దామోదర్ నది
| దామోదర్ నది | |
|---|---|
 ఛోటా నాగ్పూర్ పీఠభూమి ఛోటా నాగ్పూర్ పీఠభూమి దిగువ ప్రాంతాలలో ఎండకాలంలో దామోదర్ నది | |
 దామోదర్ నది చిత్రపటం | |
| స్థానం | |
| దేశం | భారతదేశం |
| స్థానం | జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్ |
| భౌతిక లక్షణాలు | |
| మూలం | |
| • స్థానం | చుల్హాపాని, లాతేహార్ జిల్లా, ఛోటానాగ్పూర్ పీఠభూమి, జార్ఖండ్ |
| సముద్రాన్ని చేరే ప్రదేశం | |
• స్థానం | హుగ్లీ నది, హౌరా జిల్లా, పశ్చిమ బెంగాల్ |
| పొడవు | 592 km (368 mi) |
| ప్రవాహం | |
| • సగటు | 296 m3/s (10,500 cu ft/s)[1] |
| పరీవాహక ప్రాంత లక్షణాలు | |
| ఉపనదులు | |
| • ఎడమ | బరాకర్, కోనార్,జమునియా,నునియా |
| • కుడి | సాలి |
దామోదర్ నది భారతదేశంలోని జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహించే ఒక నది. ఈ లోయ ఖనిజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉంటూ పెద్ద ఎత్తున గనుల తవ్వకాలకు, పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. పశ్చిమ బెంగాల్ మైదానాల్లో సంభవించిన వినాశకరమైన వరదలు కారణంగా దీనిని బెంగాల్ దుఃఖదాయిని అని కూడా పిలుస్తారు.[2] దామోదర్ నది, దాని ఉపనదులపై అనేక ఆనకట్టల నిర్మాణం కొన్ని వరదలను నియంత్రించడానికి సహాయపడింది.
వ్యుత్పత్తి శాస్త్రం
[మార్చు]దామోదర్ అంటే "కడుపు చుట్టూ తాడు" అని అర్ధం. ఇది సంస్కృతం యొక్క दाम (దామ) "తాడు". उदर (ఉదర) "కడుపు" నుండి ఉద్భవించింది. హిందూ దేవుడు కృష్ణుడికి ఇచ్చిన మరొక పేరు దామోదర్ ఎందుకంటే అతని పెంపుడు తల్లి యశోద అతన్ని పెద్ద రోకలికి కట్టేసింది.[3][4]
గమనం
[మార్చు]దామోదర్ అనేది వర్షాలపై ఆధారపడిన నది. ఇది జార్ఖండ్లోని చోటానాగ్పూర్ పీఠభూమిలోని ఖమర్పత్ కొండలో ఉద్భవించింది.[5] ఇది పశ్చిమ బెంగాల్ హౌరా లో హూగ్లీ నదిలో కలిసే ముందు 368 మైళ్ళు (592 ) ప్రయాణిస్తుంది.[6]
ఉపనదులు
[మార్చు]దామోదర్ నదికి బరాకర్, కోనార్, బొకారో, హాహారో, జమునియా, ఘరి, గ్వాయా, ఖాదియా, భేరా వంటి అనేక ఉపనదులు, ఉప ఉపనదులు ఉన్నాయి.[4] దామోదర్, బరాకర్ నదులు చోటా నాగ్పూర్ పీఠభూమిని మూడు భాగాలుగా విభజిస్తాయి. ఈ నదులు కొండ ప్రాంతాల గుండా గొప్ప శక్తితో ప్రవహిస్తూ, వాటి మార్గంలో ఉన్నవన్నీ తుడిచిపెట్టుకుపోతాయి. హజారీబాగ్ జిల్లాలోని బర్హి సమీపంలోని గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్ రెండు వంతెనలను (1913లో రాతి వంతెనను, 1946లో తదుపరి ఇనుప వంతెన ను) బరాకర్ నది కూల్చివేసింది.
దుఃఖాల నది
[మార్చు]చోటా నాగ్పూర్ పీఠభూమిలో జూన్,ఆగస్టు నెలల మధ్య రుతుపవనాల నెలల్లో సగటున 1400 మిమీ (55 అంగుళాల) వార్షిక వర్షపాతం నమోదవుతుంది.[7] రుతుపవనాల సమయంలో దామోదర్, దాని ఉపనదుల గుండా ప్రవహించే భారీ నీటి పరిమాణం లోయ ఎగువ ప్రాంతాలలో తీవ్ర ఆగ్రహానికి కారణమౌతుంది. దిగువ లోయలో ఇది దాని ఒడ్డున పొంగి ప్రవహించి పెద్ద ప్రాంతాలను వరదలు ముంచెత్తుతుంది.
బర్ధమాన్, హూగ్లీ, హౌరా , మేదినీపూర్ జిల్లాలలోని అనేక ప్రాంతాలను వరదలు ముంచెత్తడంతో దామోదర్ నదిని గతంలో "దుఃఖాల నది" అని పిలిచేవారు.
వరదలు దాదాపు వార్షిక తంతుగా ఉండేవి. కొన్ని సంవత్సరాలలో నష్టం చాలా ఎక్కువ. 1770,1855,1866,1873-74,1875-76, 1884-85,1891-92, 1897,1900,1907,1913,1927,1930,1935, 1943 సంవత్సరాలలో ఈ నదికి భారీ వరదలు సంభవించినట్లు చరిత్రలో నమోదు అయ్యింది. వీటిలో నాలుగు వరదలలో (1770,1855,1913, 1943) బర్ధమాన్ పట్టణాన్ని ముంచివేసింది.
1789లో బుర్ద్వాన్ మహారాజా కీర్తి చంద్, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీల మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. దీనిలో వరదలను నివారించడానికి ఆనకట్ట నిర్మాణం, నిర్వహణ కోసం మహారాజా అదనపు మొత్తంగా ₹193,721 (2023లో US $1.2 మిలియన్లు లేదా £890,000కు సమానం) చెల్లించాలని కోరారు. అయితే, ఇవి వివాదంలోకి వచ్చాయి. 1866, 1873లో, బెంగాల్ కట్టల చట్టం ఆమోదించబడింది. కట్టలను నిర్మించడానికి నిర్వహించడానికి అధికారాలను ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేసింది.
దామోదర్ లోయ
[మార్చు]దామోదర్ లోయ జార్ఖండ్ లోని రామ్గఢ్, లాతేహార్, ధన్బాద్, బొకారో, చత్రా, రాంచీ జిల్లాలు , పశ్చిమ బెంగాల్లోని బర్ధమాన్, హూగ్లీ జిల్లాలలో పూర్తిగా, జార్ఖండ్లోని పలాము, రాంచీ, లోహరదగా , దుమ్కా జిల్లాలలో, పశ్చిమ బెంగాల్లోని హౌరా, బంకురా, పురులియా జిల్లాలలో పాక్షికంగా విస్తరించి 24,235 చదరపు కిలోమీటర్ల (9,357 మైళ్ళు) ఆయకట్టు ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉంది.
దామోదర్ లోయలో బొగ్గు సమృద్ధిగా లభిస్తుంది. ఇది దేశంలో కోకింగ్ బొగ్గుకు ప్రధాన కేంద్రంగా పరిగణించబడుతుంది. కేంద్ర పరీవాహక ప్రాంతంలో,883 చదరపు కిలోమీటర్ల (1,113 మైళ్ళు) విస్తీర్ణంలో బొగ్గు భారీ నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. ఈ పరీవాహక ప్రాంతంలోని బొగ్గు క్షేత్రాలలో ఝరియా, రాణిగంజ్, పశ్చిమ బొకారో, తూర్పు బొకారో, రామ్గఢ్, దక్షిణ కరన్పురా, ఉత్తర కరన్పురా ముఖ్యమైనవి.[8]
దామోదర్ లోయ భారతదేశంలోని అత్యంత పారిశ్రామిక ప్రాంతాలలో ఒకటి. స్టీల్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ కు చెందిన మూడు ఇంటిగ్రేటెడ్ స్టీల్ ప్లాంట్లు (బొకారో, బర్న్పూర్, దుర్గాపూర్), ఇతర కర్మాగారాలు లోయలో ఉన్నాయి.
దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్ (డి. వి. సి.)
[మార్చు]జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం లోయలో అనేక ఆనకట్టలు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ లోయను "భారతదేశపు రుహ్ర్" అని పిలుస్తారు. డీవీసీగా ప్రసిద్ధి చెందిన దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్, స్వతంత్ర భారతదేశం యొక్క మొదటి బహుళార్ధసాధక నదీ లోయ ప్రాజెక్టుగా భారత రాజ్యాంగ సభ చట్టం ద్వారా జూలై 7,1948న ఉనికిలోకి వచ్చింది.[9] ఇది యునైటెడ్ స్టేట్స్ యొక్క టేనస్సీ వ్యాలీ అథారిటీ ఆధారంగా రూపొందించబడింది.[10]
వరద నియంత్రణ, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, ప్రసారం, పంపిణీ, పర్యావరణ పరిరక్షణ, అటవీ నిర్మూలన, అలాగే డివిసి ప్రాజెక్టుల వల్ల ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో, చుట్టుపక్కల నివసించే ప్రజల సామాజిక-ఆర్థిక శ్రేయస్సు కోసం ఉద్యోగ కల్పన వంటివాటిపై డివిసి ప్రధానంగా దృష్టిని కేంద్రీకరిస్తుంది. అయితే, గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ప్రాధాన్యత పెరిగింది. డివిసి యొక్క ఇతర లక్ష్యాలు దాని ప్రాథమిక బాధ్యతలో భాగంగా ఉన్నాయి. లోయలోని ఆనకట్టలు సెకనుకు 7,100 నుండి 18,400 మీటర్ల (250,000 నుండి 650,000 క్యూబిక్ అడుగులు/సెం.) గరిష్ట వరదలను నియంత్రించే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. డి. వి. సి. 3,640 చదరపు కిలోమీటర్ల (1,410 చదరపు మైళ్ళ) వ్యవసాయ నీటిపారుదల సామర్థ్యాన్ని సృష్టించింది.
మొదటి డ్యామ్ 1953లో తిలైయా వద్ద దామోదర్ నదికి ఉపనది అయిన బరాకర్ నది నిర్మించారు. రెండవది 1955లో కోనార్ వద్ద దామోదర్ నదికి మరో ఉపనది అయిన కోనార్ నదిపై నిర్మించబడింది. బరాకర్, దామోదర్ నదులకు అడ్డంగా 1957లో మైథన్ వద్ద, 1958లో పంచేట్ వద్ద రెండు ఆనకట్టలు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ రెండు ఆనకట్టలు నదుల సంగమ స్థానానికి సుమారు 8 కిలోమీటర్ల (5 మైళ్ళు) ఎగువన ఉన్నాయి. ఈ నాలుగు ప్రధాన ఆనకట్టలను డివిసి నియంత్రిస్తుంది. దుర్గాపూర్ బ్యారేజీని 1955లో నాలుగు ఆనకట్టలకు దిగువ భాగంలో, దుర్గాపూర్ వద్ద దామోదర్ నదిపై నిర్మించారు. విస్తృతమైన కాలువలు, పంపిణీ వ్యవస్థకు నీటిని అందించడానికి ఇరువైపులా కాలువలకు హెడ్ రెగ్యులేటర్లను ఏర్పాటు చేశారు.[11][12] 1978లో బీహార్ ప్రభుత్వం (జార్ఖండ్ రాష్ట్రం ఏర్పడటానికి ముందు) దామోదర్ నదిపై డివిసి నియంత్రణకు వెలుపల తెనుఘాట్ ఆనకట్టను నిర్మించింది.[13] జార్ఖండ్ రాష్ట్రంలోని బెల్పహరి వద్ద బరాకర్ నదిపై ఆనకట్టను నిర్మించాలని ఇది ప్రతిపాదించింది.[14]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Damodar Basin Station: Rhondia, UNH/GRDC
- ↑ "River Damodar is called Sorrow of Bengal because it (A) Causes maximum soil erosion (B) Gets flooded often causing havoc (C) Forms number of dangerous waterfalls (D) is not a perennial river - Rediff Questions & Answers". Retrieved 2013-10-22.
{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link) - ↑ (2002). "Tales, Tanks, and Temples: The Creation of a Sacred Center in Seventeenth-Century Bengal".
- 1 2 Chattopadhyay, Akkori, Bardhaman Jelar Itihas O Lok Sanskriti (History and Folk lore of Bardhaman District.), (in Bengali), Vol I, pp. 21- 26, Radical Impression. ISBN 81-85459-36-3
- ↑ Sen Singh, Dhruv (2018). The Indian rivers : scientific and socio-economic aspects. Singapore: Springer Hydrogeology. p. 259.
- ↑ "Damodar River | river, India | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-03-03.
- ↑ "Damodar Valley". About the Region – Damodar Basin. Ministry of Environments and Forests. Archived from the original on 2007-09-27. Retrieved 2008-05-25.
- ↑ "Mineral Resources and Coal Mining". Archived from the original on 2011-08-15. Retrieved 2010-05-03.
- ↑ "Damodar Valley Corporation". Infrastructure – DVC Act. Damodar Valley Corporation. Archived from the original on 2008-05-26. Retrieved 2008-05-25.
- ↑ "Damodar Valley Corporation". Infrastructure – Formation. Damodar Valley Corporation. Archived from the original on 2008-05-26. Retrieved 2008-05-25.
- ↑ "Damodar Valley Corporation". Generation – Overview. Damodar Valley Corporation. Archived from the original on 2008-05-17. Retrieved 2008-05-25.
- ↑ "Damodar Valley Corporation". Generation – Overview – Dams and Barrages. Damodar Valley Corporation. Archived from the original on 2008-05-15. Retrieved 2008-05-25.
- ↑ "The Associated Programme On Flood Management" (PDF). Case Study -- India: Flood Management – Damodar River Basin. World Meteorological Organization. Retrieved 2008-05-25.
- ↑ Dutta, Indrani. "DVC plans to double capacity". The Hindu Business Line 10 March 2001. Archived from the original on 2008-03-23. Retrieved 2008-05-25.
