Jump to content

దుర్రానీ సామ్రాజ్యం

వికీపీడియా నుండి
Durrani Empire
Durrani Kingdom

د درانيانو ټولواکمني‬ (Pashto)
امپراتوری درانی‌ها‬ (Persian)
  • 1747–1823 (Empire)
  • 1793–1863 (Herat)
  • 1839–1842 (Shuja's Kingdom)
స్థాయి
రాజధాని
సామాన్య భాషలు
మతం
Sunni Islam (official)
ప్రభుత్వంElective monarchy
Shah 
• 1747–1772 (first)
Ahmad Shah Durrani
• 1863 (last)
Shah Nawaz Khan
చారిత్రిక కాలంEarly modern period
• Dynasty established by Ahmad Shah Durrani
July 1747
• Decline
1823
7 August 1839
November 1842
9 June 1863
విస్తీర్ణం
• మొత్తం
2,000,000[8] km2 (770,000 sq mi)
జనాభా
• 
14 million[9]
Preceded by		 Succeeded by
Afsharid Iran
Mughal Empire
Bukhara Khanate
Emirate of Afghanistan
Sikh Confederacy
Mughal Empire
Principality of Kandahar
Maimana Khanate
Today part ofAfghanistan
Pakistan
Iran
India
Turkmenistan
Tajikistan

దుర్రానీ సామ్రాజ్యం,[b] వ్యావహారికంగా ఆఫ్ఘనిస్తాను రాజ్యం[10][11][12] ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సామ్రాజ్యం[13] లేదా సడోజాయి రాజ్యం [14]అని పిలుస్తారు. ఇది 1747లో అహ్మదు షా దుర్రానీ ఆధ్వర్యంలో పష్తున్ల దురానీ తెగచే స్థాపించబడిన ఆఫ్ఘను సామ్రాజ్యం. ఇది మధ్య ఆసియాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు, ఇరానియను పీఠభూమి, భారత ఉపఖండంలో విస్తరించి ఉంది. దాని శిఖరాగ్రంలో, ఇది ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాను, పాకిస్తాను ‌లోని ఎక్కువ భాగం, ఈశాన్య, ఆగ్నేయ ఇరాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు, తూర్పు తుర్కు‌మెనిస్తాను, వాయువ్య భారతదేశంలో పాలించింది. [15][16]ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం పక్కన దుర్రానీ సామ్రాజ్యం 18వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఇస్లామికు సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.[c]

అహ్మదు ముహమ్మదు జమాను ఖాన్ (అబ్దాలి తెగకు చెందిన ఆఫ్ఘను అధిపతి) కుమారుడు, నాదరు షా అఫ్షరు సైన్యాధ్యక్షుడు. 1747 జూన్‌లో అఫ్షరు మరణం తరువాత అహ్మదు కాందహారు, ఘజ్ని, కాబూలు, పెషావరు‌లను స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా ఆఫ్ఘనిస్తాను‌ను రక్షించాడు. దేశ రాజుగా బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత ఆయన తన తెగ పేరును అబ్దాలి నుండి దుర్రానీగా మార్చుకున్నాడు. 1749లో మొఘల్ సామ్రాజ్యం వాయువ్య భారతదేశంలోని ఎక్కువ భాగాన్ని ఆఫ్ఘన్లకు అప్పగించింది; అహ్మదు పశ్చిమ దిశగా మష్హాదు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి బయలుదేరాడు, దీనిని షారోఖు షా ఆధ్వర్యంలో అఫ్షారిదు రాజవంశం పాలించింది. ఆయన ఆఫ్ఘను సార్వభౌమత్వాన్ని కూడా అంగీకరించాడు. [17] తదనంతరం అహ్మదు హిందూ కుష్‌కు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతాలను అము దర్యా వరకు స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సైన్యాన్ని పంపాడు. కొద్దికాలంలోనే వివిధ ఆఫ్ఘను తెగలన్నీ ఆయన ఆశయంలో చేరడం ప్రారంభించాయి. అహ్మదు ఆధ్వర్యంలో ఆఫ్ఘన్లు ఎనిమిది సార్లు భారతదేశం మీద దండెత్తి కాశ్మీరు‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను, పంజాబు‌లోని ఎక్కువ భాగాన్ని లొంగదీసుకున్నారు. 1757 ప్రారంభంలో ఆయన ఢిల్లీని కొల్లగొట్టాడు. కానీ మొఘలు చక్రవర్తి 2వ అలంగీరు సింధు నదికి దక్షిణంగా ఉన్న ప్రాంతాల మీద సట్లెజు నది వరకు ఆఫ్ఘను సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరించినంత కాలం నామమాత్రపు నియంత్రణలో ఉండటానికి అనుమతించాడు.

1772లో అహ్మదు మరణం తరువాత ఆయన కుమారుడు తైమూరు షా దురానీ దురానీ రాజవంశానికి తదుపరి పాలకుడు అయ్యాడు. తైమూరు పాలనలో కాబూలు నగరం దుర్రానీ సామ్రాజ్యానికి కొత్త రాజధానిగా మారింది. పెషావరు దాని శీతాకాల రాజధానిగా పనిచేసింది. అయితే ఈ సమయానికి సామ్రాజ్యం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది.[18] 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సిక్కు సామ్రాజ్యానికి పెషావరు, ముల్తాను కాశ్మీరు వంటి భూభాగాలను కోల్పోయింది. [19] దోస్తు ముహమ్మదు ఖాన్, బారకు‌జాయి వంశం కాబూలు‌లో దుర్రానీ వంశాన్ని పదవీచ్యుతులను చేసే వరకు ఈ రాజవంశం తరతరాలుగా ఆఫ్ఘనిస్తాను‌కు వారసులుగా కొనసాగింది. దీని ఫలితంగా ఆఫ్ఘనిస్తాను ఎమిరేటు ఏర్పడింది. దుర్రానీ సామ్రాజ్యం ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాను దేశానికి పునాది వేసిన రాజ్యంగా పరిగణించబడుతుంది. అహ్మదు ఆ దేశానికి జాతిపితగా కీర్తించబడ్డాడు.[20]

చరిత్ర

[మార్చు]

అహ్మదు షా దుర్రానీ పాలన (1747–1772)

[మార్చు]

ఆఫ్ఘను రాజ్య స్థాపన

[మార్చు]

1709లో కాందహారు ప్రావిన్సు‌కు చెందిన ఘిల్జీ తెగకు అధిపతి అయిన మీర్వైసు హోతకు సఫావిదు పర్షియన్ల నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందాడు. 1722 నుండి 1725 వరకు ఆయన కుమారుడు మహమూదు హోతకు క్లుప్తంగా ఇరాను‌లోని చాలా భాగాలను పాలించి తనను తాను 'పర్షియా షా'గా ప్రకటించుకున్నాడు. అయితే పర్షియాకు చెందిన నాదరు షా అఫ్షరు నేతృత్వంలోని అఫ్షరిదు‌లచే పడగొట్టబడి, బహిష్కరించబడిన తర్వాత 1738లో హోతకు రాజవంశం పూర్తిగా అంతమైంది.

1747వ సంవత్సరం పర్షియను, మొఘలు సామ్రాజ్యాలు రెండింటి నుండి స్వతంత్రమైన ఒక ఆఫ్ఘను రాజకీయ వ్యవస్థ, నిశ్చయాత్మక ఆవిర్భావాన్ని సూచిస్తుంది. [21]ఆ సంవత్సరం జూన్‌లో ఒక 'లోయా జిర్గా' (మహా మండలి) సమావేశం ఏర్పాటు చేయబడింది. ఈ జిర్గా తొమ్మిది రోజుల పాటు కొనసాగింది. ఇద్దరు ప్రధాన పోటీదారులు ఉద్భవించారు: మొహమ్మద్జాయి వంశానికి చెందిన హజ్జీ జమాలు ఖాన్, సదోజాయి వంశానికి చెందిన అహ్మదు ఖాన్. అంతకుముందు అహ్మదు ఖాన్ ఆఫ్ఘను‌లకు నాయకుడవుతాడని జోస్యం చెప్పిన ప్రసిద్ధ దర్వేషు (పవిత్ర పురుషుడు) అయిన మొహమ్మదు సాబిరు ఖాన్, జిర్గాలో లేచి ఇలా అన్నాడు:

ఈ వాచాలత్వం అంతా ఎందుకు? దేవుడు అహ్మదు ఖాన్‌ను మీ అందరికంటే గొప్ప వ్యక్తిగా సృష్టించాడు; ఆయన జీవితం ఆఫ్ఘను కుటుంబాలన్నింటిలో అత్యంత ఉన్నతమైనది. కాబట్టి, దేవుని పనిని కొనసాగించండి. ఎందుకంటే మీరు దానిని నాశనం చేస్తే ఆయన ఆగ్రహం మీ మీద తీవ్రంగా పడుతుంది.

అహ్మదు ఖాన్ 'జిర్గా' బహిరంగ నిర్ణయాన్ని అంగీకరించడానికి సంకోచించాడని చెబుతారు. కాబట్టి సాబిరు ఖాన్ మళ్ళీ జోక్యం చేసుకున్నాడు. ఆయన కొన్ని గోధుమ లేదా బార్లీ కంకులను అహ్మదు ఖాన్ తలపాగాలో ఉంచి ఆయన 'బాద్షా, దుర్ర్-ఇ-దౌరాను' (షా, యుగపు ముత్యం) అని పట్టాభిషేకం చేశాడు.[22] కాందహారు నగరానికి సమీపంలో జరిగిన ఈ 'జిర్గా'లో అహ్మదు షా దుర్రానీ ఆఫ్ఘను‌లకు కొత్త నాయకుడిగా ఎంపిక కావడంతో, దుర్రానీ వంశం స్థాపించబడింది. ఇతర పోటీదారుల కంటే చిన్నవాడైనప్పటికీ అహ్మదు షాకు అనుకూలంగా అనేక బలమైన అంశాలు ఉన్నాయి. ఆయన రాజకీయ నేపథ్యం ఉన్న ఒక గౌరవనీయమైన కుటుంబానికి చెందినవాడు. ప్రత్యేకించి ఆయన తండ్రి హెరాతు గవర్నరు‌గా పనిచేసి ఆఫ్ఘను‌లను రక్షించే యుద్ధంలో మరణించాడు.

తొలి విజయాలు

[మార్చు]
అహ్మద్ షా దుర్రానీ చిత్రం, సుమారు 1757

అహ్మదు షా మొదటి సైనిక చర్యలలో ఒకటి, ఘిల్జీల నుండి ఖలాటి ఘిల్జీ, గజ్నీలను స్వాధీనం చేసుకోవడం మొఘలు నియమిత గవర్నరు నాసిరు ఖాన్ నుండి కాబూల్, పెషావర్లను చేజిక్కించుకోవడం. 1749లో ఆఫ్ఘను దాడి నుండి తన రాజధానిని కాపాడుకోవడానికి మొఘలు చక్రవర్తి అహ్మదు షా బహదూరు సింధు, పంజాబ్ ప్రాంతం, సింధు నదికి ఆవలి వైపున ఉన్న ముఖ్యమైన భూభాగాలను దుర్రానీకి అప్పగించడానికి ఒప్పించబడ్డాడు.[23]: 69  ఈ విధంగా ఎటువంటి పోరాటం లేకుండా తూర్పున గణనీయమైన భూభాగాలను పొందిన తర్వాత అహ్మదు షా పశ్చిమం వైపు దృష్టి సారించి నాదరు షా అఫ్షరు మనవడైన షారుఖు అఫ్షరు పాలిస్తున్న మషాదును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత అహ్మదు షా హిందూ కుష్ పర్వతాలకు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతాలను లొంగదీసుకోవడానికి ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. కొద్ది కాలంలోనే ఆ శక్తివంతమైన సైన్యం ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లోని తాజికు, హజారా, ఉజ్బెకు, తుర్కు‌మెను, ఇతర తెగలను తన నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చింది. అహ్మదు షా మొఘల్ సామ్రాజ్యం అవశేషాల మీద మూడవసారి ఆ తరువాత నాల్గవసారి దండెత్తి, కాశ్మీరు, పంజాబు ప్రాంతాల మీద తన నియంత్రణను సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. లాహోరు ఆఫ్ఘన్లచే పరిపాలించబడింది. తరువాత ఆయన 1757లో ఢిల్లీని దోచుకున్నాడు. కానీ పంజాబు, సింధు కాశ్మీరు‌ల మీద అహ్మదు షా ఆధిపత్యాన్ని పాలకుడు అంగీకరించినంత కాలం నగరంలో నామమాత్రపు నియంత్రణలో కొనసాగడానికి మొఘలు రాజవంశాన్ని అనుమతించాడు. తన రెండవ కుమారుడు తైమూరు షాను నియమించి తన ప్రయోజనాలను కాపాడటానికి అహ్మదు షా ఆఫ్ఘనిస్తాను‌కు తిరిగి వెళ్ళడానికి భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టాడు.

చైనాతో సంబంధాలు

[మార్చు]

ఫజిలు బియి, కోకండు ఖానేటు పాలకుడు, ఇతర కిర్గిజు నాయకులు క్వింగు విస్తరణవాదానికి వ్యతిరేకంగా తమకు సహాయం చేయమని అహ్మదు షాను వేడుకున్నారు. ఇస్లాం పేరుతో యుద్ధానికి ఒక కారణాన్ని ఉపయోగించుకోవడానికి సంతోషించిన అహ్మదు షా, అంగీకరించి 1763లో తాష్కెంటు, కోకండు మధ్య ప్రాంతాలను ఆక్రమించాడు. అయినప్పటికీ ఏ కూటమి ఏర్పడటంలో విఫలమైనందున 1764 నాటికి వెనక్కి తగ్గాడు. [24][25]1763లో అహ్మదు షా క్వింగు రాజవంశానికి ఒక రాయబార బృందాన్ని పంపాడు. ఇందులో ఆయన లక్ష్యాలు తెలియవు. అయినప్పటికీ ఈ రాయబారం అహ్మదు షా తనను తాను చక్రవర్తిగా స్థాపించుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. ఆయన క్వింగు చక్రవర్తి కియాను‌లాంగు‌కు పంపిన లేఖ లభ్యం కాలేదు. కానీ క్వింగు ప్రతిస్పందనను బట్టి చూస్తే, ఆ లేఖ బహుశా ఆయన విజయాలు, పానిపటు‌లో సాధించిన విజయం, అలాగే క్వింగు విస్తరణకు అంకితం చేయబడి ఉండవచ్చు.

ఆ లేఖ అహ్మదు షా, విస్తరణలను తిరుగుబాటుదారులు, అరాచకత్వంతో నిండిన ప్రాంతాలకు శాంతిభద్రతలను తీసుకురావడంగా అభివర్ణించింది (ఇది ఇరాను, భారతదేశంలో ఆయన సైనిక దండయాత్రలకు సంబంధించినది). ఆ లేఖలో పానిపటు యుద్ధం గురించి వివరంగా వర్ణించబడింది. ఇది బహుశా ఫత్-నామా అయి ఉండవచ్చు. అంటే విజయాన్ని జరుపుకోవడానికి రాసిన విజయ పత్రం లేదా ప్రకటన. క్వింగు చక్రవర్తి ఈ ప్రభావవంతమైన ముప్పును విస్మరించాడు.

లేఖ రెండవ భాగంలో కియాను‌లాంగు చాలా రక్షణాత్మకంగా కనిపించాడు. జుంగర్ల మీద క్వింగు విజయాన్ని, అల్టిషాహరు ఖోజాల తిరుగుబాటును సమర్థించుకున్నాడు. ఆయన వారి మీద విధ్వంసం సృష్టించారని, తన మీద తప్పుడు ఆరోపణలు చేశారని ఆరోపించాడు. క్వింగు వాదిస్తున్న భూభాగాలు ముస్లింలకు చెందినవని అహ్మదు షా భావించాడని ఒక నివేదిక కూడా సూచించింది. వాస్తవానికి, అహ్మదు షా ప్రభావ క్షేత్రాలను స్థాపించాలనుకున్నాడు. ఇది ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంతో కూడా జరిగింది. వారు ఇరాన్‌ను తమలో తాము పంచుకున్నారు. బుఖారాతో కుదిరిన ఒక ఒప్పందం అము దర్యా నదిని సరిహద్దుగా స్థాపించింది.

మీ ఖాన్ మిమ్మల్ని ఎందుకు పంపారు? మా గొప్ప ప్రభువు వైభవం ముందు హాజరు కావడానికి మీ ఖాన్ మిమ్మల్ని పంపలేదా? మా గొప్ప ప్రభువు స్వర్గం క్రింద ఉన్న అందరినీ ఏకం చేసిన పాలకుడు. మీరు ఆఫ్ఘను‌లు కాకుండా, పశ్చిమ దేశాల నుండి, రష్యా నుండి, చివరికి పూర్వపు జుంగర్‌ల నుండి ప్రజలు రాగానే, వారందరూ వెంటనే గొప్ప ప్రభువు ముందు సాష్టాంగ నమస్కారం చేశారు. ఆయన స్వర్గం లాంటివాడు; మీరు స్వర్గానికి నమస్కరించరా?[26]

కింగ్ రాజవంశానికి చెందిన ఒక ఉన్నత సలహాదారుడు, ఆఫ్ఘన్ రాయబారి సాష్టాంగ నమస్కారం చేయడానికి నిరాకరించడం మీద వ్యాఖ్యానించారు.

ఆఫ్ఘను రాయబారి సాష్టాంగ నమస్కారం చేయడానికి నిరాకరించినప్పుడు ఒక క్వింగు ఉన్నత సలహాదారు చేసిన వ్యాఖ్య బీజింగు ఆఫ్ఘను రాయబబార కార్యాలయం‌కు చేరుకున్నప్పుడు ప్రధాన రాయబారి ఖ్వాజా మిర్హానును క్వింగు చక్రవర్తి ముందు సాష్టాంగ నమస్కారం చేయమని ఆదేశించినందుకు ఖ్వాజా మిర్హాను అందుకు నిరాకరించాడు. క్వింగు అధికారులు ఆశ్చర్యపోయి ఆయనను సాష్టాంగ నమస్కారం చేయమని నిర్బంధించారు. దానికి మిర్హాను చివరికి అంగీకరించాడు. ఈ సంఘటన క్వింగు-ఆఫ్ఘను సంబంధాలను దెబ్బతీసింది. దీని తరువాత కియాను‌లాంగు ఆఫ్ఘను‌లతో సంబంధాలను తెంచుకున్నాడు. తక్షణమే ఎలాంటి పరిణామాలు సంభవించలేదు. ఆ రాయబారికి అనుకూలంగా వ్యవహరించబడింది.

మిర్హాను నిరాకరణ బహుశా మతపరమైన కారణాల వల్ల వచ్చి ఉండవచ్చు. కానీ క్వింగు దానిని అహ్మదు షా తనను తాను క్వియాను‌లాంగు‌కు సమానంగా ప్రకటించుకున్నట్లుగా భావించాడు. క్వియాన్లాంగు దృష్టిలో ఆయన ఆఫ్ఘను‌లను ఒక ముఖ్యమైన శక్తిగా చూశాడు. రాయబారిని ఆకట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. దీనికి విరుద్ధంగా అహ్మదు షా క్వింగు సామ్రాజ్యాన్ని ఆకట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. ఇది ముఖ్యంగా ఇటీవల ఆల్టిషాహరు విజయం ఆ ప్రాంతంలో స్థిరత్వం మీద ఉన్న ఆందోళనల కారణంగా జరిగింది.

అహ్మద్ షా పంపిన నాలుగు ఆఫ్ఘన్ గుర్రాల చిత్రీకరణ, దీనిని క్వింగ్ ఆస్థాన చిత్రకారుడు గియుసెప్పే కాస్టిగ్లియోన్ చిత్రించాడు.

అహ్మదు షా క్వింగు చక్రవర్తికి పంపిన బహుమతులలో నాలుగు గుర్రాలు ఉన్నాయి. వాటిని క్వింగు ఆస్థాన చిత్రకారుడు గియుసేపు కాస్టిగ్లియోను చిత్రించాడు. అయినప్పటికీ రాయబారి ఆఫ్ఘనిస్తాను‌కు తిరిగి ప్రయాణించే సమయానికి, క్వియాన్లాంగు క్వింగు భూభాగాలను సురక్షితం చేయడానికి సన్నాహాలు చేశాడు.

1759లో ఆల్టిషాహరు ఖోజాల తిరుగుబాటు కుప్పకూలడంతో అఫాఖీ సూఫీ వంశానికి చెందిన ఇద్దరు వారసులు క్వింగు దళాలచే వెంబడించబడుతూ బదఖ్షాను ‌లోకి ప్రవేశించారు. ఈ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించిన క్వింగు జనరలు ఫుడే, ఆ సోదరులను అరెస్టు చేయాలని బదఖ్షాను పాలకుడైన సుల్తాను షాను నిర్బంధించాడు. దుర్రానీ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా క్వింగు సైనిక సహాయం పొందాలనే ఉద్దేశ్యంతో సుల్తాను షా దీనిని అంగీకరించాడు. అయితే అఫాఖీ వారసులు నెలల తరబడి బదఖ్షాన్లో నివసించడం వారిని బఖారాకు పంపాలనే ఉద్దేశ్యంతో సుల్తాను షా మొదట వారిని అప్పగించడానికి నిరాకరించడం వల్ల అపనమ్మకం ఏర్పడింది. క్వియాను‌లాంగు దండయాత్ర చేస్తానని బెదిరించాడు. కానీ ఆ వారసులలో ఒకరి అవశేషాలను యార్కండు‌కు పంపడంతో ఆ దండయాత్ర జరగలేదు.

అఫాఖీ సోదరుల మరణం ఆఫ్ఘను‌లతో సంబంధాలను దెబ్బతీసింది. దీనితో సుల్తాను షా క్వింగు‌కు మొరపెట్టుకుంటూ వారి మరణాలకు అహ్మదు షా ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని భావిస్తున్నాడని పేర్కొన్నాడు. తక్షణ ఆఫ్ఘను దండయాత్ర ఏదీ జరగలేదు. అయితే క్వింగు సామ్రాజ్యం మధ్య ఆసియాలోని తమ సామంతులతో అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొంది. అంతేకాకుండా ఉచ్-తుర్ఫాను‌లో ఒక పెద్ద తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి అపారమైన ప్రయత్నం చేయవలసి వచ్చింది.

ఫలితంగా క్వియాను‌లాంగు కఠినమైన జోక్యం చేసుకోని విధానాన్ని అవలంబించాడు. ఎందుకంటే అల్తిషాహరు‌లో క్వింగు సైనికులు గణనీయంగా విస్తరించి, బలహీనంగా ఉన్నారని ఆయన గ్రహించాడు. అయితే ఒక ముప్పుగా భావించబడిన ఆఫ్ఘను‌లు ఈ ప్రాంతంలో క్వింగు నియంత్రణ బలహీనతను బయటపెట్టారు.

1768 ఆగస్టులో మే నెలలో షా వలీ ఖాన్ నాయకత్వంలో ఆఫ్ఘన్లు బదఖ్షాను ‌మీద దాడి చేశారని ఆఫ్ఘను దళాలు సుల్తాను షా రాజధాని అయిన ఫైజాబాదు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాయని క్వియాను‌లాంగు‌కు సమాచారం అందింది. క్వింగు ఏజెంటు అయిన యుంగు‌గుయి ఈ సంఘర్షణలో క్వింగు జోక్యం చేసుకోవాలని అభిప్రాయపడ్డాడు. అయితే సైనిక జోక్యం అహేతుకమని క్వియాను‌లాంగు ధృవీకరించి ఎలాంటి సైనిక జోక్యాన్ని ఖచ్చితంగా నిషేధించాడు. ఆఫ్ఘన్ల దండయాత్ర క్వింగు సామ్రాజ్యానికే ముప్పుగా పరిణమించినందున చరిత్రకారులు దీనిని ఆశ్చర్యకరంగా చూస్తారు. క్వింగు వర్గాల ప్రకారం ఆఫ్ఘన్లు బదఖ్షాను‌కు పారిపోయిన అఫాఖీ సంతతికి చెందిన బాలుడైన సరిమ్సాకు‌ను కుందుజు‌లో ప్రతిష్టించారు. సరిమ్సాకు‌కు ముస్లిం యాత్రికులు, నిధులు పంపబడుతున్నట్లు నివేదికలు వచ్చిన తర్వాత, సరిమ్సాకు చుట్టూ మరో తిరుగుబాటు చెలరేగే అవకాశం ఉన్నందున క్వియాను‌లాంగు కలత చెందాడు. అయినప్పటికీ ఇది క్వియాను‌లాంగు‌ను చర్య తీసుకోవడానికి ఒప్పించలేకపోయింది. ఆయన అహ్మదు షాకు ఎటువంటి ప్రతికూల స్పందన పంపడానికి నిరాకరించాడు. ఈ సమయంలో సుల్తాను షా ఆఫ్ఘను గవర్నరు‌ను ఓడించి తన రాజధానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ మరో ఆఫ్ఘను దండయాత్రకు భయపడి సహాయం కోరుతూ 1768 శీతాకాలంలో క్వింగు‌కు నిస్సహాయ లేఖలు పంపాడు. వచ్చే ఏడాది అహ్మదు షా దండెత్తుతాడని పేర్కొన్నాడు.

క్వియాను‌లాంగు దీనిని ఖండించాడు. ఆఫ్ఘన్లతో సంఘర్షణను రెచ్చగొట్టినందుకు సుల్తాను షాను నిందించాడు. ఆఫ్ఘన్లు నిజంగా క్వింగు భూభాగం మీద దాడి చేస్తేనే వారితో పోరాడతానని ధృవీకరించాడు. సుల్తాను షా 1769 ఆగస్టులో ఎమిను ఖోజాకు ప్రతిస్పందనగా ఒక లేఖ రాశాడు తాను సామంతుడైనందున సహాయం ఆశించాడు. కానీ చివరికి తాను విడిచిపెట్టబడ్డానని తెలుసుకున్నాడు. 1769 డిసెంబరులో సుల్తాను షా మరో లేఖ రాసి క్వియాను‌లాంగు తన విధులను నిర్వర్తించడంలో విఫలమయ్యాడని ఆరోపించాడు. కియాను‌లాంగు ఆయనను మందలించాడు. ఏ పరిస్థితులలోనూ క్వింగు సామ్రాజ్యం ఆయనకు సహాయం చేయదని స్పష్టం చేశాడు.

మేము చాలా కాలంగా మీరు గతంలో ఆఫ్ఘన్లకు బహుమతులు ఇచ్చారని మాకు తెలుసు. ఇప్పుడు మీకు ఈ విషయాన్ని దాటవేయడం తప్ప వేరే మార్గం లేదన్నది. మీరు ఆఫ్ఘను‌లకు కప్పం చెల్లిస్తున్నారని మాత్రమే చూపిస్తుంది! […] మీరు మీ సొంత భూములను రక్షించుకోలేకపోతే, ఆఫ్ఘను‌లకు లొంగిపోవాలనుకుంటే మీ ఇష్టం! […] మీ శత్రుత్వాలను తీర్చుకోవడానికి, మీ పొరుగు తెగలను లొంగదీసుకోవడానికి మీరు మా సైన్యాల మీద ఆధారపడాలనుకుంటే మేము ఏ పరిస్థితులలోనూ మీకు మా సైనికులను అందించము. - అహ్మదు షాకు వ్యతిరేకంగా సహాయం కోసం సుల్తాను షా చేసిన విజ్ఞప్తికి కియాను‌లాంగు ఇచ్చిన సమాధానం

కియాను‌లాంగు మొదట్లో ఆఫ్ఘను‌లను సామంతులుగా పరిగణించాడు. కానీ మునుపటి సంఘటన తర్వాత ఆయన దుర్రానీల నుండి ఏ రూపంలోనైనా లొంగుబాటును ఆశించడం మానేశాడు. సుల్తాను షాకు ఆయన ప్రత్యుత్తరం ద్వారా క్వింగు రాజవంశం ఆఫ్ఘను‌లను తమకు పోటీ శక్తిగా గుర్తించినట్లు స్పష్టమైంది. ఆఫ్ఘను‌లను సామంతులుగా చూడటం సాధ్యం కాదని కియాను‌లాంగు గ్రహించాడు. తన ప్రారంభ విధానం సూచించినట్లుగా బదఖ్షాను పాలకుడికి సహాయం చేయడానికి బదులుగా కియాను‌లాంగు విస్తరించిన సైన్యాలు, దూరం, స్థిరత్వం వంటి కారణాల వల్ల ఆఫ్ఘను దండయాత్రను సమర్థించుకున్నాడు. దానికి బదులుగా భద్రత కోసం ఆఫ్ఘను, క్వింగు రాజ్యాల మధ్య ఉన్న కఠినమైన భూభాగం మీద ఆధారపడ్డాడు.[27] ఆ సంవత్సరంలోనే అహ్మదు షా బదఖ్షాను‌ను ఆక్రమించాడు సుల్తాను షా ఉరితీయబడ్డాడు.[28]

మూడవ పానిపటు యుద్ధం

[మార్చు]
మూడవ పానిపట్ యుద్ధంలో అహ్మదు షా దుర్రానీ, ఆయన కూటమి మరాఠా సమాఖ్యను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించి, మొఘల్ సామ్రాజ్యంను 2వ షా ఆలంకు పునరుద్ధరించారు.[29]

1707లో చక్రవర్తి ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో మొఘలు శక్తి క్షీణిస్తోంది. 1751–52లో బాలాజీ బాజీరావు పేష్వాగా ఉన్నప్పుడు మరాఠాలు, మొఘలుల మధ్య 'అహ్మదియా' ఒప్పందం కుదిరింది.[30] ఈ ఒప్పందం ద్వారా, మరాఠాలు తమ రాజధాని అయిన పూణే నుండి వాస్తవంగా భారతదేశం మొత్తాన్ని నియంత్రించారు. మొఘలు పాలన కేవలం ఢిల్లీకి మాత్రమే పరిమితమైంది (మొఘలులు ఢిల్లీకి నామమాత్రపు అధిపతులుగా మిగిలారు). మరాఠాలు ఇప్పుడు భారతదేశ వాయువ్య దిశగా తమ నియంత్రణ ప్రాంతాన్ని విస్తరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. అహ్మదు షా మొఘలు రాజధానిని దోచుకుని, తాను ఆశించిన దోపిడీ సొమ్ముతో వెనుదిరిగాడు. ఆఫ్ఘను‌లను ఎదుర్కోవడానికి, పీష్వా బాలాజీ బాజీరావు రఘునాథరావును పంపాడు. ఆయన పంజాబు‌లోని రోహిల్లాలు, ఆఫ్ఘను సైనిక దళాలను ఓడించి, తిమూరు షా, ఆయన ఆస్థానాన్ని భారతదేశం నుండి తరిమివేయడంలో విజయం సాధించాడు. లాహోరు, ముల్తాను, కాశ్మీరు అటకు నదికి భారతదేశ వైపు ఉన్న ఇతర సుబాలను మరాఠా పాలనలోకి తీసుకువచ్చాడు.[31] ఈ విధంగా 1757లో కాందహారు‌కు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత అహ్మదు భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి మరాఠా సమాఖ్యతో భీకర దాడులను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది.

ఆఫ్ఘనిస్తాను నుండి వచ్చిన ముస్లిం వ్యక్తి (愛烏罕回人). హువాంగు క్వింగు జిగాంగు తూ, 1769

అహ్మదు షా మరాఠా సామ్రాజ్యం మీద జిహాద్ (లేదా ఇస్లామికు పవిత్ర యుద్ధం) ప్రకటించాడు. వివిధ ఆఫ్ఘను తెగల యోధులు ఆయన సైన్యంలో చేరారు. వీరిలో కలాతు ఖాన్ మీర్ 1వ నాసిరు ఆఫ్ కలాతు ఆధ్వర్యంలోని బలోచు ప్రజలు కూడా ఉన్నారు. సుబా ఖాన్ తనోలి (జబర్దస్తు ఖాన్) అన్ని సైనిక దళాలకు సైన్యాధిపతిగా ఎంపికయ్యాడు. ప్రారంభంలో జరిగిన చిన్నపాటి పోరాటాల తర్వాత వాయువ్య భారతదేశంలోని చాలా పెద్ద మరాఠా సైనిక స్థావరాల మీద ఆఫ్ఘను‌లు విజయం సాధించారు. 1759 నాటికి అహ్మదు షా, ఆయన సైన్యం లాహోరు‌కు చేరుకుని మరాఠాలను ఎదుర్కోవడానికి సిద్ధంగా ఉంది. అహ్మదు షా దుర్రానీ తన సైన్యం కంటే చాలా పెద్ద సైన్యాల మీద యుద్ధాలు గెలవడంలో ప్రసిద్ధి చెందాడు. 1760 నాటికి మరాఠా సమూహాలు సదాశివరావు భావు నాయకత్వంలో ఒక పెద్ద సైన్యంగా ఏకమయ్యాయి. మరోసారి ఉత్తర భారతదేశం మీద ఆధిపత్యం కోసం పోరాడుతున్న రెండు ప్రత్యర్థుల మధ్య ఘర్షణకు పానిపట్ వేదికైంది. ప్రధానంగా ముస్లిం, హిందూ సైన్యాల మధ్య జరిగిన మూడవ పానిపటు యుద్ధం (1761 జనవరి 14) పన్నెండు కిలోమీటర్ల పొడవునా జరిగింది. ఉత్తరాన బుఖారా ప్రాంతంలో తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి. 1761 జనవరి 14న జరిగిన మూడవ పానిపటు యుద్ధంలో దుర్రానీలు మరాఠాలను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించారు.[32] పానిపటు‌లో ఓటమి మరాఠాలకు భారీ నష్టాలను కలిగించింది. పీష్వా బాలాజీ రావుకు ఇది ఒక పెద్ద ఎదురుదెబ్బ. ఆయన 1761 జనవరి 24న భిల్సాలో ఒక సహాయక సైన్యాన్ని నడిపిస్తున్నప్పుడు పానిపటు యుద్ధంలో ఓటమి వార్తను అందుకున్నాడు. అనేక మంది ముఖ్యమైన సేనాధిపతులతో పాటు పానిపటు యుద్ధంలో తన సొంత కుమారుడు విశ్వాసరావును కూడా కోల్పోయాడు. ఆయన 1761 జూన్ 23న మరణించాడు. ఆయన తర్వాత ఆయన చిన్న కుమారుడు 1వ మాధవరావు అధికారంలోకి వచ్చాడు.

చివరి సంవత్సరాలు

[మార్చు]
పెషావరులోని బాలా హిస్సారు కోట దుర్రానీ రాజుల రాజ నివాసాలలో ఒకటి.

పానిపటు‌లో విజయం అహ్మదు షా ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సామ్రాజ్యం శక్తికి పరాకాష్ట. అయితే ఆయన మరణానికి ముందే సామ్రాజ్యం బలహీనపడటం ప్రారంభమైంది. 1762లో అహ్మదు షా సిక్కులను లొంగదీసుకోవడానికి ఆఫ్ఘనిస్తాను నుండి ఆరవసారి కనుమల గుండా వచ్చాడు. ఈ సమయం నుండి సామ్రాజ్యం మీద పట్టు, నియంత్రణ సడలడం ప్రారంభమైంది. దుర్రానీ మరణించే సమయానికి ఆయన పంజాబు‌లోని కొన్ని భాగాలను సిక్కులకు కోల్పోయాడు. అలాగే అంతకు ముందు ఉత్తర భూభాగాలను ఉజ్బెక్లకు కోల్పోవడం వలన వారితో రాజీ పడవలసి వచ్చింది.

ఆయన లాహోరు ‌మీద దాడి చేసి వారి పవిత్ర నగరమైన అమృత్‌సర్ను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత వేలాది మంది సిక్కు నివాసులను ఊచకోత కోశాడు. వారి పూజనీయమైన స్వర్ణ దేవాలయాన్ని ధ్వంసం చేశాడు.[33] రెండు సంవత్సరాలలోపే సిక్కులు మళ్ళీ తిరుగుబాటు చేసి తమ పవిత్ర నగరమైన అమృత‌సరును పునర్నిర్మించారు. అహ్మదు షా సిక్కులను శాశ్వతంగా లొంగదీసుకోవడానికి మరికొన్ని సార్లు ప్రయత్నించాడు. కానీ విఫలమయ్యాడు. 1762లో పంజాబు‌లో వేలాది మంది సిక్కులను చంపినప్పుడు దుర్రానీ దళాలు వడ్డా ఘల్లుఘారాకు కారణమయ్యాయి. [34][d][35] ఆయన గిరిజన పొత్తులు, శత్రుత్వాలను సమతుల్యం చేయడంలో, గిరిజన శక్తులను తిరుగుబాటు నుండి దూరం చేయడంలో అద్భుతమైన విజయం సాధించాడు. అహ్మదు షా అఫ్ఘానిస్తాను బాబా లేదా "పితామహుడు"గా గుర్తింపు పొందాడు.[2]

సామ్రాజ్యంలో ఇతర దుర్రానీ పాలకులు (1772–1823)

[మార్చు]

తీవ్రమైన అశాంతి నెలకొన్న కాలంలో అహ్మదు షా వారసులు చాలా అసమర్థంగా పాలించారు. దాని ఫలితంగా ఆయన మరణించిన యాభై సంవత్సరాలలోపే దుర్రానీ సామ్రాజ్యం వాస్తవానికి అంతమైంది. ఆఫ్ఘనిస్తాను అంతర్యుద్ధంలో చిక్కుకుంది. ఈ అర్ధ శతాబ్దంలో అహ్మదు షా జయించిన భూభాగంలో ఎక్కువ భాగం ఇతరుల వశమైంది. 1818 నాటికి అహ్మదు షా తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన సదోజాయి పాలకులు కాబూలు దాని చుట్టుపక్కల 160 కిలోమీటర్ల పరిధిలోని భూభాగాన్ని మాత్రమే నియంత్రించగలిగారు. వారు దూరప్రాంత భూభాగాలను కోల్పోవడమే కాకుండా దుర్రానీ పష్తూన్లలోని ఇతర తెగలను, వంశాలను కూడా దూరం చేసుకున్నారు.

హుమాయును మీర్జా (1772)

[మార్చు]

తన మరణానికి ముందు అహ్మదు షా తన కుమారుడు తైమూరు షా సామ్రాజ్యానికి వారసుడిగా ఉంటాడని ప్రకటించాడు. ఇది ఆస్థానంలో వివాదాస్పదమైంది. ఎందుకంటే చాలా మంది శక్తివంతమైన సైనిక, గిరిజన నాయకులు అహ్మదు షా పెద్ద కుమారుడైన సులైమాను షాకు మద్దతు ఇచ్చారు; వారు అహ్మదు షాను తన మనసు మార్చుకోమని ఒప్పించడానికి ప్రయత్నించారు. అయితే సులైమాను హింసాత్మక స్వభావం కలవాడని, కందహారీ దుర్రానీలలో అపఖ్యాతి పాలయ్యాడని, ఒక అసమర్థ పాలకుడు అవుతాడని తాను భావిస్తున్నానని అహ్మదు షా చెప్పాడు. తైమూరు నియామకం సీనియరు జనరల్సు, దుర్రానీ గిరిజన మండలికి ఉన్న అధికారాన్ని కూడా పరిమితం చేసే అవకాశం ఉంది.[36] అయితే తన అనారోగ్యంతో ఉన్న తండ్రికి దూరంగా తైమూరు హెరాతు‌లో ఉన్నాడు; బేగి ఖాన్ బామిజాయి సర్దారు జహాను ఖాన్ ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని అహ్మదు షాను తన కుమారుడికి వ్యతిరేకంగా మార్చారు. తైమూరు తన తండ్రిని చూడటానికి వచ్చినప్పుడు. ఆయన తైమూరును తిప్పి పంపాడు. తన సోదరుడితో సంఘర్షణ అనివార్యమని గ్రహించిన తైమూరు తన బలగాలను నిర్మించడం ప్రారంభించాడు; ఈ పనిలో దర్విషు అలీ ఖాన్ తిరుగుబాటుతో ఆయనకు అంతరాయం కలిగింది. ఈ చర్య బహుశా సులైమాను‌కు విధేయులైన వారిచే ప్రేరేపించబడింది. తైమూరు దర్విషు అలీకి క్షమాభిక్ష, అధికారం ఇస్తానని వాగ్దానం చేసి ఆయన హెరాతు‌కు చేరుకున్న తర్వాత ఆయనను ఉరితీశాడు.[37]

1772లో అహ్మదు షా మరణించిన తర్వాత షా వలీ ఖాన్, సర్దారు జహాను ఖాన్ షా చనిపోలేదని కేవలం అనారోగ్యంతో ఉన్నారని, అత్యంత విశ్వసనీయ అధికారుల నుండి తప్ప అందరి నుండి దూరంగా ఉంచబడ్డారని నటించారు. వారు ఆయన మృతదేహంతో రాజధాని అయిన కందహారు‌కు యాత్ర ప్రారంభించారు; అక్కడికి చేరుకున్న తర్వాత వారు సులైమాను‌కు తన తండ్రి మరణం గురించి చెప్పి, సులైమాను‌ను రాజుగా ప్రకటించారు. షా వలీకి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన అమీర్ల నుండి తిమూరు ఈ విషయం తెలుసుకుని ఆయన కూడా కాందహారు‌కు వెళ్ళాడు. ఇరు పక్షాలు ఫరాలో కలుసుకున్నాయి. అక్కడ షా వలీ ఆయన కుమారులు హత్య చేయబడ్డారు. అమీరు హబీబుల్లా ఖాన్ అభిప్రాయం ప్రకారం షా సులేమాను తిమూరు షాకు లొంగిపోయి విధేయుడిగా మారాడు. తిమూరు షా 1772 నవంబరులో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. [38]

నక్కారా ఖానా నుండి చూసినప్పుడు కనిపించే కందహారు నగరం, దాని ప్రధాన బజార్ మరియు కోట

తిమూరు షా (1772–1793)

[మార్చు]
1757/8 నాటి, లాహోరులో ముద్రించబడిన, పంజాబ్ నిజాంగా తిమూరు షా దుర్రానీ నాణెం

జమాను షా (1793–1801)

[మార్చు]
సింహాసనం అధిష్ఠిస్తున్న జమాను షా దుర్రానీ

తిమూరు షా మరణానంతరం. ఆయన ముగ్గురు కుమారులు అంటే కాందహారు, హెరాతు, కాబూలు గవర్నర్లు వారసత్వం కోసం పోటీ పడ్డారు. రాజధాని మీద నియంత్రణలో ఉన్నందున కాబూలు గవర్నరు అయిన జమాను షా పైచేయి సాధించి ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సులో షా అయ్యాడు. విచిత్రంగా కొత్త షాను ఎన్నుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో రాజధానికి వచ్చిన ఆయన సవతి సోదరులలో చాలామందిని ఖైదు చేశారు. తిమూరు వారసుల మధ్య జరిగిన కలహాలు ఆఫ్ఘనిస్తాను‌ను అల్లకల్లోలం చేయడమే కాకుండా బయటి శక్తుల జోక్యానికి కూడా వీలు కల్పించాయి.

మొండి పట్టుదల గల పష్తూను తెగల మీద నిజమైన రాచరికాన్ని విధించడానికి తిమూరు సదోజాయి వారసులు చేసిన ప్రయత్నాలు, ఇతర ప్రధాన పష్తూను గిరిజన నాయకుల సలహా లేకుండా సంపూర్ణంగా పరిపాలించడానికి వారు చేసిన ప్రయత్నాలు చివరికి విఫలమయ్యాయి. సిక్కులు సిక్కు నాయకుడు రంజిత్ సింగ్ నాయకత్వంలో ఎదగడం ప్రారంభించారు. ఆయన జమాను బలగాల నుండి అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. తరువాత జమాను‌ను ఆయన సోదరుడు అంధుడిని చేసినప్పుడు రంజితు సింగు ఆయనకు పంజాబు‌లో ఆశ్రయం ఇచ్చాడు.

అధికారాన్ని ఏకీకృతం చేయడానికి జమాను చేసిన ప్రయత్నాలే ఆయన పతనానికి కారణమయ్యాయి. బారకి‌జాయి నాయకుడు పైందా ఖాన్ బారకు‌జాయి మద్దతుతోనే ఆయన సింహాసనం అధిష్టించినప్పటికీ జమాను త్వరలోనే ప్రముఖ బారకు‌జాయి నాయకులను అధికార స్థానాల నుండి తొలగించి వారి స్థానంలో తన సొంత వంశమైన సదోజాయి వారికి చెందిన వారిని నియమించడం ప్రారంభించాడు. ఇది అహ్మదు షా స్థాపించిన దుర్రానీ గిరిజన రాజకీయాల సున్నితమైన సమతుల్యతను దెబ్బతీసింది. ఇది పైందా ఖాన్ ఇతర దుర్రానీ నాయకులు షాకు వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నడానికి దారితీసి ఉండవచ్చు. జమాను పైందా ఖాన్ నూర్జాయి, అలీజాయి దుర్రానీ వంశాల నాయకులను అలాగే ఖిజిల్బాషు వంశం నాయకుడిని కూడా ఉరితీయించాడు. పైందా ఖాన్ కుమారుడు ఇరాను‌కు పారిపోయి తన బారకు‌జాయి అనుచరుల గణనీయమైన మద్దతును సింహాసనం కోసం పోటీ పడుతున్న ప్రత్యర్థికి (అంటే జమాను తమ్ముడైన మహమూదు షాకు) ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. జమాను ఉరితీసిన నాయకుల వంశాలు తిరుగుబాటుదారులతో చేతులు కలిపాయి. వారు రక్తపాతం లేకుండా కాందహారు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత మహమూదు షా కాబూలు వైపుకు సైన్యాన్ని నడిపించాడు. అక్కడ ఘజ్నీ నుండి కాబూలు వెళ్లే మార్గంలో ఆయన జమాను షా, ఆయన సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. జమాను షా నిర్ణయాత్మకంగా ఓడిపోయాడు. ఆయన సైన్యంలోని కొన్ని భాగాలు మహమూదు షా పక్షంలోకి చేరాయి. మహమూదు షా జమాను షా కళ్ళను పొడిపించమని ఆదేశించాడు. దుర్రానీ సామ్రాజ్య సింహాసనం మీద జమాను షా స్థానంలో విజయం సాధించాడు.[39]

మహమూదు షా (మొదటి పాలన, 1801–1803)

[మార్చు]

1801లో జమాను షా పదవీచ్యుతి ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లో అంతర్యుద్ధానికి ముగింపు కాదు. అది మరింత పెద్ద హింసకు నాంది పలికింది. మహమూదు షా మొదటి పాలన కేవలం రెండు సంవత్సరాలు మాత్రమే కొనసాగింది. ఆ తర్వాత ఆయన స్థానంలో షుజా షా వచ్చాడు.

షుజా షా (1803–1809 మరియు 1839–1842)

[మార్చు]
కాబూల్లోని బజారులో ప్రధాన వీధి, 1842 జేమ్స్ అట్కిన్సను వాటరుకలరు పెయింటింగు.
1839లో షుజా షా స్థాపించిన దుర్రానీ సామ్రాజ్యపు పురస్కారం.

తిమూరు షా కుమారులలో మరొకడైన షుజా షా (లేదా షా షుజా) కేవలం ఆరు సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించాడు. 1809 జూన్ 7న షుజా షా బ్రిటిషు వారితో ఒక ఒప్పందం మీద సంతకం చేశాడు. అందులో తన భూభాగాల గుండా విదేశీ సైన్యాలు వెళ్ళడాన్ని తాను వ్యతిరేకిస్తానని పేర్కొనే ఒక నిబంధన ఉంది. యూరోపియను శక్తితో ఆఫ్ఘనిస్తాను చేసుకున్న మొదటి ఒప్పందమైన ఈ ఒప్పందం, ఆఫ్ఘను లేదా బ్రిటిషు ఆధిపత్యాల మీద ఫ్రెంచి-పర్షియను దురాక్రమణ జరిగితే సంయుక్తంగా చర్య తీసుకోవాలని నిర్దేశించింది. ఒప్పందం మీద సంతకం చేసిన కొన్ని వారాలకే షుజా తన పూర్వీకుడైన మహమూదు చేత పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. చాలా కాలం తర్వాత, బ్రిటిషు వారు ఆయనను తిరిగి సింహాసనం మీద పునఃస్థాపించారు. ఆయన 1839–1842 మధ్య పరిపాలించాడు. ఆయన ఇద్దరు కుమారులు కూడా 1842లో స్వల్ప కాలం పాటు పరిపాలించారు.

మహమూదు షా (రెండవ పాలన, 1809–1818)

[మార్చు]

మహమూదు రెండవ పాలన 9 సంవత్సరాలు కొనసాగింది. ఈ సమయంలో ఆయన అధికారాన్ని పటిష్టం చేసుకోవడానికి మరింత ప్రయత్నించాడు. కానీ 1818లో ఆయన సోదరుడిచే పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. మహమూదు పాలన 1810లో కూడా వివాదాస్పదమైంది. ఆయన సైనిక దండయాత్రలో ఉన్నప్పుడు. తిమూరు షా దుర్రానీ కుమారులలో మరొకరు సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కానీ 1810లో షా మహమూదు చేతిలో ఓడిపోయాడు.

అబ్బాసు మీర్జా (1810)

[మార్చు]

1810లో మహమూదు షా సైనిక దండయాత్రలో ఉన్నప్పుడు తిమూరు షా కుమారులలో మరొకరు కాబూలు‌లో తనను తాను పాలకుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు. అబ్బాసు మీర్జా స్వల్ప కాలం పాటు పరిపాలించాడు. ఆ తర్వాత మహమూదు షా దండయాత్ర నుండి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత ఆయన చేతిలో ఓడిపోయాడు.

సుల్తాను అలీ షా (1818–1819)

[మార్చు]

అలీ షా తైమూరు షా దుర్రానీ మరో కుమారుడు. ఆయన 1818–1819 సంవత్సరాల మధ్య స్వల్ప కాలానికి అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. 1818 లేదా 1819లో ఆయన సోదరుడు ఇస్మాయిలు చేత ఆయన గొంతు నులిమి చంపబడ్డాడు.[40]

అయూబ్ షా (1819–1823)

[మార్చు]

అయూబు షా తిమూరు షా మరో కుమారుడు. ఆయన అలీ షా దుర్రానీ మరణానంతరం దుర్రానీ సామ్రాజ్యం మీద నియంత్రణ సాధించాడు. [41] 1819లో షోపియాను యుద్ధంలో దుర్రానీ సామ్రాజ్యం కశ్మీర్ మీద తన నియంత్రణను సిక్కు సామ్రాజ్యానికి కోల్పోయింది. [42] అయూబు షా స్వయంగా తరువాత పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. బహుశా 1823లో చంపబడ్డాడు. [43]

దుర్రానీ హెరాతు (1793–1863)

[మార్చు]

షా షుజా - మొదటి ఆంగ్లో ఆఫ్ఘను యుద్ధం (1839–1842)

[మార్చు]

లో 19వ శతాబ్దమంతటా గ్రేట్ బ్రిటను, ఐర్లాండు యునైటెడు కింగ్‌డం రష్యన్ సామ్రాజ్యం దక్షిణ ఆసియాలో ఆధిపత్యం కోసం ఒక పోరాటంలో నిమగ్నమై ఉన్నాయి. రష్యను సైన్యం మధ్య ఆసియా గుండా నెమ్మదిగా ముందుకు సాగుతుండగా బ్రిటిషు వారు భారత ఉపఖండంలో భారీ సంఖ్యలో అడుగుపెడుతున్నారు. బ్రిటిషు, భారతీయ పదాతిదళ సైనికులు, అశ్వికదళ సైనికులతో నిండిన "ఇండసు సైన్యం", పదవీచ్యుతుడైన షా షుజా దుర్రానీని ఆఫ్ఘనిస్తాను సింహాసనం మీద తిరిగి కూర్చోబెట్టడానికి నిశ్చయించుకుంది. 1839 మార్చి నాటికి బ్రిటిషు వారు ఆఫ్ఘనిస్తాను ఎమిరేటు‌లోకి ప్రవేశించారు.

సైన్యం

[మార్చు]

దుర్రానీ సైన్యం ఫ్లింటు‌లాకు‌లతో సాయుధులైన అశ్వికదళం మీద ఆధారపడి ఉండేది. వారు తుర్కో-మంగోలు వ్యూహాలతో తుపాకీలలోని కొత్త సాంకేతికతను మిళితం చేసి, మెరుపుదాడి పద్ధతిలో దాడులు చేసేవారు. [44]దుర్రానీ సైన్యంలో ప్రధాన భాగం 10,000 మంది 'షేర్-బాచా' (బ్లండర్బసు) మోసే అశ్విక గులాములు (బానిస సైనికులు). వీరిలో మూడింట ఒక వంతు మంది గతంలో నాదరు షా షియా సైనికులు (కిజిల్బాషు)గా ఉన్నవారు. చాలా మంది ఇతర సైనికులు కూడా నాదరు షా మాజీ సైనికులే. సైన్యంలో అధిక భాగం ఈటెలు, బ్రాడు‌స్వోర్డు‌లతో సాయుధులైన ఆఫ్ఘను క్రమరహిత గిరిజన అశ్వికదళం ఉంది. అశ్విక విలుకాళ్లను ఇప్పటికీ ఉపయోగించేవారు. కానీ వారికి శిక్షణ ఇవ్వడం కష్టమైనందున వారు అరుదుగా ఉండేవారు. దుర్రానీ సైన్యంలో పదాతిదళం చాలా చిన్న పాత్ర పోషించింది. ఒంటెల మీద అమర్చిన తేలికపాటి స్వివెలు గన్‌లు, జంబురకు మినహా, ఫిరంగిదళం పాత్ర కూడా అంతే పరిమితంగా ఉండేది. [45]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Hanifi, Shah Mahmoud (2011). Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier. Stanford University Press. p. 185. ISBN 9780804777773. Archived from the original on 15 August 2021. Retrieved 2012-08-04. Timur Shah transferred the Durrani capital from Qandahar in 1775–76. Kabul and Peshawar then shared time as the dual Durrani capital cities, the former during the summer and the latter during the winter season.
  2. ↑ 2.0 2.1 Singh, Sarina (2008). Pakistan and the Karakoram Highway. Lonely Planet. p. 191. ISBN 9781741045420. Archived from the original on 25 November 2016. Retrieved 2012-08-10. Like the Kushans, the Afghan kings favoured Peshawar as a winter residence, and were aggrieved when the upstart Sikh kingdom snatched it in 1818 and levelled its buildings.
  3. ↑ L. Lee, Jonathan (1996). The Ancient Supremacy: Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731–1901 (illustrated ed.). BRILL. p. 116. ISBN 9004103996. Retrieved March 8, 2013. [The Sadozai kingdom] continued to exist in Herat until the city finally fell to Dost Muhammad Khan in 1862.
  4. ↑ 4.0 4.1 Schimmel 1975, p. 12.
  5. ↑ 5.0 5.1 Green, Nile (2019). "The Rise of New Imperial and National Languages (ca. 1800 – ca. 1930)". In Green, Nile (ed.). The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Franca. University of California Press. p. 42. ISBN 978-0520972100. Despite Ahmad Shah Durrani's flirtations with founding a ఇPashto-based bureaucracy, when the capital moved from Qandahar to Kabul in 1772, Durrani and post-Durrani Afghanistan retained Persian as its chancery and chief court language.
  6. ↑ Archambault, H. (2023, April 19). Afghan Circulations in the Persianate World, c. 1000–1800. Oxford Research Encyclopedia of Asian History. Retrieved 16 Oct. 2023, from https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-700
  7. ↑ Hanifi, S. (2022, August 15). Deciphering the History of Modern Afghanistan. Oxford Research Encyclopedia of Asian History. Retrieved 16 Oct. 2023, from https://oxfordre-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-321.
  8. ↑ Bosin, Yury V. "Durrani empire, popular protests, 1747–1823" (PDF).
  9. ↑ Noelle, Christine (1997). State and Tribe in Nineteenth Century Afghanistan The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863). Psychology Press. p. 15. ISBN 9781138982871.
  10. ↑ Tate, George P. (2009) [1911]. The Kingdom of Afghanistan: A Historical Sketch. BiblioBazaar. ISBN 9781115584029.
  11. ↑ Sabahuddin, Abdul (2008). History of Afghanistan. Global Vision Publishing House. ISBN 9788182202467.
  12. ↑ Huntington, Ellsworth (1907). "The Anglo-Russian Agreement as to Tibet, Afghanistan, and Persia". Bulletin of the American Geographical Society. 39 (11): 653–658.
  13. ↑ Dupree, Louis; et al., eds. (2010). "Last Afghan empire". Britannica.com. Retrieved 20 January 2026.
  14. ↑ Lee (1996), p. 116.
  15. ↑ Singh, Ganda (1959). Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan (PDF). Asia Publishing House. Archived from the original on 2013-02-07. Retrieved 2013-02-07.
  16. ↑ Lee (1996), p. 190.
  17. ↑ Mojtahed-Zadeh, Pirouz (2006). Boundary Politics and International Boundaries of Iran. Universal-Publishers. p. 164. ISBN 9781581129335.
  18. ↑ Malleson (1878), p. 298.
  19. ↑ Siddique, Abubakar (2014). The Pashtun Question: The Unresolved Key to the Future of Pakistan and Afghanistan. Hurst. p. 31. ISBN 978-1-84904-292-5.
  20. ↑ "Afghanistan". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. Retrieved 25 January 2026.
  21. ↑ మూస:Encyclopædia Iranica Online
  22. ↑ Dupree, Louis (1980). Afghanistan. Princeton University Press. p. 333. ISBN 0-691-03006-5.
  23. ↑ Runion, Meredith L. (2007). ది హిస్టరీ ఆఫ్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్. గ్రీన్‌వుడ్ పబ్లిషింగ్ గ్రూప్. p. 69. ISBN 978-0313337987. Archived from the original on 13 January 2022. Retrieved 20 October 2021.
  24. ↑ Newby, L. J. (2005). The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860 (in ఇంగ్లీష్). BRILL. p. 34. ISBN 978-90-04-14550-4.
  25. ↑ K. Palat, Madhavan; Tabyshalieva, Anara (2003). History of civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century (in ఇంగ్లీష్). UNESCO Publishing. p. 75. ISBN 978-92-3-103876-1.
  26. ↑ Eijk & Khan 2023, p. 708.
  27. ↑ Eijk & Khan 2023, p. 734-735.
  28. ↑ Newby 2005, p. 43.
  29. ↑ Ikram, S. M. (1964). "XIX. A Century of Political Decline: 1707–1803". In Embree, Ainslie T. (ed.). Muslim Civilization in India. New York: Columbia University Press.
  30. ↑ Patil, Vishwas. పానిపట్.
  31. ↑ Roy, Kaushik (2004). India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil. Permanent Black, India. pp. 80–81. ISBN 978-81-7824-109-8.
  32. ↑ Roy, Kaushik (2004). India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil. Orient Blackswan. pp. 84–94. ISBN 9788178241098.
  33. ↑ Dhavan, Purnima (2011). When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699. Oxford University Press. p. 112.
  34. ↑ Singh, Khushwant (1978). A History of the Sikhs. Vol. I - 1469–1839. Delhi: Oxford Univ. Press. pp. 144–5, 154.
  35. ↑ Latif, Syad Muhammad (1891). The History of Punjab from the Remotest Antiquity to the Present Time. Kolkata: Central Press. p. 282-3.
  36. ↑ Lee, Jonathan (2019). "Afghanistan A History From 1260 To The Present". AAF: 144. Retrieved 4 October 2021.
  37. ↑ Lee 2019, p. 145.
  38. ↑ Katib (2013), pp. 56-7.
  39. ↑ "Afghanistan a History from 1260 to the Present".
  40. ↑ "ఆఫ్ఘనిస్తాన్ 1260 నుండి వర్తమానం వరకు ఒక చరిత్ర".
  41. ↑ "History of Ancient Pakistan - Durrani Empire (c. 1747–1826 CE)". The Land Of Pure People. 11 January 2024. Retrieved 12 July 2025.
  42. ↑ Chopra, Gulshan Lall (1928). The Panjab as a Sovereign State, 1799-1839 (University of London, PhD thesis). Lahore: Uttar Chand Kapur and Sons. pp. 25-6.
  43. ↑ "Durranis". State Bank of Pakistan Museum.
  44. ↑ Black, Jeremy (2012). Keegan, John (ed.). War in the Eighteenth-Century World (eBook ed.). Macmillan International Higher Education. p. 79. ISBN 978-0230370005.
  45. ↑ Gommans, Jos (2018). The Indian Frontier: Horse and Warband in the Making of Empires. Routledge. Ch. 6. ISBN 9781032652597.


ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=దుర్రానీ_సామ్రాజ్యం&oldid=4755554" నుండి వెలికితీశారు