దోయాబ్
దోయాబ్ | |
|---|---|
సహజ ప్రాంతం | |
 ఉత్తర భారత ఉపఖండంలోని వివిధ దోయాబ్లను చూపించే పటం | |
| ప్రాంతం | భారత ఉపఖండం |
దోయాబ్ అనేది దక్షిణ ఆసియాలో ఉపయోగించే పదం.[1] ఇది రెండు కలిసే (సంగమించే) నదుల మధ్యనున్న భూభాగాన్ని సూచిస్తుంది.[2][1] భౌగోళిక పరంగా ఇది ఇంటర్ఫ్లూవ్ (రెండు నదుల మధ్యనున్న భూభాగం) కు సమానమైన భావన.[3]
ఆక్స్ఫర్డ్ హిందీ - ఆంగ్లం నిఘంటువులో ఆర్.ఎస్.మెక్ గ్రెగర్ అనే ఈ పదానికి పర్షియన్ మూలం ఉందని పేర్కొంటూ, దో-ఆబ్ (دوآب) అనే పదం నుండి ఇది ఉద్భవించిందని వివరిస్తారు. దీని అక్షరార్థం "రెండు జలాలు" లేదా "రెండు నీటి ప్రవాహాలు". ఈ పదం రెండు నదుల మధ్య ఉండి వాటి సంగమ స్థలం వరకు విస్తరించిన ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. చరిత్రకారుడు జె.ఎస్.గ్రెవాల్ ప్రకారం, దోయాబ్ అనేది "ఏ రెండు నదుల మధ్యనున్న అంతర్నదీ ప్రాంతం".[4]
ఖాదిర్, బంగర్, బరానీ, నాలీ, బాగర్
[మార్చు]
ఉత్తర భారతదేశం, పాకిస్తాన్ ప్రాంతాల మీదుగా అనేక హిమాలయ నదులు ప్రవహిస్తూ, సమతల ప్రాంతాలను అనేక దోయాబ్లుగా విభజిస్తాయి. అందువల్ల ఇండో-గంగేటిక్ మైదానాలు నదులు, ఖాదిర్, బంగర్ ప్రాంతాల పరంపరగా ఏర్పడ్డాయి. నదులకు సమీపంగా ఉన్న తక్కువ ఎత్తు గల వరద మైదానాలను ఖాదిర్ అంటారు. ఇవి తరచుగా వరదలకు గురవుతాయి, కానీ అత్యంత సారవంతమైన భూమిగా ఉంటాయి. నదుల నుండి దూరంగా ఉన్న కొద్దిగా ఎత్తైన ప్రాంతాలను బంగర్ అంటారు. ఇవి వరదలకు తక్కువగా గురవుతాయి, కానీ సగటున ఖాదిర్ కంటే కొద్దిగా తక్కువ సారవంతంగా ఉంటాయి.[5][6]
ఉత్తర హర్యానాలో ఖాదిర్ ప్రాంతాన్ని నాలీ లేదా నైలీ అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఘగ్గర్ నది, సరస్వతి నదీ ప్రవాహపు అవనతి ప్రాంతం మధ్య ఉన్న అత్యంత సారవంతమైన పచ్చిక భూమిని సూచిస్తుంది. వర్షాకాలంలో ఈ ప్రాంతం తరచుగా నీట మునిగిపోతుంది.[7]
బంగర్ ప్రాంతంలో బరానీ అనేది తక్కువ వర్షపాతం గల భూభాగాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ వర్షాధార పొడి వ్యవసాయం నిర్వహించబడుతుంది; ప్రస్తుతం ఇలాంటి ప్రాంతాలు ఎక్కువగా సాగునీటి కోసం ట్యూబ్వెల్లపై ఆధారపడుతున్నాయి.[8] బాగర్ ప్రాంతం బరానీ భూమికి ఒక ఉదాహరణ. ఇది రాజస్థాన్ రాష్ట్ర సరిహద్దుకు ఆనుకుని ఉన్న హర్యానా, పంజాబ్ రాష్ట్రాల మధ్యనున్న పొడి ఇసుక నేల ప్రాంతం.[8] నహ్రీ అనేది కాలువల ద్వారా సాగునీరు అందే భూమిని సూచిస్తుంది.[7] ఉదాహరణకు, రంగోయి ప్రాంతం అనేది ఘగ్గర్ నది వరదనీటిని పొడి ప్రాంతాలకు మళ్లించేందుకు నిర్మించిన రంగోయి కాలువ ద్వారా నీరు అందే ప్రాంతం.[9][10]
చారిత్రకంగా, దోయాబ్ ప్రాంతంలోని గ్రామాలను భూమి స్వభావం ఆధారంగా అధికారికంగా ఖాదిర్, ఖాదిర్-బంగర్ (అంటే మిశ్రమ స్వభావం), లేదా బంగర్గా వర్గీకరించేవారు. ఈ వర్గీకరణ అనేక శతాబ్దాలుగా అమలులో ఉండేది. భూమి ఉత్పాదకత స్థాయిని బట్టి వ్యవసాయ పన్ను రేట్లు కూడా భిన్నంగా ఉండేవి.[11][12]
గంగా–యమునా దోయాబ్
[మార్చు]
గంగా–యమునా దోయాబ్,[13][14][15] సాధారణంగా దోయాబ్ అని కూడా పిలువబడుతుంది. ఇది గంగా, యమునా నదుల మధ్య ఉన్న సమతల జలోద మైదాన ప్రాంతం. ఈ ప్రాంతం శివాలిక్ పర్వతాల నుండి రెండు నదులు సంగమించే ప్రయాగరాజ్ వరకు విస్తరించి ఉంది. దీనిని గంగా–యమునా దోయాబ్ లేదా గంగా దోయాబ్ అని కూడా అంటారు.
ఈ ప్రాంత విస్తీర్ణం సుమారు 23,360 చదరపు మైళ్లు (60,500 చదరపు కిలోమీటర్లు). దీని పొడవు సుమారు 500 miles (805 km), వెడల్పు సుమారు 60 miles (97 km) ఉంటుంది.[16] ప్రాచీన కాలంలో దీనిని అంతర్వేది అని పిలిచేవారు.[17][18][15] భారతదేశంలోని దోయాబ్లలో ఇది అతిపెద్దదిగా, అత్యధిక జనసాంద్రత కలిగిన ప్రాంతంగా పరిగణించబడుతుంది. దీనిని మూడు భాగాలుగా విభజిస్తారు: ఎగువ దోయాబ్ (హరిద్వార్ నుండి అలీగఢ్ వరకు), మధ్య దోయాబ్, దిగువ దోయాబ్.[13] బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలో ఈ దోయాబ్ను పరిపాలనా పరంగా మూడు జిల్లాలుగా విభజించారు: ఎగువ దోయాబ్ (మీరట్), మధ్య దోయాబ్ (ఆగ్రా), దిగువ దోయాబ్ (అలహాబాద్).[16] ప్రస్తుతం క్రింది రాష్ట్రాలు, జిల్లాలు దోయాబ్ ప్రాంతంలో భాగంగా ఉన్నాయి:[16]
ఎగువ దోయాబ్
[మార్చు]ప్రధాన వ్యాసం: ఎగువ దోయాబ్
మధ్య దోయాబ్
[మార్చు]మథురా జిల్లా బ్రజ్ ప్రాంతంలోని యమునా నది ఆవలి భాగంలో ఉంది.
దిగువ దోయాబ్
[మార్చు]- ఫరూఖాబాద్
- కన్నౌజ్
- ఇటావా
- ఔరయ్యా
- కాన్పూర్ (నగర, గ్రామీణ)
- ఫతేహ్పూర్
- కౌశాంబీ
- ప్రయాగరాజ్ (పూర్వపు అలహాబాద్ జిల్లా)[19]
పంజాబ్ దోయాబ్లు
[మార్చు]
పాకిస్తాన్, భారతదేశంలోని పంజాబ్ ప్రాంతంలో సంగమించే నదుల మధ్య ఉన్న ప్రతి భూభాగానికి ప్రత్యేకమైన పేరు ఉంది. ఈ పేర్లను మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్కు మంత్రి అయిన రాజా టోడర్ మాల్ రూపొందించాడని చెబుతారు. "సింధ్ సాగర్" మినహా మిగతా పేర్లు, ఆయా దోయాబ్ను పరిమితం చేసే రెండు నదుల పేర్ల మొదటి అక్షరాలను (పర్షియన్ లిపిలో) కలిపి ఏర్పడ్డాయి. ఉదాహరణకు, "చాజ్" (چج) = చనాబ్ (چناب) + జెహ్లమ్ (جہلم). ఈ పేర్లు తూర్పు నుండి పడమరకు వరుసగా అమర్చబడ్డాయి.[citation needed] పంజాబ్ను దోయాబ్లుగా విభజించే సంప్రదాయం అక్బర్ పాలన కాలం నుంచే ఉంది.[4]
పంజాబ్లోని దోయాబ్లను అక్కడి బార్ ప్రాంతాలతో గందరగోళం చేయకూడదు. గ్రేవాల్ (1999) ప్రకారం, బార్ అనేది రెండు నదీ లోయల మధ్య ఉన్న ఎత్తైన మైదాన ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది.[20] 11వ శతాబ్దంలో టర్కీ విజయం అనంతరం పంజాబ్లో బావుల ఆధారిత కృత్రిమ సాగునీటి పద్ధతి ప్రవేశపెట్టబడటంతో, దోయాబ్ల ఉత్తర భాగాల్లో జనాభా పెరుగుదలకు దోహదపడింది.[21]
పంజాబ్ ప్రాంతాలను విభజించే మరో పద్ధతిలో బెట్, ధాహా,, డాకర్ అనే భౌగోళిక విభాగాలు ఉన్నాయి. బెట్ అనేది వరదలకు గురయ్యే, నదుల ప్రవాహ పరిధిలోని ప్రాంతం. ధాహా అనేది పాత నదీ పటాల ప్రాంతం; ఇవి ఎత్తుగా, ఇసుకతో నిండి ఉండి, ఇంకా వరద ముప్పుకు లోనవుతాయి. డాకర్ అనేది నది ఒడ్లకు దూరంగా ఉండి, సాధారణంగా వరదల నుండి సురక్షితంగా ఉండే ప్రాంతం.[22]
సింధ్ సాగర్ దోయాబ్
[మార్చు]సింధు, జీలం నదుల మధ్యనున్న ప్రాంతాన్ని సింధ్ సాగర్ దోయాబ్ అంటారు.[4]
చాజ్ దోయాబ్
[మార్చు]జీలం, చెనాబ్ నదుల మధ్యనున్న ప్రాంతాన్ని చాజ్ దోయాబ్ అంటారు.[4]
రాచ్నా దోయాబ్
[మార్చు]చెనాబ్, రావి నదుల మధ్యనున్న ప్రాంతాన్ని రాచ్నా దోయాబ్ అంటారు.[4] రాచ్నా దోయాబ్లో గణనీయమైన భాగం మాజా ప్రాంతంలో ఉంది.[23]
బారి దోయాబ్
[మార్చు]రావి, బియాస్ నదుల మధ్యనున్న ప్రాంతాన్ని బారి దోయాబ్ అంటారు.[4] బారి దోయాబ్లో గణనీయమైన భాగం మాజా ప్రాంతంలో ఉంది.[23]
బిస్ట్ దోయాబ్
[మార్చు]బియాస్, సుత్లేజ్ నదుల మధ్యనున్న ప్రాంతాన్ని బిస్ట్ దోయాబ్ (లేదా దోయాబా) అంటారు. దీనిని బిస్ట్ జలంధర్ దోయాబ్ అని కూడా పిలుస్తారు.[4]
ఇతర దోయాబ్లు
[మార్చు]రాయచూరు దోయాబ్
[మార్చు]రాయచూరు దోయాబ్ అనేది ఆంధ్ర ప్రదేశ్, కర్ణాటక రాష్ట్రాలలో విస్తరించిన త్రిభుజాకార ప్రాంతం. ఇది కృష్ణా నది, దాని ఉపనది అయిన తుంగభద్ర నది మధ్యలో ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతానికి రాయచూర్ పట్టణం పేరు మీద ఈ పేరు వచ్చింది.[citation needed]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]- మెసపొటేమియా, Ancient Greek: Μεσοποταμίαలో "[నదుల మధ్యనున్న భూమి]" అనే అర్థం
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 doab or duab, n., OED Online, Oxford University Press, March 2014, retrieved 24 April 2019
- ↑ doab or duab, n., OED Online, Oxford University Press, March 2014, retrieved 24 April 2019
- ↑ Doab., Webster's Third New International Dictionary, Unabridged., 2013, retrieved 24 April 2019
- 1 2 3 4 5 6 7 Grewal, Jagtar Singh (1999). The Sikhs of the Punjab (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. 1–2. ISBN 8175960701.
- ↑ Pakistan: Soils, Encyclopædia Britannica, 2010
- ↑ Damage to Yamuna Khadar, Ravi Shankar's Art of Living Responsible: NGT, Khas Khabar, 7 December 2017.
- 1 2 "The Imperial Gazetteer of India", 1908, p. 288.
- 1 2 E. Walter Coward, 1980, Irrigation and Agricultural Development in Asia: Perspectives from the Social Sciences, Cornell University Press, ISBN 0801498716.
- ↑ 1987, Gazetteer of India: Hisar District, p. 7.
- ↑ 1987, Gazetteers of Hisar District, Government of Haryana, p. 162.
- ↑ F.C. Channing (1882), Land Revenue Settlement of the Gurgaon District, Government of India
- ↑ Oswald Wood, R. Maconachie (1882), Final Report on the Settlement of Land Revenue in the Delhi District, Government of India
- 1 2 The Gazetteer of India: Indian Union. Vol. I: Country and People. Government of India Press. 1965. pp. 36–37.
- ↑ "Ganges-Yamuna Doab". Encyclopædia Britannica, 3 November 2023. Accessed 31 March 2026.
- 1 2 Mishra, Shyam Manohar (1977). Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman. Abhinav Publications. p. 88.
- 1 2 3 Ganges-Yamuna Doab, Encyclopædia Britannica.
- ↑ Singh, Rewant Vikram (2003). Settlements in the Yamuna-Hindon Doab: An Archaeological Perspective. B.R. Publishing Corporation. p. 8. ISBN 9788176463584.
- ↑ Sharma, Deo Prakash. Archaeology of Lower Ganga-Yamuna Doab (circa 1200 B.C. to 1200 A.D.). Vol. I. Bharatiya Kala Prakashan. p. 13. ISBN 9788180900334.
- ↑ "Archaeology Of Lower Ganga-Yamuna Doab 2 Volumes". Archived from the original on 2023-02-07. Retrieved 2026-05-19.
- ↑ Grewal, Jagtar Singh (1999). "Glossary". The Sikhs of the Punjab (2nd ed.). Cambridge University Press. pp. xv. ISBN 8175960701.
- ↑ Grewal, Jagtar Singh (1999). The Sikhs of the Punjab (2nd ed.). Cambridge University Press. p. 3. ISBN 8175960701.
- ↑ Bhatti, H. S. (2000). Folk Religion: Change and Continuity. Rawat Publications. pp. 27–29. ISBN 9788170336082.
- 1 2 Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R.Bakshi R. (2007). Punjab Through the Ages. Sarup & Sons. ISBN 978-81-7625-738-1.
ఆధారాలు
[మార్చు]- McGregor, Ronald Stuart (1993), The Oxford Hindi-English Dictionary, Oxford University Press, p. 513, ISBN 978-0-19-864339-5, retrieved 11 September 2013
- క్లుప్త వివరణ ఉన్న వ్యాసాలు
- Articles containing Persian-language text
- Articles with unsourced statements from September 2013
- Articles with unsourced statements from December 2017
- Articles containing Ancient Greek (to 1453)-language text
- Doab
- హర్యానా భూగోళశాస్త్రం
- మధ్య ప్రదేశ్ భూగోళశాస్త్రం
- పాకిస్తాన్ పంజాబ్ దోయాబ్లు
- రాజస్థాన్ భూగోళశాస్త్రం
- ఉత్తర ప్రదేశ్ భూగోళశాస్త్రం
- హర్యానా ప్రాంతాలు
- మధ్య ప్రదేశ్ ప్రాంతాలు
- పంజాబ్, భారతదేశం ప్రాంతాలు
- రాజస్థాన్ ప్రాంతాలు
- ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతాలు
- పర్షియన్ పదాలు, పదబంధాలు
- భారతదేశ సహజ ప్రాంతాలు
- భూప్రకృతులు