ప్రతి ఒక్కటి 15.55 by 14.02 metres (51.0 ft × 46.0 ft))
- ఇరువైపులా మట్టితో చేసిన ఆనకట్టలు మొత్తం 2.87 kilometres (1.78 mi) పొడవు[4][11]
ఈ ఆనకట్ట నిర్మాణం అమిగ్డలోయిడల్ బసాల్ట్, పోర్ఫిరిటిక్ బసాల్ట్, డోలెరైట్, అగ్లోమరేట్ వంటి భౌగోళిక నిర్మాణాలపై ఆధారపడి ఉంది.[11] పూర్తి రిజర్వాయర్ స్థాయిలో నీటి వ్యాప్తి విస్తీర్ణం 5,144 hectares (12,710 acres). ఇందులో 987 హెక్టార్లు పాడుబడిన భూమి, 2,955 hectares (7,300 acres) వ్యవసాయ భూమి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాజెక్టు కారణంగా 12 గ్రామాలు పూర్తిగా, 24 గ్రామాలు భాగంగా ముంపుకు గురయ్యాయి.[11] గ్రాస్ కమాండ్ ఏరియా (GCA) 77,935 hectares (192,580 acres), సాగుకు ఉపయోగించే కల్చరల్ కమాండ్ ఏరియా (CCA) 5,118 hectares (12,650 acres). ఇది ఎడమ, కుడి తీర కాలువల ద్వారా గుజరాత్, దాద్రా, నగర్ హవేలీ, దమన్ ప్రాంతాలకు నీటి సరఫరా చేస్తుంది. కాలువల మొత్తం పొడవు 98.4 kilometres (61.1 mi). కుడి తీర కాలువలో ప్రవాహ సామర్థ్యం 34.76 cubic metres (1,228 cu ft)/సెకను, ఎడమ తీర కాలువలో 11.46 cubic metres (405 cu ft)/సెకను. ఈ సాగు ప్రాజెక్టు ద్వారా వల్సాడ్ జిల్లాలో 112 గ్రామాలు, దమన్లో 26 గ్రామాలు, దాద్రా నగర్ హవేలీలో 24 గ్రామాలు లాభపడుతున్నాయి. ఈ ప్రాజెక్టు పారిశ్రామిక, గృహ అవసరాలకు నీటిని సరఫరా చేయడంతో పాటు 2 మెగావాట్ల సామర్థ్యం గల చిన్న విద్యుత్ ఉత్పత్తి కేంద్రాన్ని కూడా కలిగి ఉంది. ఈ ప్రాజెక్టు వ్యయం 1992 అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందం ప్రకారం భాగస్వామ్య రాష్ట్రాల మధ్య పంచబడింది.[4][11] దమన్ గంగా నది నుండి తీసుకునే నీరు వాపి పట్టణానికి, అక్కడి పరిశ్రమలకు, దమన్ ప్రాంతంలోని 11 గ్రామాలకు తాగునీటి సరఫరా కోసం ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ నీరు నది మీద నిర్మించిన పికప్ వీర్ వద్ద నుంచి తీసుకుంటారు.[13]
దమన్ గంగా–పింజల్ నది అనుసంధాన ప్రాజెక్టు
[మార్చు]భారత ప్రభుత్వానికి చెందిన జాతీయ జల అభివృద్ధి సంస్థ (NWDA) దమన్ గంగా నదిని దక్షిణ దిశలో ఉన్న పింజల్ నదిలోని పింజల్ రిజర్వాయర్తో అనుసంధానించే ప్రాజెక్టును ప్రతిపాదించింది. ఈ ప్రాజెక్టు ద్వారా దమన్ గంగా నదిలోని అదనపు నీటిని వైనతర్ణ (వైతర్ణ) పరివాహక ప్రాంతం ద్వారా దక్షిణ దిశగా తరలించి ముంబై నగరానికి సరఫరా చేయడం లక్ష్యంగా ఉంది.[14]
ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన సాధ్యతా నివేదికను 2004లో NWDA సిద్ధం చేసింది. 2010లో కేంద్ర ప్రభుత్వం, గుజరాత్, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాల మధ్య త్రిపాక్షిక ఒప్పందం కుదిరింది. 2015 జనవరిలో ఈ ప్రాజెక్టు అమలు కోసం ఆమోదించబడింది.[5] ఈ ప్రాజెక్టు కింద నిర్మించబడే రెండు ప్రధాన ఆనకట్టలు భుగడ్ ఆనకట్ట (దమన్ గంగా నది పై, గుజరాత్లో), ఖర్గిహిల్ ఆనకట్ట (వాఘ్ నది పై, మహారాష్ట్రలోని థానే జిల్లాలో బెహపాడా గ్రామం సమీపంలో)గా ఉన్నాయి.
ఈ రెండు రిజర్వాయర్లను 16.85 kilometres (10.47 mi) పొడవు, 5 metres (16 ft) వెడల్పు గల ప్రెషర్ టన్నెల్ ద్వారా అనుసంధానిస్తారు.
భుగడ్–ఖర్గిహిల్, ఖర్గిహిల్–పింజల్ టన్నెల్లు పూర్తిగా మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో ఉంటాయి. ఈ టన్నెల్ మొత్తం 25.70 kilometres (15.97 mi) పొడవు, 5.25 metres (17.2 ft) వ్యాసం కలిగి ఉంటుంది. దీని ద్వారా ప్రతి సంవత్సరం 909 మిలియన్ ఘన మీటర్ల (MCM) అదనపు నీటిని ముంబై నగరానికి తరలించి, అక్కడి గృహ, పారిశ్రామిక నీటి అవసరాలను తీర్చేందుకు ఉపయోగిస్తారు.[15]
ఈ నీరు పింజల్ రిజర్వాయర్ ద్వారా గ్రేటర్ ముంబై ప్రాంతానికి సరఫరా చేయబడుతుంది. ఈ భాగాన్ని ముంబై మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (MCGM), ముంబై మెట్రోపాలిటన్ రీజియన్ డెవలప్మెంట్ అథారిటీ (MMRDA) ప్రణాళికల ప్రకారం అమలు చేస్తారు.
భుగడ్ వద్ద దమన్ గంగా నదిపై నిర్మించే ఆనకట్ట:
- ఎత్తు – 63.63 metres (208.8 ft)
- పొడవు – 826.6 metres (2,712 ft)
- మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం – 426.39 MCM
- వినియోగయోగ్య నిల్వ – 400.00 MCM
ఖర్గిహిల్ వద్ద వాఘ్ నదిపై నిర్మించే ఆనకట్ట:
- ఎత్తు – 75.62 metres (248.1 ft)
- పొడవు – 572.80 metres (1,879.3 ft)
- మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం – 460.79 MCM
- వినియోగయోగ్య నిల్వ – 420.50 MCM
పింజల్ నదిపై నిర్మించే ఆనకట్ట:
- పొడవు – 681 metres (2,234 ft)
- మొత్తం నిల్వ సామర్థ్యం – 413.57 MCM
- వినియోగయోగ్య నిల్వ – 401.55 MCM
గ్రేటర్ ముంబైకి సంవత్సరానికి తరలించే నీటి ప్రవాహం 43.84 cubic metres (1,548 cu ft)/సెకను గా ఉంటుంది.
ఈ మొత్తం ప్రాజెక్టు అమలు కాలం సుమారు 9 సంవత్సరాలుగా ప్రణాళిక చేయబడింది.[6]
నది కాలుష్యం
[మార్చు]వాపి పట్టణం నుండి దమన్ గంగా నది ముఖద్వారం వరకు ఈ నది తీవ్రంగా కాలుష్యానికి గురవుతోంది. వాపి, సిల్వాస్సా, దమన్, కచిగావ్ ప్రాంతాల నుండి వెలువడే పారిశ్రామిక, గృహ వ్యర్థాలు ఈ కాలుష్యానికి ప్రధాన కారణం.
కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి నివేదిక ప్రకారం, కచిగావ్ దిగువ ప్రాంతంలోని పర్యవేక్షణ కేంద్రంలో నమోదైన జీవరసాయన ఆక్సిజన్ డిమాండ్ (BOD) విలువ 30 mg/L వరకు ఉంది, ఇది చాలా ఎక్కువగా పరిగణించబడుతుంది.[16] మచ్ఛిమార్ అధికార్ రాష్ట్రీయ అభియాన్ అధ్యయనం ప్రకారం, వాపి ప్రాంతంలోని పారిశ్రామిక వ్యర్థాల కారణంగా నీటిలో కరిగిన ఆక్సిజన్ స్థాయి చాలా తక్కువగా ఉంది. భూగర్భజలాల్లో పాదరసం (మెర్క్యూరీ) స్థాయి ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) నిర్దేశించిన ప్రమాణాల కంటే సుమారు 96 రెట్లు ఎక్కువగా ఉంది. శుద్ధి చేయని వ్యర్థాలు నేరుగా దమన్ గంగా, కొలాక్ నదుల్లో విడుదల చేయబడుతున్నాయి. దీనివల్ల సముద్రజలాలు సుమారు 5 నాటికల్ మైళ్ళు (9 కి.మీ) వరకు కాలుష్యానికి గురై, చేపల జీవనంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతోంది. సామూహిక వ్యర్థ శుద్ధి కేంద్రం (Common Effluent Treatment) కూడా సక్రమంగా పనిచేయకపోవడం వల్ల సుమారు 4–5 గ్రామాలకు చెందిన 1000 మంది చిన్నస్థాయి, సంప్రదాయ మత్స్యకారులు ప్రభావితమయ్యారు. సరిగాం ఇండస్ట్రియల్ అసోసియేషన్ ఏర్పాటు చేసిన పైప్లైన్ ద్వారా వ్యర్థాలు విడుదల కావడం దీనికి కారణంగా చెప్పబడింది.[16]
గ్యాలరీ
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 4 "Interstate Aspects: Rivers Basin and Damanganga-Pinjal Link" (PDF). Government of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 September 2015.
- 1 2 3 4 5 "Damanganga Basin". Government of Gujarat. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 September 2015.
- 1 2 Singh 1994, p. 1.
- 1 2 3 4 "Damanganga JI01040". National Water Development Agency (NWDA), Government of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 September 2015.
- 1 2 "Water supply boost: Maharashtra, Gujarat rivers to be linked". Hindustan Times. 8 January 2015. the original నుండి July 3, 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
- 1 2 "Damanganga-Pinjal Link". Water Resources Information System of India. the original నుండి 2018-10-22 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2015-09-03.
- 1 2 Hoiberg 2000, p. 399.
- 1 2 Agarwal & Singh 2007, p. 748.
- ↑ Indian Estuaries. Allied Publishers. 2003. pp. 378–. ISBN 978-81-7764-369-5.
- ↑ Prostar Sailing Directions 2005 India & Bay of Bengal Enroute. ProStar Publications. 1 January 2005. pp. 33–. ISBN 978-1-57785-662-7.
- 1 2 3 4 5 "Damanganga Water Resources Project". Narmada, Water Resources, Water Supply and Kalpsar Department.
- ↑ Bansal 2005, p. 84.
- ↑ Shah, Hardik (2012-07-03). "Water supply hit in Vapi". The Times of India. Vapi. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2012-07-16.
{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link) - ↑ "Interlinking of Rivers:Himalayan Rivers Development Component". Damanganga – Pinjal Link Canal. national Institute of Hydrology. the original నుండి 23 July 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 September 2015.
- ↑ "Interlinking of Rivers:Himalayan Rivers Development Component Damanganga – Pinjal Link Canal". National Institute of Hydrology. the original నుండి 2015-07-23 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2015-09-02.
- 1 2 "Polluted River stretches in India" (PDF). Central Pollution Control Board. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 September 2015.
గ్రంథావళి
[మార్చు]- Agarwal, Pushpendra K.; Singh, Vijay P. (16 May 2007). Hydrology and Water Resources of India. Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-4020-5180-7.
- Bansal, Sunita Pant (1 June 2005). Encyclopaedia of India. Smriti Books. ISBN 978-81-87967-71-2.
- Hoiberg, Dale (2000). Students' Britannica India: Select essays. Popular Prakashan. ISBN 978-0-85229-762-9.
- Singh, Kumar Suresh (1994). Daman and Diu. Popular Prakashan. ISBN 978-81-7154-761-6.
బాహ్య లింకులు
[మార్చు]
