దీర్ఘతమసు
 | ఈ వ్యాసాన్ని లేదా వ్యాస విభాగాన్ని దీర్ఘతమ మహర్షి తో విలీనం చెయ్యాలని ప్రతిపాదించడమైనది. (చర్చించండి) |
| దీర్ఘతమసు |
|---|
దీర్ఘతమసుడు ప్రాచీన భారతీయ ఋషి, ఋగ్వేదంలోని తన తాత్త్విక సూక్తుల వల్ల ప్రసిద్ధి చెందిన మహర్షి. ఆయన ఋగ్వేదం మొదటి మండలంలోని 140 నుండి 164 వరకు ఉన్న సూక్తాల రచయిత.[1]
నేపథ్యం
[మార్చు]దీర్ఘతమసుడు అంగీరస ఋషులలో ఒకడు. అంగిరసులు అత్యంత ప్రాచీనమైన ఋషి వంశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడతారు. ఆయనను భరద్వాజుడుకు సహోదరుడిగా భావిస్తారు; భరద్వాజుడు ఋగ్వేదం ఆరో మండలానికి ద్రష్ట. దీర్ఘతమసుడు గౌతమ వంశ ఋషుల ప్రధాన పూర్వికుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఈ వంశంలో కక్షీవాన్, గౌతమ మహర్షి, నోధసుడు, వామదేవుడు (ఋగ్వేదం నాల్గవ మండల ద్రష్ట) వంటి ప్రముఖులు ఉన్నారు. వీరు కలిసి ఋగ్వేదంలోని వెయ్యి సూక్తాలలో దాదాపు 150 సూక్తాలకు ద్రష్టలుగా గుర్తించబడుతున్నారు.
బలి మహారాజు భార్య సుదేష్ణ ద్వారా దీర్ఘతమసునికి అంగ, వంగ, కళింగ, పుండ్ర, సుహ్మ, ఒడ్ర అనే కుమారులు జన్మించినట్లు పురాణాల్లో పేర్కొనబడింది. వీరి పేర్లనే తరువాత తూర్పు భారతదేశంలోని అనేక ప్రాచీన రాజ్యాలకు పెట్టినట్లు భావిస్తారు.
ఆయన రచించిన మంత్రాలు అనేక వైదిక గ్రంథాలలో తరచుగా ప్రస్తావించబడతాయి; వాటిలో కొన్ని ఉపనిషత్తులలో కూడా కనిపిస్తాయి.
అతను రాజు భరతుడుకు ప్రధాన పురోహితుడిగా వ్యవహరించినట్లు ఐతరేయ బ్రాహ్మణం (VIII.23)లో పేర్కొనబడింది. భారతదేశానికి సంప్రదాయ నామమైన “భారతం” ఈ భరతుని పేరునుంచే ఉద్భవించినట్లు భావించబడుతుంది.
పురాణకథ
[మార్చు]నేపథ్యం, జననం
[మార్చు]దీర్ఘతమసుడు రాష్ట్రుని కుమారుడిగా కొన్ని వర్ణనల్లో ప్రస్తావించబడుతాడు.
మహాభారతం ఆదిపర్వం (అధ్యాయం 104)లో భీష్ముడు దీర్ఘతమసుని జననకథను వివరిస్తాడు.[2]
పూర్వకాలంలో ఉచథ్యుడు అనే మహాజ్ఞాని ఋషి ఉండేవాడు. అతనికి మమత అనే భార్య ఉండేది; ఆమెను అతడు ఎంతో ప్రేమించేవాడు. ఒక రోజు ఉచథ్యుని తమ్ముడు, దేవతల పురోహితుడైన మహాతేజస్సు గల బృహస్పతి మమతను సమీపించాడు. అప్పుడు మమత తన భర్త తమ్ముడైన ఆ వాక్పటిమలో శ్రేష్ఠుడికి ఇలా చెప్పింది: “నేను ఇప్పటికే నీ అన్నతో సంభోగం వల్ల గర్భవతిని అయ్యాను; కాబట్టి ఈ సమయంలో నీ కోరికను నెరవేర్చుకోవాలని ప్రయత్నించకూడదు.
ఓ మహాతేజస్సు గల బృహస్పతీ! నా గర్భంలోని శిశువు తల్లి గర్భంలోనే ఆరు వేదాంగాలతో కూడిన వేదాలను అభ్యసిస్తున్నాడు. వీర్యం వ్యర్థం కాదు. ఈ గర్భంలో ఒకేసారి ఇద్దరు పిల్లలకు స్థలం ఎలా సరిపోతుంది? అందువల్ల ఈ సమయంలో నీ కోరికను తీర్చుకోవడం సముచితం కాదు.”
ఆమె ఇలా చెప్పినప్పటికీ, గొప్ప జ్ఞానశక్తి కలిగిన బృహస్పతి తన కామాన్ని అదుపు చేసుకోలేకపోయాడు. అప్పుడు గర్భంలోని శిశువు ఇలా అన్నాడు: “ఇక్కడ ఇద్దరికీ స్థలం లేదు. ఓ మహనీయుడా! ఈ స్థలం చాలా చిన్నది. ముందుగా నేను దీనిని ఆక్రమించాను. నన్ను బాధించకూడదు.”
అయితే గర్భంలోని శిశువు మాటలను పట్టించుకోకుండా బృహస్పతి సుందరనయనాల మమతను ఆలింగనం చేశాడు. అనంతరం ఆ బాలుడు తనకు అడ్డుపడినందుకు కోపోద్రిక్తుడైన బృహస్పతి అతనిని శపిస్తూ, “సర్వ ప్రాణులు కోరుకునే ఈ సుఖసమయంలో నాతో ఈ విధంగా మాట్లాడినందున, నీవు శాశ్వతాంధకారంలో మునిగిపోవాలి” అని అన్నాడు.
ఈ శాప ఫలితంగా, బృహస్పతితో సమానమైన తేజస్సు గల ఉచథ్యుని కుమారుడు అంధుడిగా జన్మించాడు. శాశ్వత చీకటిలో ఆవరించబడి జన్మించినందున అతనికి “దీర్ఘతమసుడు” (దీర్ఘకాల చీకటిలో ఉన్నవాడు) అనే పేరు వచ్చింది.
అంధుడిగా జన్మించినప్పటికీ, వేదజ్ఞానంలో ప్రావీణ్యం కలిగిన ఆ మహాజ్ఞాని దీర్ఘతమసుడు తన విద్యా ప్రభావంతో ప్రద్వేషి అనే యౌవనవతి, సుందరమైన బ్రాహ్మణ కన్యను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఉచథ్యుని వంశ విస్తరణ కోసం ఆమె ద్వారా అనేకమంది కుమారులను పొందాడు; వారిలో గౌతమ దీర్ఘతమసుడు పెద్దవాడు.
వివాహం, సంతానం
[మార్చు]దీర్ఘతమసుని దాంపత్య జీవితం సుఖకరంగా సాగలేదు. అతనికి సద్గుణరహితమైన కుమారులు కలగడం, ఇతర ఋషులు, సమాజం చివరికి అతనిని విసర్జించడం వంటి అనేక కష్టాలు ఎదురయ్యాయి.
అతని కుమారులు లోభులుగా పెరిగి, తమకే కాకుండా తమ తండ్రికీ చెడ్డపేరు తెచ్చారు. చెడు స్వభావం గల వారిని పెంచినందుకు, ఇతర ఋషులు, దీర్ఘతమసుని శిష్యులు కూడా అతనిని దూరం పెట్టారు.
ఇలా తీవ్ర నిరాశకు గురై, పూర్తిగా ఒంటరిగా మారిన దీర్ఘతమసుడు తన భార్య ప్రద్వేషి వద్ద ఓదార్పు కోసం ఆశ్రయం కోరాడు. అతడు తన భార్యను కూడా తనపై అసంతృప్తిగా ఉందా అని అడిగాడు.
ఆమె అవునని సమాధానమిచ్చింది. “నీవు నిజమైన భర్తవు కావు; నీవు రక్షకుడు (పతి) కాదు, పోషకుడు (భర్తృ) కూడా కాదు. పిల్లలందరినీ నేను ఒంటరిగానే పెంచవలసి వచ్చింది” అని చెప్పింది.
ఈ మాటలతో బాధపడ్డ ఋషి కోపంతో, ఒక స్త్రీ తన జీవితంలో ఒక్కసారే వివాహం చేసుకోవాలని, భర్త జీవించి ఉన్నా లేక మరణించినా మరొక వివాహం చేయకూడదని ప్రకటించాడు.
దీంతో ఆగ్రహించిన ప్రద్వేషి, తన కుమారులను తమ తండ్రిని గంగానదిలో పడవేయమని ఆదేశించింది. గౌతముడు, అతని సోదరులు దీర్ఘతమసుని ఒక తెప్పకు కట్టి నదిలో వదిలేశారు.
ఆ సమయంలో రాజు బలి పవిత్ర గంగానదిలో స్నానాది కర్మలు నిర్వహిస్తున్నాడు. అతడు ఋషిని చూసి రక్షించాడు.
ప్రాణాపాయం నుండి తప్పించుకున్న దీర్ఘతమసుడు, ప్రతిగా తాను ఏమి చేయగలనని రాజు బలిని అడిగాడు.
రాణి సుదేష్ణకు సంతానం కలగాలనే ఉద్దేశ్యంతో నియోగం ఆచరించాలని బలి కోరాడు. దీనికి దీర్ఘతమసుడు సమ్మతించాడు.
అయితే రాణి సుదేష్ణ తన స్థానంలో తక్కువ వర్ణానికి చెందిన ఒక స్త్రీని అంధుడైన ఋషి వద్దకు పంపించింది. ఆ స్త్రీ ద్వారా దీర్ఘతమసునికి కక్షీవాన్, మరో పది మంది కుమారులు జన్మించారు.
తరువాత తాను మోసపోయిన విషయాన్ని దీర్ఘతమసుడు తెలుసుకున్నాడు. చివరికి బలి రాజు ఒత్తిడితో రాణి సుదేష్ణ స్వయంగా ఋషితో నియోగం ఆచరించింది. ఆమె ద్వారా అంగ, వంగ, కళింగ, పుండ్ర, కుంభ, ఒడ్ర అనే ఆరుగురు కుమారులు జన్మించారు. వీరి పేర్లనే తరువాత వారి వారి రాజ్యాలకు పెట్టినట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది.
ప్రాముఖ్యత
[మార్చు]ఆస్య వామస్య సూక్తం
[మార్చు]దీర్ఘతమసుడు తన విరుద్ధాభాసపూరితమైన తాత్త్విక సూక్తుల వల్ల ప్రసిద్ధి పొందాడు.[3] ఆయన మంత్రాలు గూఢార్థభరితమైనవిగా భావించబడతాయి. “కింద ఉన్న దాని ద్వారా పై ఉన్న తండ్రిని తెలిసినవాడు, పై ఉన్న దాని ద్వారా కింద ఉన్న తండ్రిని తెలిసినవాడు కవిగా పిలువబడతాడు” అనే భావం ఆయన సూక్తుల తాత్త్విక గంభీరతను సూచిస్తుంది.
ఆస్య వామస్య సూక్తం (ఋగ్వేదం 1.164) దీర్ఘతమసుని అత్యంత ప్రసిద్ధ కవితల్లో ఒకటి. ప్రారంభ పాశ్చాత్య పండితులు (ఉదాహరణకు డ్యూసెన్) ఈ సూక్తాల తాత్త్విక విషయవస్తువు ఆధారంగా ఇవి తరువాత కాలానికి చెందినవని భావించారు. అయితే దీనికి భాషాపరమైన ఆధారాలు లేవని ఆధునిక సంస్కృత పండితులు, ముఖ్యంగా డా. సి. కుంహన్ రాజా, తమ అనువాదాలలో వివరించారు.
ప్రారంభ వేదమతం బహుదేవతారాధనతో కూడినదని, ఏకత్వవాద భావన తరువాత ఉపనిషత్తులలో అభివృద్ధి చెందిందని కొందరు పాశ్చాత్య పండితులు భావించారు. అయితే దీర్ఘతమసుని ఋగ్వేదం 1.164.46లోని ప్రసిద్ధ వాక్యం — “ఏకం సత్ విప్రా బహుధా వదంతి” (సత్యం ఒక్కటే; ఋషులు దానిని అనేక పేర్లతో పేర్కొంటారు) — ఆ అభిప్రాయాన్ని ఖండిస్తుంది.
రాశిచక్రానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన ప్రస్తావన
[మార్చు]కొంతమంది పండితులు 360 డిగ్రీల రాశిచక్రాన్ని బాబిలోనియన్లు సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 700 ప్రాంతంలో, లేదా అంతకంటే ముందే ఆవిష్కరించారని భావించారు. అయితే వేదాలలో అత్యంత ప్రాచీన గ్రంథమైన ఋగ్వేదంలోనే ఆకాశంలో స్థాపించబడిన 360 ఆకులు (అరలు) గల చక్రం లేదా చక్రవలయం గురించి స్పష్టమైన సూచనలు కనిపిస్తాయి. 360 అనే సంఖ్యతో పాటు 12, 24, 36, 48, 60, 72, 108, 432, 720 వంటి సంబంధిత సంఖ్యలు వేదప్రతీకల్లో తరచుగా దర్శనమిస్తాయి. ఋషి దీర్ఘతమసుడు రచించిన ఋగ్వేదంలోని మండల 1లోని 140–164 సూక్తాలలో ఈ భావాలకు సంబంధించిన అత్యంత స్పష్టమైన సూచనలు లభిస్తాయి.
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Damodar Dharmanand Kosambi (1994). The Culture and Civilisation of Ancient India in Historical Outline. S. Chand. p. 77. ISBN 978-0-7069-8613-6.
- ↑ Unbekannt (2016-08-18). The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa I (in ఇంగ్లీష్). anboco. p. 336. ISBN 978-3-7364-1054-1.
- ↑ Gupta, Nolini Kanta. "Seer Poets", p.8
- Gupta, Nolini Kanta. Seer Poets. Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry, 1970.
- Johnson, Willard (1976). "On the ṚG Vedic Riddle of the Two Birds in the Fig Tree (RV 1.164.20-22), and the Discovery of the Vedic Speculative Symposium". Journal of the American Oriental Society. 96 (2): 248–258. doi:10.2307/599827. JSTOR 599827.
- మహాభారతం, ఆదిపర్వం, అధ్యాయం 104.
- ఋగ్వేదం, సూక్తాలు 140 నుండి 164 వరకు.
- Raja, Dr. C. Kunhan. Asya Vāmasya Hymn. 1956.
- Singh, Prof. Satya Prakash. Life and Vision of the Vedic Seers 2: Dirghatamas. Standard Publishers, New Delhi, 2006.
- Fórizs, László. Dirghatamas. Keréknyomok/Wheeltracks, 2019/13: 148–181.
- Apāṁ Napāt, Dirghatamas and Construction of the Brick Altar: Analysis of RV 1.143. In Vedic Investigations, edited by Asko Parpola, Masato Fujii and Stanley Insler, Volume 1, Papers of the 12th World Sanskrit Conference, Motilal Banarsidass, 2016, pp. 97–126.
- László Fórizs హోమ్‌పేజీ