దీనానాథ్ మంగేష్కర్

Deenanath Mangeshkar
Background information
Also known as	పండిట్ దీనానాథ్ మంగేష్కర్ మాస్టర్ దీనానాథ్ మంగేష్కర్ దీనానాథ్ మంగేష్కర్ దీన
Born	(1900-12-29)1900 డిసెంబరు 29 మంగేషి, గోవా, పోర్చుగీస్ ఇండియా
Died	1942 ఏప్రిల్ 24(1942-04-24) (వయసు: 41) పూణే, బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ, బ్రిటిష్ ఇండియా
Genres	భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం, భారతీయ అర్ధశాస్త్రీయ సంగీతం, సంగీత నాటక
Occupations	గాయకుడు, స్వరకర్త, మరాఠీ చలనచిత్ర నిర్మాత
Instrument	గానం

దీనానాథ్ మంగేష్కర్ (1900 డిసెంబరు 29 – 1942 ఏప్రిల్ 24) భారతీయ నటుడు, నాట్య సంగీత కళాకారుడు, హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ గాయకుడు. ఆయన మరాఠీ నాటకరంగంలో విశేషంగా కృషి చేశాడు. ప్రసిద్ధ గాయనులు లతా మంగేష్కర్, ఆశా భోస్లే, మీనాఖడికర్, ఉషా మంగేష్కర్ లకు, అలాగే సంగీత దర్శకుడు హృదయనాథ్ మంగేష్కర్ కు ఆయన తండ్రి.

నేపథ్యం

దీనానాథ్ మంగేష్కర్ 1900 డిసెంబరు 29న మంగేషి, గోవాలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి గణేశ్ భట్ నవాథే (భికోబా లేదా భికంభట్ అని కూడా పిలిచేవారు) ఒక కర్హాడే బ్రాహ్మణుడు. గోవాలోని ప్రసిద్ధ మంగేషి దేవాలయంలో హిందూ పూజారిగా సేవలందించాడు. ఈ కుటుంబానికి హర్డీకర్, అభిషేకి అనే మరో రెండు ఇంటిపేర్లు కూడా ఉన్నాయి. దీనానాథ్ తల్లి యేసుబాయి రాణే, ఆయన తండ్రి సహచరిణి (ఉంపుడుగత్తె) కాగా, ఆమె గోవాలోని దేవదాసి సమాజానికి చెందినది. ప్రస్తుతం ఆ సమాజాన్ని గోమంతక్ మరాఠా సమాజ్ గా పిలుస్తారు.

యుక్తవయస్సులో దీనానాథ్ "మంగేష్కర్" అనే ఇంటిపేరును స్వీకరించాడు. దీని అర్థం "మంగేషికి చెందినవాడు" అని. మంగేషి దేవాలయంలో ఆరాధించబడే దేవత పేరు కూడా మంగేష్.

దేవదాసిగా యేసుబాయి ప్రసిద్ధ సంగీత విదుషి. దీనానాథ్ తండ్రి కుటుంబ ఇంటిపేరు హర్డీకర్. ఆ కుటుంబ సభ్యులు మంగేషి దేవాలయంలోని శివలింగానికి అభిషేకం నిర్వహించేవారు. అందువల్ల వారిని అభిషేకిలుగా పిలిచేవారు. దీనానాథ్‌కు తండ్రి వైపు సవతి సోదరుడు బాల్వంత్ నవాథే. ఆయన కుమారుడే ప్రముఖ భారతీయ శాస్త్రీయ గాయకుడు జితేంద్ర అభిషేకి.

వృత్తి జీవితం

దీనానాథ్ మంగేష్కర్ ఐదేళ్ల వయస్సులో శ్రీ బాబా మశేల్కర్ వద్ద గానం, భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతంలో శిక్షణ పొందడం ప్రారంభించాడు. అనంతరం ఆయన గ్వాలియర్ ఘరానాకు చెందిన శిష్యుడయ్యాడు. రామకృష్ణబువా వాజే యొక్క వైవిధ్యభరితమైన, ఉత్సాహభరితమైన గానశైలి ఆయనను ఎంతగానో ఆకర్షించింది. ఫలితంగా ఆయన వాజే యొక్క గండాబంధ్ షాగిర్ద్ (భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతంలో అధికారికంగా దీక్ష పొందిన శిష్యుడు) అయ్యాడు. యవ్వనంలో ఆయన బికానేర్ కు వెళ్లి, కిరాణా ఘరానాకు చెందిన పండిట్ మణి ప్రసాద్ తండ్రి పండిట్ సుఖదేవ్ ప్రసాద్ వద్ద శాస్త్రీయ సంగీతంలో క్రమబద్ధమైన శిక్షణ పొందాడు.

11 ఏళ్ల వయస్సులో ఆయన కిర్లోస్కర్ సంగీత మండలి, కిర్లోస్కర్ నాటక మండలిలో చేరాడు. తరువాత కిర్లోస్కర్ మండలిని విడిచి, తన మిత్రులు చింతామణ్ గణేశ్ కోల్హట్కర్, కృష్ణారావు కొల్హాపురేలతో కలిసి బాల్వంత్ మండలిని స్థాపించాడు. ఈ కొత్త బృందానికి రామ్ గణేశ్ గడ్కరీ ఆశీస్సులు లభించాయి. అయితే బృందం ఏర్పడిన కొద్దికాలానికే, 1919 జనవరిలో గడ్కరీ మరణించాడు.

దీనానాథ్ అందమైన రూపం, మధురమైన గాత్రం ఆయనకు మరాఠీ నాటకరంగంలో అపారమైన ప్రజాదరణను తెచ్చిపెట్టాయి. ఆ కాలంలోని మరాఠీ రంగస్థల మహానటుడు బాల గంధర్వ సైతం, దీనానాథ్ తన సంస్థలో చేరితే “ఆయన పాదాల క్రింద రూపాయి నాణేలతో తివాచీ పరుస్తూ స్వాగతిస్తాను” అని బహిరంగంగా ప్రకటించాడు.

1935లో ఆయన మూడు చిత్రాలను నిర్మించాడు. వాటిలో కృష్ణార్జున యుద్ధ ఒకటి. ఈ చిత్రం హిందీ, మరాఠీ భాషల్లో రూపొందించబడింది. ఇందులోని ఒక పాటను దీనానాథ్ స్వయంగా పాడటమే కాక, తెరపై కూడా నటించాడు.

మంగేష్కర్ భారతీయ జ్యోతిష్యంను కూడా అధ్యయనం చేశాడు. జ్యోతిష్యం, సంఖ్యాశాస్త్రంపై ఉన్న ఆసక్తి కారణంగా, మూడవ అక్షరంపై అనుస్వారం ఉండే ఐదు అక్షరాల నాటకాల పేర్లు తనకు అదృష్టాన్ని తెస్తాయని నమ్మేవాడు. ఉదాహరణలకు రణదుందుభీ (रणदुंदुभी), రాజసన్యాస్ (राजसंन्यास), దేశకంటక్ (देशकंटक) వంటి నాటకాలు. వాజే స్వరపరిచిన పాటలను దీనానాథ్ అద్భుతంగా ప్రదర్శించడం, వాటిలో దేశభక్తి భావాలు ఉండటం వల్ల ఆయన నిర్మించిన నాటకాలు ప్రజల్లో విపరీతమైన ఆదరణ పొందాయి.

వ్యక్తిగత జీవితం

మొదటి వివాహం

దీనానాథ్ తొలి భార్య నర్మద. వివాహం తరువాత ఆయన ఆమెకు "శ్రీమతి" అనే పేరు పెట్టాడు. ఆమె గుజరాతీ వ్యాపారవేత్త సేఠ్ హరిదాస్ రామ్‌దాస్ లాడ్ కుమార్తె. ఆయన మహారాష్ట్రలోని ధూలే జిల్లాలో ఉన్న థాల్నేర్ పట్టణానికి చెందిన సంపన్న వ్యాపారి. దీనానాథ్, నర్మదల వివాహం 1922లో జరిగింది. వివాహ సమయానికి నర్మద వయస్సు 19 సంవత్సరాలు, దీనానాథ్ వయస్సు 21 సంవత్సరాలు. వీరికి లతిక అనే కుమార్తె జన్మించింది. అయితే ఆమె శిశు దశలోనే మరణించింది. కొద్దికాలానికే నర్మద కూడా మరణించింది.

రెండవ వివాహం

ఆ తరువాత దీనానాథ్ తన తొలి భార్య సోదరి శేవంతిని వివాహం చేసుకున్నాడు. కొన్ని మూలాలు ఆయన రెండవ భార్యకు కూడా "శ్రీమతి" అనే పేరు పెట్టాడని పేర్కొన్నప్పటికీ, విస్తృతంగా అంగీకరించబడిన అభిప్రాయం ప్రకారం ఆమెకు "సుధామతి" అనే పేరు పెట్టాడు. వీరి వివాహం 1927లో ధూలేలో ఇంట్లోనే నిరాడంబరంగా జరిగింది. శేవంతి తల్లి ఈ వివాహానికి హాజరుకాలేదు.

ఈ దంపతులకు ఐదుగురు సంతానం కలిగారు: లత, మీన, ఆశా, ఉషా, హృదయనాథ్.

వారి మొదటి సంతానానికి హేమ అనే పేరు పెట్టారు. అయితే తన చిన్న వయస్సులో మరణించిన కుమార్తె జ్ఞాపకార్థం దీనానాథ్ ఆమెను "లత" అని పిలిచేవాడు. ఆ పేరు స్థిరపడిపోయి, ఆయన పెద్ద కుమార్తె లతా మంగేష్కర్ అదే పేరుతో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

మరణం

1993లో విడుదలైన భారతీయ తపాలా బిళ్లపై దీనానాథ్ మంగేష్కర్

1930లలో ఆర్థిక ఇబ్బందులు ఎదురైన సమయంలో దీనానాథ్ మంగేష్కర్ మద్యపానానికి అలవాటు పడ్డాడు. కొన్ని వారాల పాటు అనారోగ్యంతో బాధపడిన తరువాత, 1942 ఏప్రిల్‌లో పూణేలో మరణించాడు. మరణించే సమయానికి ఆయన వయస్సు కేవలం 41 సంవత్సరాలు మాత్రమే.

ఆయన స్మారకార్థం ఆయన కుటుంబ సభ్యులు పూణేలో దీనానాథ్ మంగేష్కర్ ఆసుపత్రి, పరిశోధనా కేంద్రాన్ని స్థాపించారు.

నాటక ప్రదర్శనలు

దీనానాథ్ మంగేష్కర్ గానం చేయడమే కాకుండా నటించిన కొన్ని ప్రముఖ నాటకాలు:

• మానాపమాన్ (मानापमान) — రచన: కె. పి. ఖాడిల్కర్
• రణదుందుభి (रणदुंदुभी) — రచన: వీర వామనరావు జోషి; సంగీతం: వాజే బువా
• పుణ్యప్రభావ్ (पुण्यप्रभाव) — రచన: రామ్ గణేశ్ గడ్కరీ
• సన్యస్త ఖడ్గ (संन्यस्तखड्ग) — రచన: వినాయక్ దామోదర్ సావర్కర్; సంగీతం: వాజే బువా
• రాజసన్యాస్ (राजसंन्यास) — రచన: రామ్ గణేశ్ గడ్కరీ
• దేశకంటక్ (देशकंटक)
• రామ్ రాజ్య వియోగ్ (रामराज्य वियोग)

ఇవి కూడా చూడండి

• మంగేష్కర్ కుటుంబం

బాహ్య లింకులు

• దీనానాథ్ మంగేష్కర్ ఆసుపత్రి, పూణే Archived 12 మార్చి 2014 at the Wayback Machine