నడ్డుల చాహమానులు
నడ్డుల చాహమానులు | |
|---|---|
| సుమారు క్రీ.శ. 950–సుమారు క్రీ.శ. 950–1197 | |
 | |
| రాజధాని | నడుల |
| Religion | హిందూ మతం (అధికారిక) జైన మతం (పూజనీయ) |
| ప్రభుత్వం | రాచరికం |
| History | |
• Established | సుమారు క్రీ.శ. 950 |
• కసహరదా యుద్ధం (1197) | సుమారు క్రీ.శ. 950–1197 |
| Today part of | భారతదేశం |
నడోల్ చౌహాన్లు అని కూడా పిలువబడే నడ్డుల చాహమానులు ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారు తమ రాజధాని నడుల (ప్రస్తుతం రాజస్థాన్ నడోల్) చుట్టూ ఉన్న మార్వార్ ప్రాంతాన్ని 10వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్య పరిపాలించారు. వారు రాజపుత్రుల చహమాన (చౌహాన్) వంశానికి చెందినవారు.
నడ్డులలోని చహమానాలు శాకంభరి చహమానాల శాఖ. వారి స్థాపకుడు, లక్ష్మణ (అలియాస్ రావు లఖ) 10వ శతాబ్దపు శాకంబరి పాలకుడు మొదటి వక్పతిరాజ కుమారుడు. అతని సోదరుడు సింహరాజ వారి తండ్రి తరువాత శాకంభరి పాలకుడు అయ్యాడు.[2] తరువాతి పాలకులు మాల్వా పరమారా, చాళుక్యులు, ఘజ్నివిడ్లు, అలాగే శకంభరి చహమానాల పొరుగు రాజ్యాలతో పోరాడారు.[3] చివరి పాలకుడు జయతా-సింహ బహుశా క్రీ. శ. 1197 ఘురిద్ సామ్రాజ్య జనరల్ కుతుబ్ అల్-దిన్ ఐబక్ చేతిలో ఓడిపోయాడు.[4]
చరిత్ర
[మార్చు]తొలి పాలకులు
[మార్చు]ఈ రాజవంశం స్థాపకుడైన లక్ష్మణ, శాకంభరి చాహమాన రాజు మొదటి వక్పతిరాజ కుమారుడు. అతని అన్నయ్య సింహరాజ వాక్పతిరాజ తరువాత 10వ శతాబ్దం మధ్యలో నడ్డుల వద్ద ఒక రాజ్యాన్ని ఏర్పరిచాడు.[5] లఖానా రౌల ప్రబంధ అనే పురాణ గ్రంథం ప్రకారం, నడ్డులలోని బ్రాహ్మణులు మేడలు అని పిలువబడే దోపిడీదారుల నుండి పట్టణాన్ని రక్షించడానికి అతన్ని నియమించుకున్నారు.[6]
బహుశా పరమార శాఖ చెందిన అర్బుదా (ఆధునిక మౌంట్ అబు) పాలకుడిని లక్ష్మణ కుమారుడు శోభిత ఓడించాడు.[7][8] శోభిత కుమారుడైన బలిరాజు, పరమారా రాజు ముంజరితో యుద్ధం చేశాడు, ఇరుపక్షాలు విజయం తమదేనని ప్రకటించుకున్నాయి.[8] బలిరాజు బహుశా వారసుడు లేకుండా మరణించాడు, అతని తరువాత లక్ష్మణుని చిన్న కుమారుడైన విగ్రహపాలుడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.{[9]
విగ్రహపాలుని కుమారుడు మహిందుడు హస్తికుండి రాష్ట్రకూట యువరాజు ధవళకు ఒక దుర్లభరాజుపై సహాయం చేశాడు, ఇతను శాకంభరి చాహమన రాజు దుర్లభరాజుగా గుర్తించవచ్చు.[10] మహీందు తరువాత అతని పెద్ద కుమారుడు అశ్వపాల, అతని కుమారుడు, వారసుడు అహిలా చాళుక్య రాజు మొదటి భీముడి దండయాత్రను తిప్పికొట్టినట్లు తెలుస్తోంది.[11] బహుశా వారసులు లేకుండా మరణించిన అహిల తర్వాత మహిందు చిన్న కుమారుడు అనహిల్లా అధికారంలోకి వచ్చాడు.[12]
విస్తరణ
[మార్చు]అనహిల్ల (క్రీ.శ. 1024-1055) రాజవంశంలోని అత్యంత విజయవంతమైన పాలకులలో ఒకడు, రాజ్యాన్ని బాగా విస్తరించాడు.[13] సుంధ కొండ శాసనం ప్రకారం, ఆయన భీముడిని ఓడించాడు, శాకంబరిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, పరమార రాజు భోజుడి సేనాపతి సాధను చంపాడు, తురుష్కులను (టర్కిక్ ప్రజలు) ఓడించాడు.[14] చరిత్రకారుడు దశరథ శర్మ సిద్ధాంతం ప్రకారం, శాకంబరి చాహమాన రాజు వీరారాముడిని ఓడించిన తర్వాత భోజుడు శాకంబరిని ఆక్రమించాడు, పరమారులను తరిమికొట్టడంలో వీరారాముడి వారసుడైన చాముండరాజుకు అనహిల్ల సహాయం చేశాడు.[15] మరోవైపు ఆర్.బి. సింగ్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, వీరారాముడికి వ్యతిరేకంగా అనహిల్ల భోజుడికి సహాయం చేశాడు, కానీ వారి పొత్తు విచ్ఛిన్నమై, అనహిల్ల, భోజుడి సేనాపతి సాధ మధ్య సంఘర్షణకు దారితీసింది.[16] తురుష్కులు బహుశా గజనవిద్ సైన్యం అయి ఉండవచ్చు.[13]
అనహిల్ల తరువాత అతని కుమారులు బాలప్రసాద, జేంద్రరాజ ఒకరి తర్వాత ఒకరు సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. జేంద్రరాజ ఒక చాళుక్య పాలకుడిని, బహుశా భీమ I లేదా భీముని వారసుడైన కర్ణుడిని ఓడించినట్లు తెలుస్తోంది.[17][18] జేంద్రరాజ కుమారులు పృథ్వీపాల, జోజల్లదేవ, అశారజ ఒకరి తర్వాత ఒకరు అతని వారసులుగా వచ్చారు.[19] పృథ్వీపాల, బహుశా శాకంభరి చాహమాన రాజు విగ్రహరాజ III, పరమర రాజు ఉదయాదిత్య వంటి తన ఇతర పొరుగువారితో పొత్తు పెట్టుకుని కర్ణుడిని ఓడించాడు.[20] అతను వాగడకు చెందిన ఒక పరమర అధిపతిని కూడా ఓడించినట్లు తెలుస్తోంది.[21]జోజల్లదేవ బహుశా ఒక దండయాత్ర సమయంలో చాళుక్య రాజధాని అనహిల్లపురను ఆక్రమించినట్లు చెబుతారు.[22]
వంశపారంపర్య కలహాలు
[మార్చు]క్రీ. శ. 1119 లో పృథ్వీపాల కుమారుడు రత్నపాల ఆషారాజు సింహాసనాన్ని తొలగించాడు. ఫలితంగా, అతను చాళుక్య రాజు జయసింహ సిద్ధరాజ నుండి ఆశ్రయం పొందాడు.[23] చాళుక్య సామంతునిగా, అతను పరమార రాజు పరమారా వ్యతిరేకంగా జయసింహుడు చేసిన యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు.[24] ఇంతలో, రత్నపాల తరువాత అతని కుమారుడు రాయపాల సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, క్రీ. శ. 1145 లో అషారాజు కుమారుడు కటుకరాజ చేత తొలగించబడ్డాడు.[25] కటుకరాజ తరువాత ఆశారాజు చిన్న కుమారుడు అల్హనాదేవ, చాళుక్య రాజు కుమారపాలకు సామంతునిగా పనిచేశాడు.[26] చాళుక్యులు శాకంభరి చహమాన రాజు అర్నోరాజా యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు, కొంతకాలం పాటు కుమారపాల అల్హనాదేవ స్థానంలో నడ్డుల వద్ద తన సొంత గవర్నరును నియమించాడు. తరువాత, అతను అల్హనాదేవను నడ్డుల పాలకుడిగా తిరిగి నియమించాడు.[27][28] 12వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, కుమారపాల తరపున అల్హనాదేవ సౌరాష్ట్ర కొన్ని అల్లర్లను అడ్డుకున్నాడు.[29]
అల్హనాదేవ తరువాత అతని పెద్ద కుమారుడు కేల్హనాదేవ, అతని చిన్న కుమారుడు కీర్తిపాల జలోర్లో చహమాన రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.[30]
క్షీణత
[మార్చు]క్రీ. శ. 1178లో, ఘోర్ ముహమ్మద్ నేతృత్వంలోని ఘురిడ్లు చాళుక్య రాజ్యంపై దాడి చేసి, నడ్డులా నుండి కెలహనదేవుడిని తాత్కాలికంగా తొలగించారు. కెల్హనదేవ, అతని సోదరుడు కీర్తిపాల, ఇతర చాళుక్య సామంతులు క్రీ. శ. 1178లో జరిగిన కసహరద యుద్ధంలో చాళుక్యులు ఘురిడ్లను ఓడించడంలో సహాయపడ్డారు. ఫలితంగా, కెల్హానా నడ్డులపై నియంత్రణను తిరిగి పొందగలిగాడు.[31] చాళుక్య భూస్వామ్యవాదిగా, కేల్హనాదేవ యాదవ పాలకుడు ఐదవ భిల్లామ దండయాత్రను కూడా తిప్పికొట్టాడు.[32]
కెల్హనదేవ కుమారుడు జయతసింహ కాలం నాటికి, ఘురిడ్లు మరింత శక్తివంతంగా ఎదిగి, శాకంభరి చాహమాన రాజు మూడవ పృథ్వీరాజుని ఓడించారు. క్రీ. శ. 1197లో, ఘురిద్ జనరల్ కుతుబ్ అల్-దిన్ ఐబక్ నద్దులా , చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలపై దాడి చేశాడు. జయతసింహ నడ్డులను విడిచిపెట్టి, బహుశా మౌంట్ అబూ వద్ద ఘురిడ్లను వ్యతిరేకించడానికి హిందూ సమాఖ్యలో చేరాడు. కుతుబ్ అల్-దిన్ ఐబక్ ఈ సమాఖ్యను ఓడించాడు, తరువాతి రోజుల్లో నడ్డులా రాజ్యం అనేక రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.[33] క్రీ.శ. 1199-1201 నాటి ఐదు శాసనాల ద్వారా ధృవీకరించబడిన సామంతసింహా, జయతసింహా వారసుడిగా ఉండవచ్చు.[34][33]
నాణేలు
[మార్చు]అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్హామ్ వద్ద రెండు గుర్రపువాడు, ఎద్దు రకం నాణేలు ఉన్నాయి, అతను ఆ నాణేలను "తెలియని రాజపుత్ర నాణేలు" గా వర్గీకరించాడు. ఆయన ప్రచురించిన ఒక నాణెం వెనుక భాగంలో "శ్రీ కల్హణ లేదా కిలాహన" అని పురాణం ఉంది. ఈ నాణేలు నాదోల్ చౌహాన్ రాజవంశానికి చెందినవని పండితుడు ప్రఫుల్ల చంద్ర రాయ్ సూచించారు. కల్నల్ జేమ్స్ టాడ్ కూడా నాదోల్ నుండి అనేక గుర్రపువాడు, ఎద్దు రకం నాణేలను సేకరించాడు.[35]
పాలకుల జాబితా
[మార్చు]ఈ క్రింది జాబితా నడ్డుల యొక్క చహ్మానా పాలకుల జాబితా, సుమారు పాలన కాలం, ఆర్. బి. సింగ్ అంచనా ప్రకారం:[36]
| క్రమ సంఖ్య. | రాజులు | పాలన (క్రీ. శ) |
|---|---|---|
| 1 | లక్ష్మణ అలియాస్ రావు లఖా లేదా లఖన్ | 950–982 |
| 2 | శోభిత | 982–986 |
| 3 | బలిరాజా | 986–990 |
| 4 | విగ్రహపాల | 990–994 |
| 5 | మహీంద్రా అలియాస్ మహీందు | 994–1015 |
| 6 | అశ్వపాల | 1015–1019 |
| 7 | అహిల | 1019–1024 |
| 8 | అనహిల్లా | 1024–1055 |
| 9 | బాలప్రసాద | 1055–1070 |
| 10 | జెంద్రరాజా | 1070–1080 |
| 11 | పృథ్వీపాల | 1080–1090 |
| 12 | జోజల్లదేవ | 1090–1110 |
| 13 | అషారాజ అలియాస్ అశ్వరాజ | 1110–1119 |
| 14 | రత్నపాల | 1119–1132 |
| 15 | రాయపాల | 1132–1145 |
| 16 | కటుకరజ | 1145–1148 |
| 17 | అల్హానాదేవా | 1148–1163 |
| 18 | కెల్హనదేవ | 1163–1193 |
| 19 | జయతసింహ | 1193–1197 |
కుటుంబ వృక్షం
[మార్చు]| నడ్డుల చాహమానులు | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Anita Sudan 1989, pp. 312–316.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 233.
- ↑ Sailendra Nath Sen 1999, p. 334.
- ↑ R. B. Singh 1964, pp. 262–263.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 234.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 121.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 238.
- 1 2 Dasharatha Sharma 1959, p. 122.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 239.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 124.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 125.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 242.
- 1 2 Dasharatha Sharma 1959, p. 126.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 243.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, pp. 34–35.
- ↑ R. B. Singh 1964, pp. 243–244.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 127.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 246.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 246-248.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 247.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 128.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 129.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 251.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 249.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 253.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 254.
- ↑ Asoke Kumar Majumdar 1956, p. 111.
- ↑ R. B. Singh 1964, pp. 255–257.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 255.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 142.
- ↑ R. B. Singh 1964, p. 259.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 137.
- 1 2 R. B. Singh 1964, p. 264.
- ↑ Dasharatha Sharma 1959, p. 140.
- ↑ Roy, Prafulla Chandra (1980). The Coinage of Northern India: The Early Rajaputa Dynasties from the 11th to the 13th Centuries A.D. (in ఇంగ్లీష్). New Delhi: Abhinav Publications. p. 126. ISBN 978-81-7017-122-5.
- ↑ R. B. Singh 1964, pp. 252–265.