ధోసి కొండ
| Dhosi Hill | |
|---|---|
  Dhosi Hill Location in Haryana  Dhosi Hill Dhosi Hill (India) | |
| Highest point | |
| Elevation | 740 m (2,430 ft) |
| Coordinates | 28°03′40″N 76°01′55″E / 28.06111°N 76.03194°E |
| Geography | |
| Location | Mahendragarh district, Haryana, India |
| Parent range | Aravali Range |
| Climbing | |
| Easiest route | Hike / scramble |
ధోసి కొండ భారతదేశంలోని దక్షిణ హర్యానాలో ఉన్న ఆరావళి పర్వత శ్రేణికి వాయువ్య దిశలో ఒంటరిగా నిలబడి ఉన్న ఒక అంతరించిపోయిన అగ్నిపర్వతం. ఇది వేద కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన ప్రదేశం. ఇది చుట్టుపక్కల భూమి నుండి 345 నుండి 470 మీటర్ల ఎత్తులో, సముద్ర మట్టానికి 740 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది. ప్రస్తుతం, ఈ కొండ చుట్టూ దేవాలయాలు, ఒక పక్కా చెరువు, కోట శిధిలాలు, గుహలు, అడవి ఉన్నాయి. మహాభారతం - వనపర్వం, పురాణాలు, శతపథ బ్రాహ్మణం మొదలైన వివిధ గ్రంథాల ప్రకారం, ప్రాచీన కాలంలో ఈ కొండపై వేద గ్రంథాలకు దోహదపడిన పలువురు ఋషుల ఆశ్రమాలు ఉండేవి. ఈ కొండ ఒక సంపూర్ణ అగ్నిపర్వత కొండకు ఉండాల్సిన అన్ని భౌతిక లక్షణాలను కలిగి ఉంది. దానిపై ఇప్పటికీ ఒక స్పష్టమైన లావా బిలం ఉండటం వలన, పై నుండి చూసినప్పుడు అది ఒక ఖచ్చితమైన శంఖు ఆకారంలో కనిపిస్తుంది.
ఇది అత్యంత పురాతన వేద మతపరమైన ప్రదేశాలలో ఒకటి హర్యానాలో సరస్వతీ నది మార్గంలో ఉంది.
రాజ్య వైద్యులైన అశ్వినీ కుమార్ కవలలు చ్యవన ఋషి కోసం మొదటిసారిగా చ్యవనప్రాశను రూపొందించినందుకు కూడా ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. చ్యవన ఋషి, అతని తండ్రి భృగు ఋషి ఈ కొండపై తమ ఆశ్రమాలను కలిగి ఉన్నారు.
స్థానం & రవాణా
[మార్చు]
హర్యానాలోని కుల్తాజ్పూర్ వైపు నుండి ధోసి కొండ అగ్నిపర్వత బిలానికి వెళ్లే వంకరటింకర మెట్లు.
ధోసి కొండ భారతదేశంలోని హర్యానా, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాల సరిహద్దులో ఉంది. దీని పాదాల వద్ద 3 గ్రామాలు ఉన్నాయి; పశ్చిమాన రాజస్థాన్లోని ఝున్ఝును జిల్లాలో ధోసి గ్రామం; దక్షిణాన రోప్వేతో కూడిన కుల్తాజ్పూర్, తూర్పున థానా గ్రామం - ఈ రెండూ హర్యానాలోని మహేంద్రగఢ్ జిల్లాలో ఉన్నాయి. కుల్తాజ్పూర్ గ్రామం 5 kilometres (3.1 mi) దూరంలో ఉంది.నార్నౌల్-బదోపూర్ రోడ్డుపై సమీపంలోని ప్రధాన పట్టణమైన నార్నౌల్ నుండి ఉంది. నార్నౌల్లో NH-11, NH-148B, NH-152D ట్రాన్స్-హర్యానా ఎక్స్ప్రెస్వే మొదలైన అనేక హైవేలు కలుస్తాయి.
కుల్తాజ్పుత్ ధోసి కొండ పాదభాగంలో ఉంది. ఢిల్లీకి పశ్చిమాన 150 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. అల్వార్ (ఇక్కడ ఢిల్లీ-ముంబై ఎక్స్ప్రెస్వే ఉంది) నుండి వాయువ్యంగా 100 కి.మీ.,జైపూర్కు ఉత్తరాన 160 కిలోమీటర్లు ఉంది.
భూమి మట్టం సుమారు 900 feet (270 m) ఉండగాసముద్ర మట్టానికి 900 అడుగుల (270 ఎత్తులో ఉన్న కొండ శిఖరం మరో 900 feet (270 m) మీటర్ల) ఎత్తులో ఉంది. భూమి మట్టానికి పైన.
ధోసి కొండ అగ్నిపర్వత బిలంలోని వివిధ నిర్మాణాల దృశ్యం.
కొండ వద్ద ఉన్న లావా లేదా విస్ఫోటనాలు.
మధ్యయుగ కాలంలో గంగా సింగ్ నూనివాల్ నిర్మించిన కోట అవశేషాలు.
ధోసి కొండ అడుగు భాగం.
ధోసి కొండ వద్ద శివకుండ్ సరోవర్.
పరిక్రమ మార్గంలో ఉన్న గుహ, ఇది యాత్రికులకు ఆశ్రయం కల్పిస్తుంది.
కొండ లోపల ఉన్న బిలం సమతల ఉపరితలంపై ఉన్న ప్రాచీన శివాలయం.
ఏరియల్ రోప్వే & గ్లాస్ బ్రిడ్జ్
[మార్చు]ధోసి హిల్ రోప్వే అనేది హర్యానా వైపు నుండి కొండ పైభాగం వరకు నిర్మించిన 900 మీటర్ల పొడవైన, 45 కోట్ల రూపాయల అంతర్జాతీయ ప్రమాణాల రోప్వే. దీని నిర్మాణ వ్యయాన్ని హర్యానా ప్రభుత్వం, భారత ప్రభుత్వం చెరో 50% పంచుకున్నాయి. దీనికి జూన్ 2023లో ఆమోదం లభించింది, తదుపరి ఆమోదాలు పొందిన తర్వాత నిర్మాణానికి 18 నెలలు పడుతుంది.
ధోసి హిల్ గ్లాస్ బ్రిడ్జ్ స్కైవాక్ను కూడా నిర్మించాలని యోచిస్తున్నారు.
ప్రాముఖ్యత
[మార్చు]మనుస్మృతి ప్రకారం, ఈ కొండ ప్రాచీన సరస్వతీ నది, దృషద్వతీ నది మధ్య ఉన్న ' బ్రహ్మవర్త ' అనే వైదిక రాజ్యంలోని భూభాగం, దీనిని ' దేవభూమి ' అని కూడా పిలిచేవారు. ఆరావళి పర్వతాలలో ఉద్భవించిన దృషద్వతీ నది ఒడ్డున ఉన్న ఈ అగ్నిపర్వత కొండ, అజ్మీర్ సమీపంలోని పుష్కర్ సరస్సు వద్ద ఉన్న బ్రహ్మదేవుని నివాసం నుండి ఉద్భవించింది. ఇప్పటికీ, రాజస్థాన్లోని జైపూర్ జిల్లా నుండి నీరు ఈ ప్రాచీన దృషద్వతీ నదిలో ప్రవహిస్తుంది. రేవారిలోని 'బ్రహ్మవర్త రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్' చేసిన పరిశోధన ప్రకారం, మనుస్మృతి, వేదాలు, ఉపనిషత్తులు వంటి ప్రధాన వైదిక గ్రంథాలు, ఋషులు, మునులు తమ ఆశ్రమాలను కలిగి ఉన్న మనువు బ్రహ్మవర్త రాజ్యం అని పిలువబడే ఈ ప్రాంతంలోనే అభివృద్ధి చెంది, రచించబడ్డాయి. మనువు, భృగువు, చ్యవనుడు, దుర్వాసుడు, పిప్పలాదుడు మొదలైన ఋషులు, వివిధ సంస్కృతీ గ్రంధాలను అందించిన వారి ఆశ్రమాలు సమీపంలో ఉన్నాయి, కొండ 50 కిలోమీటర్ల వ్యాసార్థం ఉంది.
పరిపాలన & జలపాతాలు
[మార్చు]ఈ కొండ ప్రస్తుతం రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని ఝుంజును జిల్లాలోని ధోసి, హర్యానా రాష్ట్రంలోని మహేంద్రగఢ్ జిల్లాలోని థానా, కుల్తాజ్పూర్లలోని మూడు గ్రామ పంచాయతీల పాలనలో ఉంది. జూలై-ఆగస్టు నెలల్లో వచ్చే వర్షాకాలంలో, శిఖరం వద్ద ఉన్న జలాశయం పొంగిపొర్లడం వల్ల ఏర్పడే మూడు జలపాతాల ఒడ్డున ఈ గ్రామాలు నెలకొని ఉన్నాయి. ఈ జలపాతాల ప్రస్తావన మహాభారత ఇతిహాసంలో ఉంది. గ్రామస్తులకు, జంతువులకు నీటి సరఫరాను పెంచడానికి ప్రతి గ్రామంలో ఒక పురాతన జలాశయం కూడా ఉంది.
చరిత్ర & కోట
[మార్చు]ఋగ్వేదం నాటి తొలి వేద కాలంలో, ఈ ప్రాంతాన్ని నందిగ్రామం అని పిలిచేవారు, ఇక్కడ ఋషి చ్యవనుడు తన ఆశ్రమంలో నివసించేవాడు. మహాభారతం నాటి తరువాతి వేద కాలంలో, ఈ ప్రాంతాన్ని నర రాష్ట్రం అని పిలిచేవారు, ఇది కాలక్రమేణా నార్నౌల్గా రూపాంతరం చెందింది. మహాభారత కాలంలో, హస్తినాపురం నుండి చంబల్ మార్గంలో ఉన్న నర రాష్ట్రాన్ని, పాండవులలో చిన్నవాడైన సహదేవుడు జయించాడు. మధ్యయుగ కాలంలో, స్థానిక రాఠోర్ రాజపుత్రులు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. క్రీ.శ. 1137లో, షా విలాయత్ అని కూడా పిలువబడే విదేశీ ముస్లిం దండయాత్రదారుడైన హజ్రత్ తుర్క్మన్ను స్థానిక రాఠోర్ రాజపుత్రులు సంహరించారు. ఆ తర్వాత, లూని రాజు నన్ కరణ్ ధోసి కొండపై నిర్మించిన కోట (ప్రస్తుతం నార్నౌల్ ఉత్తర శివార్లలో ఉన్న నసీబ్పూర్ అని పిలుస్తారు) ఒక దాడిలో పూర్తిగా ధ్వంసమైంది. తదనంతరం, యాదవ రాజు రావు గంగా సింగ్ నునివాల్ ఆ ప్రదేశంలో మరొక కోటను నిర్మించాడు, దాని అవశేషాలు ఇప్పటికీ ధోసి కొండపై ఉన్నాయి.
కోటకు 25 feet (7.6 m) ఎత్తు వరకు మందపాటి గోడలు ఉన్నాయి. ఎత్తు, 40 feet (12 m)అత్యంత నిటారుగా ఉండే వాలు ప్రాంతాలలో, అగ్నిపర్వతం పైభాగంలో కూడా ఈ కోట వెడల్పుతో ఉంటుంది. మధ్యయుగ కాలంలో ముస్లిం దండయాత్రల తరచు దాడుల నుండి కొండపై ఉన్న వారసత్వ సంపదను, ఆశ్రమాలను కాపాడటానికి ఈ కోటను నిర్మించారు. పాత ఆలయం స్థానంలో, 1890లలో భార్గవ సమాజం వారు చ్యవనుడి ఆలయ నమూనాలో కొండ అగ్నిపర్వత బిలంలో ఒక కోటను నిర్మించారు.
కుల్తాజ్పూర్, థానా వైపులా రాతి, సున్నపు ప్లాస్టర్తో అన్ని కాలాలకు అనువైన మెట్లు నిర్మించబడ్డాయి.
నీటి వనరులు
[మార్చు]
యాత్రికుల స్నానం కోసం వర్షపు నీటిని నిల్వ చేసే ఒక sarovar శతాబ్దాలుగా ఆ కొండ శిఖరంపై ఉంది. నిల్వ చేసిన ఆ నీటికి కొన్ని పునరుజ్జీవన గుణాలు, చర్మ వ్యాధులకు చికిత్స ఉందని చెబుతారు. ఆ కొండలో రాగి అధికంగా ఉండటం, అరుదైన మూలికలు పెద్ద పరిమాణంలో పెరగడం వల్ల, ఆ జలాశయంలోని నీరు మూలికాయుతంగా, రాగియుతంగా కూడా మారుతుంది.
కాలక్రమేణా జలాశయం పూడికతో నిండిపోతుంది, క్రమ విరామాలలో పూడికతీత చేయబడుతుంది. 1944లో, సమీపంలోని పిలానీ గ్రామానికి చెందిన జి.డి. బిర్లా నాయకత్వంలోని పారిశ్రామికవేత్తలైన బిర్లా సోదరులు, జలాశయంలోని పూడికతీతకు ఏర్పాట్లు చేసి, నిల్వ సామర్థ్యాన్ని పెంచడానికి ఆ ప్రదేశంలో ఒక సరైన కాంక్రీట్ ఆనకట్టను నిర్మించారు. ఇది వారి తండ్రి రాజా బల్దేవ్ రాయ్ బిర్లా జ్ఞాపకార్థం చేయబడింది. ఈ విషయాన్ని తెలియజేస్తూ ఆనకట్టపై ఒక ఫలకాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, దాని ప్రకారం సనాతని, హరిజన, ఆర్య సమాజీ, బౌద్ధులు, జైనులు, సిక్కులతో సహా అన్ని వర్గాల హిందూ యాత్రికులు స్నానం చేయడానికి ఈ జలాశయాన్ని ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఈ సౌకర్యాల వినియోగానికి కులపరమైన అడ్డంకి లేదని ఈ ఫలకం చూపిస్తుంది.
2003లో, ఢిల్లీ, హర్యానా కేంద్రంగా పనిచేస్తున్న ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ అయిన ఇండియన్ నేషనల్ ట్రస్ట్ ఫర్ ఆర్ట్ అండ్ కల్చరల్ హెరిటేజ్ ద్వారా ఈ జలాశయంలోని పూడికతీత జరిగింది.
త్రాగునీరు, ఇతర అవసరాల కోసం నీటి సరఫరాకై కొండపైన ఒక బావి ఉంది. కొండపై కురిసే వర్షపు నీటితో నిండిన సమీపంలోని జలాశయాల నుండి నీరు భూమిలోకి ఇంకి, భూమిలోకి ప్రసరించడం ద్వారా ఈ బావి నిండుతుంది. హర్యానా ప్రభుత్వం ఇప్పుడు కొండ దిగువ నుండి యాంత్రికంగా నీటిని తోడివేయడం ద్వారా ఆ కొండ వద్ద త్రాగునీటిని అందిస్తోంది.
పరిక్రమ
[మార్చు]మహాభారత కాలం, పాండవుల గురు శౌనక కాలం నుండి, తీర్థయాత్రకు వచ్చేవారు ఈ కొండ చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేస్తారు. 8–9 కిలోమీటర్ల పరిక్రమ ట్రాక్లోని కొన్ని భాగాలు కొండచరియలు విరిగిపడటం వల్ల దెబ్బతిన్నాయి.
దేవాలయాలు, మతపరమైన మేళాలు
[మార్చు]కుల్తాజ్పూర్ వైపు నుండి కొండ శిఖరానికి సగం దూరంలో ఉన్న శివ కుండ్లోని దేవాలయాలతో పాటు, కొండ అగ్నిపర్వత బిలం భాగంలో అనేక దేవాలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో చ్యవన దేవాలయం, బిలంపై ఉన్న శివాలయం, కొండ శిఖరంపై ఉన్న దేవి దేవాలయం, రాజ అతిథి గృహం పక్కన ఉన్న రామ దేవాలయం ఉన్నాయి. చ్యవన దేవాలయంలోని గర్భగుడిలో శేఖావతి చిత్రాలు ఉన్నాయి, యాత్రికుల కోసం ధర్మశాలగా (విశ్రాంతి స్థలం) ఉపయోగపడే ఒక నేలమాళిగ కూడా ఉంది. కొండపై ఉన్న ఇతర కట్టడాలలో పునరుద్ధరించబడిన చంద్రకూప్ కూడా ఉంది.
వివిధ పండుగలు, ఇతర ప్రత్యేక రోజులలో మేళాలు నిర్వహిస్తారు. సోమవతి అమావాస్య రోజున చాలా మంది ప్రజలు sarovars పవిత్ర స్నానం చేయడానికి గుమిగూడతారు. 1890ల నాటి ఒక పటం ప్రకారం, అప్పట్లో జనన ఘాట్లు అని పిలువబడే మహిళల కోసం ప్రత్యేక ఘాట్లు ఉండేవని, కానీ ఇప్పుడు అవి పాడుపడిపోయాయని తెలుస్తోంది.
ఇవికూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]
| హర్యానా ప్రత్యేకతలు | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| హర్యానాలోని విభాగాలు | |||||||||||||||||
| జిల్లాలు|జిల్లాలు | |||||||||||||||||
| సందర్శకుల ఆసక్తికరమైన ప్రదేశాలు |
| ||||||||||||||||
| ఎన్నికలు | |||||||||||||||||
| ముఖ్యమంత్రులు | |||||||||||||||||
| గవర్నర్లు | |||||||||||||||||
| హర్యానా రాష్ట్ర ఏజెన్సీలు |
| ||||||||||||||||
| |||||||||||||||||
| సంస్కృతి | |||||||||||||||||
| ఆర్ధికం | |||||||||||||||||
