దేవీ-చంద్రగుప్తం

దేవీ-చంద్రగుప్తం లేదా దేవీ-చంద్రగుప్త అనేది విశాఖదేవుడికి ఆపాదించబడిన ఒక భారతీయ సంస్కృత రాజకీయ నాటకం. ఈ విశాఖదేవుడు విశాఖదత్తునిగా పరిగణించబడతాడు. ఈ నాటకానికి చెందిన పూర్తి పాఠ్యం ఇప్పుడు అందుబాటులో లేదు, కానీ దానిలోని కొన్ని భాగాలు తరువాతి రచనలలో ఉల్లేఖనాల రూపంలో సజీవంగా ఉన్నాయి. ఈ ఇతివృత్తం పర్షియన్ భాషా కథగా కూడా సజీవంగా ఉంది, ఇది ఈ నాటకానికి అనుసరణగా కనిపిస్తుంది. ఇది 11వ శతాబ్దపు మజ్మల్-ఉత్-తవారీఖ్ అనే గ్రంథంలో చేర్చబడింది.

ఈ నాటకంలో, రాజు రామగుప్తుడు శత్రువుల ముట్టడికి గురైనప్పుడు తన రాణి ధృవదేవి ("దేవి") ని ఒక శక శత్రువుకు అప్పగించాలని నిర్ణయించుకుంటాడు. రామగుప్తుని తమ్ముడు రెండవ చంద్రగుప్తుడు రాణి వేషంలో శత్రు శిబిరంలోకి ప్రవేశించి, శత్రు పాలకుడిని చంపుతాడు. మిగిలిన కథ సజీవంగా ఉన్న భాగాల నుండి స్పష్టంగా తెలియదు. ఇతర చారిత్రక ఆధారాలను బట్టి చూస్తే, ఈ నాటకం చివరి భాగంలో చంద్రగుప్తుడు రామగుప్తుడిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి ధృవదేవిని వివాహం చేసుకుంటాడని తెలుస్తుంది.

నాటక కథనానికి ఉన్న చారిత్రకతపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి: నాటకంలో పేర్కొన్న సంఘటనలను అనేక ఇతర మూలాలు ప్రస్తావిస్తున్నందున, ఇది చారిత్రక సంఘటనల ఆధారంగా రూపొందించబడిందని కొందరు ఆధునిక చరిత్రకారులు సిద్ధాంతీకరించారు. ఇతర పండితులు వాదిస్తున్నదాని ప్రకారం, ఈ తరువాతి మూలాలు నాటకం ఆధారంగా ఉండవచ్చని, దాని చారిత్రకతను నిర్ధారించడానికి స్వతంత్ర ఆధారాలు లేవని పేర్కొన్నారు.

కర్తృత్వం

ఈ నాటకం విశాఖదేవుడికి ఆపాదించబడింది, ఆధునిక పండితులు ఈయనను సంస్కృత నాటకం ముద్రారాక్షస రచయిత విశాఖదత్తునితో గుర్తిస్తారు. అతని కాలం ఖచ్చితంగా తెలియనప్పటికీ అతను బహుశా క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో లేదా ఆ తర్వాత వర్ధిల్లి ఉండవచ్చు. ఎ.ఎస్. అల్టేకర్, కె.పి. జయస్వాల్, స్టెన్ కొనోవ్ లాంటి కొందరు పండితులు విశాఖదత్తుడు రెండవ చంద్రగుప్తుని సమకాలీనుడని, 4వ శతాబ్దం చివరి నుండి 5వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు జీవించాడని సిద్ధాంతీకరించారు. అయితే ఈ అభిప్రాయాన్ని మోరిట్జ్ వింటర్నిట్జ్, ఆర్.సి. మజుందార్ లాంటి ఇతర పండితులు సవాలు చేశారు.

ఇతివృత్తం

మిగిలి ఉన్న భాగాల ఆధారంగా చూస్తే, ఈ నాటకం గుప్తుల సైనిక శిబిరంలో ప్రారంభమైనట్లు కనిపిస్తుంది. రాజు రామగుప్తుడు ఒక పేరు తెలియని శక పాలకుని చేతిలో ఓడిపోతాడు, అతని శిబిరాన్ని శత్రువులు ముట్టడిస్తారు. అతను తన రాణి ధృవదేవిని అప్పగిస్తే శాంతిని ఇస్తానని శత్రువు ప్రతిపాదిస్తాడు, తన మంత్రుల ఒత్తిడితో రామగుప్తుడు అయిష్టంగానే ఈ షరతులకు అంగీకరిస్తాడు.

1వ అంకంలో, రామగుప్తుని తమ్ముడు చంద్రగుప్తుడు ఈ అవమానకరమైన షరతులకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని కనుగొనడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. శత్రువులపై ప్రయోగించడానికి అద్భుత శక్తులున్నట్లు భావించే బేతాళుడిని (పురాణ గాథల్లోని పిశాచం లాంటి జీవి) పెంచాలని అతను ఆలోచిస్తాడు. ఈ విషయాన్ని అతను విదూషకుడు (జోకర్) ఆత్రేయతో చర్చిస్తుండగా, రాణి దుస్తులతో ఒక పనిమనిషి వస్తుంది. పనిమనిషి ఆ దుస్తులను మాధవసేన అనే వేశ్య వద్దకు తీసుకువెళుతుంటుంది. ఆమె చంద్రగుప్తుడు, రాణి ఇద్దరికీ ఒక ఉమ్మడి స్నేహితురాలు (బహుశా శత్రు శిబిరానికి వెళ్లే ముందు రాణి ఇచ్చే వీడ్కోలు కానుకగా భావించవచ్చు). పనిమనిషి చంద్రగుప్తుడిని మాధవసేన ఎక్కడ ఉందని అడిగి, ఆమెను వెతకడానికి వెళుతుంది. చంద్రగుప్తుడికి రాణి వేషంలో శత్రు శిబిరానికి వెళ్లి, శక పాలకుడిని చంపాలనే ఆలోచన వస్తుంది. అతను స్త్రీ వేషం వేసుకోవడానికి వేదికపై నుండి వెళ్లిపోతాడు. తరువాత, చంద్రగుప్తుడు శత్రు శిబిరానికి బయలుదేరబోతుండగా, అతను శత్రువుల మధ్య ఒంటరిగా వెళుతున్నాడని ఆత్రేయ ఆందోళన చెందుతాడు. ఒక సింహం ఎన్నో జింకలను పారిపోయేలా చేస్తుంది: తాను ఒంటరినన్న విషయాన్ని ఒక వీరుడు పట్టించుకోడు అని చంద్రగుప్తుడు ప్రకటిస్తాడు.

2వ అంకంలో, రామగుప్తుడు చంద్రగుప్తుడిని శత్రు శిబిరానికి వెళ్లకుండా నిరోధించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు, తన సోదరుడిని కోల్పోవడం కంటే రాణిని వదులుకోవడమే మేలని పేర్కొంటాడు. రాజు ఇలా అంటాడు, "నా మాటను మన్నించు, నీపై ఉన్న ప్రేమ చాలా బలమైనది కాబట్టి నిన్ను వదులుకోవడానికి నేను సాహసించలేను. రాణిని ఒక గడ్డిపోచలా ఇచ్చేయాలని నేను నిర్ణయించుకున్నాను." దూరం నుండి సంభాషణను విన్న రాణి, తన భర్త మరొక స్త్రీతో మాట్లాడుతున్నాడని, ఆమె కోసం తనను వదిలేస్తున్నాడని అపార్థం చేసుకుంటుంది. ఆమె రాజుపై కోపంగా ఉంటుంది, ఇది బహుశా రాజుకు కీడును సూచిస్తుంది, అయితే మిగిలి ఉన్న భాగాల నుండి ఖచ్చితమైన కొనసాగింపు స్పష్టంగా లేదు.

3వ అంకంలో, చంద్రగుప్తుడు శక రాజును చంపినట్లు తెలుస్తుంది. 3వ అంకం లేదా 4వ అంకంలో (మిగిలి ఉన్న భాగాల నుండి స్పష్టంగా లేదు), అతను ధృవదేవి భావాలను గమనిస్తాడు: ఆమె ఇకపై రాజు రామగుప్తుడిని ప్రేమించదు, "సిగ్గు, కోపం, నిరాశ, భయం, అసంతృప్తితో" నిండి ఉంటుంది.

4వ అంకంలో, చంద్రగుప్తుడు, మాధవసేన ఒక ఆత్మీయ క్షణాన్ని పంచుకుంటారు. తన హృదయం అప్పటికే "ఆమె లక్షణాలతో బంధించబడిందని" అతను ఆమెతో చెబుతాడు. "ఆమె చేతులు, హారం, నడుము చైన్ తో" తనను బంధించమని కోరతాడు. బహుశా, మునుపటి సన్నివేశంలో (ఇది మిగిలి ఉన్న భాగాలలో లేదు), అతను అక్షరాలా బంధించబడే ప్రమాదం ఉందని ఆమె హెచ్చరించవచ్చు, బహుశా అతనికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన కుట్ర ఫలితంగా లేదా అతని సోదరుడు రామగుప్తుని ఆదేశాల మేరకు జరిగి ఉండవచ్చు.

ఏదైనా ఉల్లేఖనాలు మిగిలి ఉన్న ఆఖరి అంకం అయిన 5వ అంకంలో, చంద్రగుప్తుడు ఏదో ప్రమాదంలో ఉన్నాడు. తనను తాను రక్షించుకోవడానికి, రాజసభకు (రామగుప్తుని సభకు) వెళ్లే దారిలో పిచ్చోడిలా నటిస్తాడు. అతను ఎవరిపై ఉన్న తన ప్రేమను దాచడానికి ప్రయత్నిస్తాడు, తన శత్రువు (ఎవరో స్పష్టంగా తెలియదు) గురించి కొద్దిగా భయపడతాడు. ఈ సన్నివేశంతో పాటు ఆర్య ఛందస్సులో ఉన్న రెండు ప్రాకృత భాషా పాటలు ఉంటాయి. మొదటి పాట చంద్రోదయాన్ని వివరిస్తుంది, చీకటిని నాశనం చేసిన చంద్రునిగా (చంద్రగుప్తునిగా) చిత్రీకరిస్తుంది.

చివరి అంకంలో చంద్రగుప్తుని శత్రువు ఎవరో మిగిలి ఉన్న భాగాల నుండి స్పష్టంగా లేదు. కానీ ఆ శత్రువు అతని సోదరుడు రామగుప్తుడు అని ఆధునిక పండితులు సిద్ధాంతీకరిస్తున్నారు, అతను తన ప్రేమను దాచడానికి ప్రయత్నించే వ్యక్తి ధృవదేవి. మిగిలిన ఇతివృత్తాన్ని ఈ క్రింది విధంగా పునర్నిర్మించవచ్చు: తన భార్యను శత్రువుకు అప్పగించాలనే నిర్ణయం ఫలితంగా రామగుప్తుని ప్రజా ఇమేజ్ దెబ్బతింటుంది, చంద్రగుప్తుడు మాత్రం ప్రజలచే హీరోగా పరిగణించబడతాడు. రామగుప్తుడు తన సోదరునిపై అసూయ పెంచుకుని, అతన్ని హింసించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. చంద్రగుప్తుడు తన సోదరుడి శత్రుత్వం నుండి తప్పించుకోవడానికి పిచ్చివాడిగా నటిస్తాడు, అయితే చివరికి అతన్ని చంపి, కొత్త రాజు అవుతాడు, ధృవదేవిని వివాహం చేసుకుంటాడు (చారిత్రకత కింద చూడండి).

మిగిలి ఉన్న భాగాలు

నాటకం అసలు వచనం ఇప్పుడు అందుబాటులో లేదు, కానీ దానిలోని భాగాలు తరువాతి రచనలలో ఉల్లేఖనాలుగా సజీవంగా ఉన్నాయి. నాటకం నుండి పదమూడు భాగాలు నాలుగు వేర్వేరు నాటక శాస్త్ర రచనలలో ఉదహరించబడ్డాయి. కొన్ని మూలాలు నాటకంలోని భాగాలను ఉదహరించకుండా దానిని ప్రస్తావిస్తాయి.

నాట్య-దర్పణం

జైన పండితులు రామచంద్ర, గుణచంద్ర రచించిన నాటక శాస్త్ర గ్రంథం నాట్య-దర్పణంలో నాటకానికి చెందిన ఆరు ఉల్లేఖనాలు కనిపిస్తాయి:

• మొదటి ఉల్లేఖనంలో రామగుప్తుడు తన తమ్ముడు చంద్రగుప్తునితో మాట్లాడుతున్నట్లు ఉంది. చంద్రగుప్తుడు ధృవ-స్వామిని వేషంలో శత్రు శిబిరానికి వెళ్లడానికి సిద్ధంగా ఉంటాడు, ఆమె ఈ సంభాషణను వింటుంది, కానీ రామగుప్తుడు మరొక స్త్రీని ప్రేమిస్తున్నాడని, ఆమె కోసం తనను వదిలివెళ్ళడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడని అపార్థం చేసుకుంటుంది.
• నాటకం 4వ అంకం నుండి తీసుకున్న రెండవ ఉల్లేఖనం, మాధవసేన అనే వేశ్యతో చంద్రగుప్తుని ప్రేమ వ్యవహారాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది.
• మూడవ ఉల్లేఖనం, తన భర్త తనను శత్రువుకు అప్పగించాలని నిర్ణయించుకున్నాడని తెలుసుకున్న రాణి ధృవదేవి (ధృవ-స్వామిని) దుస్థితిని వివరిస్తుంది.
• నాల్గవ ఉల్లేఖనం ఒకే శ్లోకం, ఇందులో చంద్రగుప్తుడు అసభ్యకరమైన భాషను ఉపయోగిస్తూ మాధవసేనతో సరసాలాడుతాడు. హీరోయిన్ ఒక వేశ్య అయినప్పుడు అలాంటి అసభ్యకరమైన భాష అనుమతించబడుతుందని నాట్య-దర్పణ రచయితలు పేర్కొన్నారు.
• 2వ అంకం నుండి తీసుకున్న ఐదవ ఉల్లేఖనం, మొదటి ఉల్లేఖనం లోని కొన్ని విషయాలను పునరావృతం చేస్తుంది. రామగుప్తుడు తన రాణిని శక రాజుకు అప్పగించడానికి అంగీకరించాడని ఇది వివరిస్తుంది. చంద్రగుప్తుడు రాణి వేషంలో శత్రు శిబిరానికి వెళ్లి శత్రువును చంపాలనుకుంటాడు. అయితే, రామగుప్తుడు చంద్రగుప్తునితో ఇలా అంటాడు, "నా మాటను మన్నించు, నీపై ఉన్న ప్రేమ చాలా బలమైనది కాబట్టి నిన్ను వదులుకోవడానికి నేను సాహసించలేను. రాణిని ఒక గడ్డిపోచలా ఇచ్చేయాలని నేను నిర్ణయించుకున్నాను." ధృవదేవి ఈ సంభాషణను వింటుంది, రామగుప్తుడు మరొక స్త్రీతో మాట్లాడుతున్నాడని అనుకుంటుంది.
• 5వ అంకం నుండి తీసుకున్న ఆరవ ఉల్లేఖనం, చంద్రుడు ("చంద్ర") చీకటిని నాశనం చేసిన తర్వాత ఆకాశం అనే భవనంలోకి ప్రవేశించడాన్ని (అంటే, చంద్రగుప్తుడు తన శత్రువులను నాశనం చేసిన తర్వాత ప్యాలెస్‌లోకి ప్రవేశించడం) వివరిస్తుంది. చంద్రగుప్తుడు పిచ్చివాడిలా నటిస్తూ, తన ప్రేమ-అనారోగ్యాన్ని దాచడానికి ప్రయత్నిస్తూ, శత్రువు గురించి కొద్దిగా భయపడి, ప్యాలెస్‌కు వెళ్లడానికి వేదిక నుండి నిష్క్రమిస్తాడు.

భోజుని రచనలు

భోజుని శృంగార-ప్రకాశ, సరస్వతీ-కంఠాభరణ లలో నాటకం నుండి మూడు భాగాలు కనిపిస్తాయి.

• శృంగార-ప్రకాశ నుండి తీసుకున్న మొదటి భాగం, చంద్రగుప్తుడు స్త్రీ వేషంలో అలీపూర్‌లోని శత్రు శిబిరానికి వెళ్లి శకపతిని (శక పాలకుడు) చంపినట్లు పేర్కొంటుంది.
• శృంగార-ప్రకాశ నుండి కూడా తీసుకున్న రెండవ భాగంలో, విదూషకుడు (జోకర్) చంద్రగుప్తుడు ఒంటరిగా ఉంటాడని, శత్రు శిబిరానికి వెళ్లకుండా అతనిని నిరోధించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. చంద్రగుప్తుడు అతని ఆందోళనను తోసిపుచ్చి, ఒక ధైర్యవంతుడికి తాను ఒంటరి అన్న విషయం పట్టింపు లేదని ప్రకటిస్తాడు.
• నాట్య-దర్పణంలో ప్రదర్శించబడిన నాల్గవ ఉల్లేఖనం మాదిరిగానే ఉన్న మూడవ భాగం, చంద్రగుప్తుడు ఒక యువతితో సరసాలాడడాన్ని వివరిస్తుంది. అయితే, ఆ యువతి పేరు మాధవసేనకు బదులుగా వసంతసేన అని ఉంది.

మజ్మల్-ఉత్-తవారీఖ్ అనుసరణ

అబుల్ హసన్ అలీ మజ్మల్-ఉత్-తవారీఖ్ (క్రీ.శ. 1026 / 417 హిజ్రీ సంవత్సరం) అనేది అరబిక్ భాషా పుస్తకానికి పర్షియన్ అనువాదం. అరబిక్ రచన ఒక పేర్కొనబడని సంస్కృత ("హింద్వానీ") రచనకు అనువాదం. దేవీచంద్రగుప్తం ఇతివృత్తం ఆధారంగా రూపొందించబడినట్లుగా కనిపించే ఒక కథ ఈ పాఠ్యంలో ఉంది. ఈ కథ రవ్వాల్, బార్కామరిస్ అనే ఇద్దరు రాజ సోదరుల గురించి చెబుతుంది: రవ్వాల్ వారి తండ్రి తర్వాత రాజయ్యాడు, బార్కార్మరిస్ పట్ల ఆకర్షితురాలైన ఒక యువరాణిని పెళ్లి చేసుకుంటాడు. ఒక శత్రు రాజు రవ్వాల్ కోటను ముట్టడించి, యువరాణిని అప్పగించమని డిమాండ్ చేసినప్పుడు, బార్కార్మిస్, అతని సైనికులు మహిళల వేషంలో శత్రు శిబిరంలోకి ప్రవేశించి, శత్రు రాజును, ప్రముఖులను చంపుతారు. రవ్వాల్ వజీర్ (మంత్రి) సఫర్ అతనిని బార్కామరిస్‌కు వ్యతిరేకంగా ప్రేరేపిస్తాడు, బార్కామరిస్‌ను పిచ్చివాడిగా నటించి, బిచ్చగాడిగా మారేలా చేస్తాడు. తరువాత, బార్కార్మిస్ రవ్వాల్‌ను చంపి, యువరాణిని వెనక్కి తీసుకుని, రాజవుతాడు. రవ్వాల్ పాత్ర రామగుప్తుని ఆధారంగా రూపొందించబడినట్లుగా, బార్కామరిస్ రెండవ చంద్రగుప్తుడు అలియాస్ విక్రమాదిత్యుని ఆధారంగా రూపొందించబడినట్లుగా కనిపిస్తుంది.

ఇతివృత్తం

రాజు అయాంద్ మరణం తర్వాత, అతని కుమారుడు రసాల్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. కొంతకాలం తర్వాత, ఒక తిరుగుబాటుదారుడు సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు, రసాల్‌ను రాజ్యం నుండి బహిష్కరించాడు. రసాల్ దక్షిణ దిశగా వలసపోయాడు, అక్కడ తన అధికారాన్ని స్థాపించాడు. అతనికి ఇద్దరు కుమారులు: రవ్వాల్, అతను మరణించిన తర్వాత రాజయ్యాడు, బార్కామరిస్, అతను చాలా అందంగా, తెలివిగా ఉండేవాడు.

తెలివితేటలకు ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక యువరాణిని హిందూ రాజులు, రాకుమారులు అందరూ పెళ్లి చేసుకోవాలనుకున్నారు, కానీ ఆమె మాత్రం బార్కామరిస్‌కు మాత్రమే ఆకర్షితురాలైంది. బార్కామరిస్ ఆమెను ఇంటికి తీసుకువచ్చినప్పుడు, రవ్వాల్ ఆమెను, ఆమె పనిమనిషులను తీసుకెళ్లాడు. యువరాణి తన తెలివితేటల కోసం తనను ఎంచుకుందని బార్కామరిస్ నమ్మాడు, కాబట్టి, జ్ఞాన సముపార్జనను కొనసాగించడం కంటే మెరుగైనదేదీ లేదని నిర్ణయించుకున్నాడు. కాలక్రమేణా, చదువుపై దృష్టి పెట్టడం ద్వారా, విద్యావంతులతో సంభాషించడం ద్వారా అతను ఎంతో తెలివైనవాడు అయ్యాడు.

ఇంతలో, రసాల్‌ను బహిష్కరించిన తిరుగుబాటుదారుడు యువరాణి గురించి విని, రవ్వాల్ భూభాగాన్ని ఆక్రమించాడు. రవ్వాల్ తన సోదరులు, ప్రముఖులతో కలిసి ఒక బలమైన కొండ కోటకు పారిపోయాడు, కానీ శత్రువులు కోటను ముట్టడించారు. ఓటమి తథ్యం అనిపించడంతో, రవ్వాల్ శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. శత్రువు యువరాణితో పాటు రవ్వాల్ ముఖ్యుల నుండి ఒక్కో అమ్మాయిని అడిగాడు, ఆ అమ్మాయిలను తన అధికారులకు ఇస్తానని పేర్కొన్నాడు. రవ్వాల్ అంధ వజీర్ (ప్రధాన సలహాదారు) సఫర్, స్త్రీలను అప్పగించి, ఆ తర్వాత శత్రువుతో పోరాడాలని అతనికి సలహా ఇచ్చాడు. రవ్వాల్ ఈ సలహాను అంగీకరించాడు, కానీ అప్పుడు బార్కామరిస్ అక్కడికి చేరుకుని, దానికి ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదించడానికి అనుమతి కోరాడు.

అన్ని వాస్తవాలు తెలుసుకున్న తరువాత, తాను, రవ్వాల్ ముఖ్యుల కుమారులు మహిళల వేషంలో శత్రు శిబిరంలోకి ప్రవేశించాలని బార్కార్మిస్ ప్రతిపాదించాడు. యువకులు తమ దగ్గర చాకు, ట్రంపెట్‌ (బాకా) దాచి పెట్టుకోవాలి. శత్రు రాజు బార్కామరిస్‌తో (యువరాణి వేషంలో) ఏకాంతంగా ఉన్నప్పుడు, బార్కామరిస్ అతనిని చంపి ట్రంపెట్‌ ఊదుతాడు: ఇది విన్న ఇతర యువకులు కూడా అదే విధంగా శత్రు ముఖ్యులను చంపి, తమ ట్రంపెట్‌లను ఊదుతారు. ఆ ట్రంపెట్ శబ్దం విని, రవ్వాల్ తన సైన్యంతో శత్రు శిబిరంపై దాడి చేసి, శత్రు బలగాలను నాశనం చేస్తాడు.

రవ్వాల్ ఈ ప్రతిపాదనకు అంగీకరించాడు, శత్రువు ఘోరంగా ఓడిపోయాడు. ఈ విజయంతో రవ్వాల్ బలం బాగా పెరిగింది. అయితే ఆ తరువాత వజీర్ సఫర్ కు బార్కామరిస్‌పై అనుమానాలు కలగడంతో వాటిని రాజుకు చెప్పాడు, రాజు ఆగ్రహం నుంచి తప్పించుకునేందుకు బార్కామరిస్ పిచ్చివాడిగా నటించాడు.

ఒక వేడి రోజున బార్కామరిస్ బిచ్చగాడి వేషంలో నగరంలో సంచరిస్తూ రవ్వాల్ ప్యాలెస్ గేటు వద్దకు వచ్చాడు. ఆ రోజు ప్యాలెస్‌లో కాపలా ఎవరూ లేకపోవడంతో బార్కామరిస్ ఎలాంటి అడ్డంకి లేకుండా లోపలికి ప్రవేశించాడు. రవ్వాల్, యువరాణి సింహాసనంపై కూర్చుని చెరుకుగడను తినడం అతను చూశాడు. రవ్వాల్ ఆ బిచ్చగాడికి ఒక చెరుకుగడను ఇచ్చాడు, అతను దానిని తీసుకుని చెరుకు పొట్టుతో గీకడం ప్రారంభించాడు. ఇది చూసిన రవ్వాల్ బిచ్చగాడికి చెరుకు గీకడానికి కత్తిని ఇవ్వమని యువరాణిని అడిగాడు. బార్కార్మిస్ ఆ కత్తిని తీసుకుని, రవ్వాల్‌ను చంపి, రాజును సింహాసనం నుండి కిందకు లాగాడు.

ఆ తర్వాత బార్కార్మిస్ వజీర్‌ను, ఇతర ప్రజలను పిలిపించి సింహాసనంపై కూర్చున్నాడు, ప్రజలు అతనిని అభినందించారు. అతను రవ్వాల్ మృతదేహాన్ని దహనం చేసి యువరాణిని తిరిగి తీసుకున్నాడు. వజీర్ రవ్వాల్ తరపున ఎలా చేశాడో అలాగే తన తరపున రాజ్యాన్ని పాలించడం కొనసాగించమని అడిగాడు. అయితే వజీర్ తాను రవ్వాల్‌కు విధేయుడిగా ఉన్నానని ప్రకటించాడు, తనను తాను దహనం చేసుకుని ఆత్మహత్య చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

పాలన గురించి ఒక పుస్తకం రాయమని బార్కామరిస్ వజీర్‌ను కోరాడు: వజీర్ ఈ అభ్యర్థనను అంగీకరించి అదబు-ల్ ములుక్ ("రాజుల సూచన") రాశాడు, దీనిని ప్రముఖులందరూ మెచ్చుకున్నారు. వజీర్ ఆత్మహత్య చేసుకున్న తర్వాత, బార్కార్మిస్ తన అధికారాన్ని విస్తరించి భారతదేశం మొత్తాన్ని తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడు.

చారిత్రకత

గుప్తుల అధికారిక రికార్డులు రెండవ చంద్రగుప్తుని గురించి పేర్కొన్నాయి, కానీ రామగుప్తుని గురించి పేర్కొనలేదు. ధృవదేవికి సంబంధించిన చారిత్రక ఆధారాలు ఆమె రాజముద్ర ద్వారా లభిస్తున్నాయి, ఇది ఆమెను చంద్రగుప్తుని భార్యగా, గోవిందగుప్తుని తల్లిగా వివరిస్తుంది.

ఈ నాటకం నిజమైన చారిత్రక సంఘటనల ఆధారంగా రూపొందించబడిందని చాలా మంది ఆధునిక చరిత్రకారులు నమ్ముతున్నారు. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, రామగుప్తుడు తన రాణి ధృవదేవిని శక రాజుకు అప్పగించడానికి అంగీకరించాడు, ఇది ఆమెకు, ప్రజలకు ఆగ్రహం కలిగించింది. అయితే చంద్రగుప్తుడు శత్రువును వీరోచితంగా ఓడించి రాణి, ప్రజల అభిమానాన్ని పొందాడు. చివరగా చంద్రగుప్తుడు తన సోదరుడిని సింహాసనం నుండి దించి, ధృవదేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు. చరిత్రకారిణి రోమిలా థాపర్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, బహుశా చంద్రగుప్తుని వారసుల పాలనలో గుప్తుల ఆస్థానంలో ఈ నాటకం వ్రాయబడి ఉండవచ్చు. తన అన్నను చంపి, అతడి భార్యను వివాహం చేసుకోవడం అనే చంద్రగుప్తుని సాంప్రదాయ విరుద్ధమైన చర్యను సమర్థించడమే రచయిత ఉద్దేశ్యం కావచ్చు.

ఈ నాటకం చారిత్రకతకు కింది ఆధారాలు మద్దతు ఇస్తున్నాయి:

• విదిష సమీపంలోని దుర్జన్‌పూర్ వద్ద కనుగొనబడిన మూడు జైన రాతి విగ్రహాల శాసనాలలో 'మహారాజాధిరాజ' రామగుప్తుని ప్రస్తావన ఉంది. 'మహారాజాధిరాజ' అనేది ఒక సామ్రాజ్య బిరుదు, ఆ శాసనాలు 4-5వ శతాబ్దాలకు చెందిన గుప్తుల బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్నాయి, ఇది రామగుప్తుడు గుప్తుల చారిత్రక చక్రవర్తి అని రుజువు చేస్తుంది.
• బాణభట్టుని హర్షచరిత (7వ శతాబ్దం) లో స్త్రీ వేషంలో ఉన్న చంద్రగుప్తుడు ఇతరుల భార్యను ఆశించిన శక నాయకుడిని చంపాడని ఉంది. చారిత్రక ఘట్టాల ఉదాహరణలను ఉటంకిస్తూ బాణుడు ఈ సంఘటనను ప్రస్తావించాడు.
• బాణుని రచనపై వ్యాఖ్యానం రాసిన శంకరాచార్యులు (సుమారు 14వ శతాబ్దం), చంద్రగుప్తుని సోదరుని భార్య అయిన ధృవదేవిని శక నాయకుడు ఆశించాడని, చంద్రగుప్తుడు ధృవదేవి వేషంలో వెళ్లి, స్త్రీ వేషంలో ఉన్న సైనికులతో కలిసి రహస్యంగా శక నాయకుడిని చంపాడని వివరించారు.
• రాష్ట్రకూట పాలకుడు మొదటి అమోఘవర్షుని 871 సా.శ. సంజన్ రాగి-పలకల శాసనం అతనిని గుప్త రాజుతో పోలుస్తుంది. ఆ రాజు దానశీలతకు ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ తన సోదరుడిని చంపి అతని రాజ్యం, భార్యను లాక్కున్నాడు. ఈ శాసనం ఈ గుప్త రాజును "హేయమైన దాత" గా పేర్కొంది, అతని పత్రాలలో 100,000 కానుకను 1,000,000 కానుకగా తప్పుగా చిత్రించబడింది (బహుశా చంద్రగుప్తుని మధుర శాసనం, ఇది అతనిని 1,000,000 ఆవుల దాతగా చిత్రీకరిస్తుంది). అమోఘవర్షుని కీర్తి ముందు ఈ గుప్త రాజు కీర్తి "సిగ్గుపడుతోందని" ఇది చెబుతుంది.
• రాష్ట్రకూట పాలకుడు నాల్గవ గోవిందుని 930 సా.శ. ఖంభాట్ శాసనం, 933 సా.శ. సాంగ్లీ శాసనాలు అతను తన అన్నయ్య పట్ల క్రూరంగా ప్రవర్తించకుండా, తన అన్నయ్య భార్యతో సంబంధం పెట్టుకునే చెడ్డ పని చేయకుండానే సాహసాంక ("ధైర్యవంతుడు", రెండవ చంద్రగుప్తుని బిరుదు) అయ్యాడని పేర్కొన్నాయి.
• రాజశేఖరుని కావ్య-మీమాంస (సుమారు 10వ శతాబ్దం) లో ఒక సందేహాస్పద ప్రస్తావన ఉంది. హిమాలయ అడవులు, గుహలలో ముట్టడికి గురైనప్పుడు శర్మగుప్తుడు (లేదా సేనగుప్తుడు) తన భార్య ధృవస్వామినిని ఒక ఖస నాయకుడికి ఇచ్చాడని ఇది పేర్కొంది. "ధృవస్వామిని"ని "ధృవదేవి"కి మారుపేరుగా వివరించవచ్చు, ఈ గ్రంథంలో ఆమె భర్త, అతని శత్రువు పేర్లు భిన్నంగా ఉన్నాయి.
• పర్షియన్ గ్రంథం మజ్మల్-ఉత్ తవారీఖ్ దేవీచంద్రగుప్తం ఆధారంగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది (పైన మజ్మల్-ఉత్-తవారీఖ్ అనుసరణ చూడండి).
• గుప్తుల అధికారిక వంశవృక్షంలో, రాజులు తమ తండ్రుల "పాదాలపై ధ్యానం" చేసినట్లుగా వర్ణించబడ్డారు. అయితే, ఈ సంప్రదాయానికి భిన్నంగా, స్కందగుప్తుని బీహార్, భితారి శాసనాలే కాకుండా రెండవ చంద్రగుప్తుని మధుర రాతి స్తంభ శాసనంలో కూడా అతను "తన తండ్రిచే అంగీకరించబడినట్లు"గా వర్ణించబడ్డాడు. నాటకానికి చారిత్రక ఆధారం ఉందని విశ్వసించే పండితులు ఇది అతను సింహాసనాన్ని అధిష్టించడం పోటీకి దారితీసిందని చెప్పడానికి ఒక కవర్ట్ మార్గమని వాదిస్తారు.
• చరక సంహితపై చక్రపాణి దత్త రాసిన వ్యాఖ్యానం చంద్రగుప్తుడు తన సోదరుడిని చంపడాన్ని సూచిస్తుంది.

మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఎరాన్, విదిషలలో "రామగుట" ("రామగుప్త"కి ప్రాకృత రూపం) అనే అక్షరాలున్న కొన్ని రాగి నాణాలు లభించాయి. కె.డి. బాజ్‌పాయ్ లాంటి కొందరు పండితులు ఈ నాణేలను గుప్త పాలకుడు రామగుప్తుడికి ఆపాదించారు. ఉదాహరణకు, సముద్రగుప్తుడు తన కుమారుడు రామగుప్తుడిని మధ్య భారతదేశంలో గవర్నర్‌గా నియమించాడని బాజ్‌పాయ్ సిద్ధాంతీకరించాడు; శకులతో యుద్ధం కారణంగా తన తండ్రి మరణం తరువాత కూడా రామగుప్తుడు అక్కడే ఉండవలసి వచ్చింది, దేవీచంద్రగుప్తంలో చిత్రీకరించిన సంఘటనలు అక్కడే జరిగాయి. అయితే, డి.సి. సర్కార్ లాంటి ఇతర చరిత్రకారులు ఈ నాణేలను గుప్త పాలకుడికి ఆపాదించడాన్ని విభేదిస్తున్నారు. ఈ నాణేలను జారీ చేసినది గుప్తుల నాణేలను అనుకరించిన స్థానిక పాలకుడని సర్కార్ సిద్ధాంతీకరిస్తున్నారు; పేర్ల చివర 'గుప్త' అని ఉన్న ఇతర పాలకులు (హరిగుప్త, ఇంద్రగుప్త వంటి వారు) ఇలాంటి నాణేలను జారీ చేశారని అంటారు.

నాటక చారిత్రకతను సందేహించే వాదనలలో ఈ క్రిందివి ఉన్నాయి:

• దేవీచంద్రగుప్తం నాటకంలో వర్ణించిన సంఘటనలు జరిగినట్లు చెప్పబడిన మూడు లేదా నాలుగు శతాబ్దాల తర్వాత రచించబడింది, కాబట్టి దీనిని చారిత్రక విషయాలకు ఒక ప్రామాణిక మూలంగా పరిగణించలేము.
• దేవీచంద్రగుప్తంలో వర్ణించిన సంఘటనలను సూచించే తరువాతి మూలాలు ఆ నాటకం ఆధారంగానే ఉండివుండవచ్చు, కాబట్టి వాటిని నాటక చారిత్రకతను నిర్ధారించే ఆధారంగా పరిగణించలేము. విశాఖదత్తుడు సా.శ. 7వ శతాబ్దం వరకు జీవించాడని మనం భావించినా, చంద్రగుప్తుడు శక నాయకుడిని చంపాడని సూచించే ఏకైక స్వతంత్ర మూలం బాణుని హర్ష-చరిత మాత్రమే అవుతుంది. అయితే, బాణుడు రామగుప్తుని గురించి లేదా ధృవదేవి గురించి ప్రస్తావించలేదు.
• నాటకంలో వివరించిన సంఘటనలు "అత్యంత నమ్మశక్యం కానివి" (చరిత్రకారుడు ఆర్.సి. మజుందార్ మాటల్లో). సముద్రగుప్తుని లాంటి శక్తివంతమైన రాజు వారసుడు తన భార్యను శక రాజుకు అప్పగించేంత దారుణ పరిస్థితికి దిగజారడం చాలా అసంభవం. గుప్త మంత్రులు ఇలాంటి అవమానకరమైన షరతులకు అంగీకరించారంటే నమ్మడం కూడా కష్టమే. చంద్రగుప్తుడు తన మరణించిన సోదరుడి వితంతువును వివాహం చేసుకోవడం కూడా సమకాలీన సమాజ ఆమోదయోగ్యమైన పద్ధతులకు అనుగుణంగా లేదు.

చరిత్రకారుడు ఆర్.సి. మజుందార్ ప్రకారం, రామగుప్తుని ఉనికిని ప్రస్తావించే శాసనాల ద్వారా అది నిరూపించబడింది, అయితే దేవీచంద్రగుప్తంలో వివరించిన సంఘటనల చారిత్రకత దీని ద్వారా ధృవీకరించబడదు.

మూలాలు

గ్రంథ పట్టిక

• A. K. Warder (1989). Indian Kavya Literature. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0448-7.
• Ashvini Agrawal (1989). Rise and Fall of the Imperial Guptas. Motilal Banarsidass. p. 315. ISBN 978-81-208-0592-7.
• D.C. Sircar (2008) [1968]. Studies in Indian Coins. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-2973-2.
• R. C. Majumdar (1981). A Comprehensive History of India. Vol. 3, Part I: A.D. 300-985. Indian History Congress / People's Publishing House. OCLC 34008529.
• Romila Thapar (2013). The Past Before Us. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-72651-2.
• Sures Chandra Banerji (1989). A Companion to Sanskrit Literature. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0063-2.
• Tej Ram Sharma (1989). A Political History of the Imperial Guptas: From Gupta to Skandagupta. Concept. ISBN 978-81-7022-251-4.
• Upinder Singh (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India. ISBN 978-81-317-1677-9.