నింగ్తౌజా రాజవంశం

నింగ్తౌజా ఇల్లు
నింగ్తౌజా ఇల్లు
	మణిపూర్ రాజ చిహ్నం
Country	మణిపూర్
Founded	33; 1993 సంవత్సరాల క్రితం
Founder	నొంగ్డా లైరెన్ పాఖంగ్బా
Current head	లీషెంబా సనజవోబా
Final ruler	బోధ్‌చంద్ర సింగ్
Titles	మణిపూర్ రాజు
Deposition	1949 (భారత సమాఖ్యలో విలీనం చేయబడింది)

నింగ్తౌజా రాజవంశం, మంగాంగ్ రాజవంశం అని కూడా పిలుస్తారు,^[1]^{[ఆధారం యివ్వలేదు]} మణిపూర్ రాజుల వారసులను కలిగి ఉంది. నింగ్తౌజా అంటే అక్షరాలా రాజు సంతానం అని అర్థం (నింగ్తౌ అంటే రాజు, చా లేదా మచా అంటే సంతానం, ఇందులో జా అనేది చా పదానికి రూపాంతరం). ఇందులో 125 విస్తరించిన కుటుంబాలు ఉన్నాయి. దీనిని సా.శ. 33లో రాజు నొంగ్డా లైరెన్ పాఖంగ్బా స్థాపించాడు.^[2]

చరిత్ర

సా.శ. 1వ సహస్రాబ్ది ప్రారంభం నాటికి, నింగ్తౌజా రాజవంశం ఖాబా వంశ భూభాగాన్ని ఆక్రమించి, ఇంఫాల్ నదీ లోయలో ఆవిర్భవించడం ప్రారంభించింది. వారు కంగ్లాను తమ అధికార స్థానంగా ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.^[3] కంగ్లా నుండి వారు చుట్టుపక్కల ఉన్న లువాంగ్, మొయిరాంగ్, ఖాబా-న్గన్బా, అంగోమ్, సారంగ్-లీషాంగ్థెమ్, ఖుమాన్ వంశ రాజ్యాలను కలుపుకున్నారు.

సా.శ. 33 నుండి చివరి రాజు బోధ్‌చంద్ర పాలన వరకు, మణిపూర్‌ను డెబ్బై నాలుగు మంది రాజులు పరిపాలించారు, వీరిలో పాఖంగ్బా, నౌథింగ్‌ఖోంగ్, లోయియుంబా, కియాంబా, ఖాగెంబ, చరైరోంగ్‌బా, పామ్హెయిబా, మహారాజ జై సింగ్, మహారాజ గంభీర్ సింగ్, మహారాజ నర సింగ్, చంద్రకీర్తి, చురచంద్ పాలనలు అత్యుత్తమమైనవి.^[4]

పాలకులు

నొంగ్డా లైరెన్ పాఖంగ్బా (సా.శ. 33–154), రాజవంశ స్థాపకుడు
ఖుయోయ్ తొంపోక్ (సా.శ. 154–264)
తౌథింగ్మాంగ్ (సా.శ. 264–364)
ఖుయి నింగోన్బా (సా.శ. 364–379)
పెంగ్సిపా (సా.శ. 379–394)
కావ్ఖాంగ్పా (సా.శ. 394–411)
నౌఖంపా (సా.శ. 411–428)
నౌఫాంగ్పా (సా.శ. 428–518)
సమీలాంగ్ (సా.శ. 518–568)
ఉరకోన్తౌపా (సా.శ. 568–658)
నౌథింగ్‌ఖోన్ (సా.శ. 663–763)
ఖోంగ్టెక్చా (సా.శ. 763–773)
కీలెన్చా (సా.శ. 784–799)
యాలబా (సా.శ. 799–821)
అయాంగ్పా (సా.శ. 821–910)
నింగ్తౌచెంగ్ (సా.శ. 910–949)
చెంగ్లీ-ఇపన్-లాంతపా (సా.శ. 949–969)
కీఫాబా యాంగ్లోన్ (సా.శ. 969–984)
ఇరెంగ్బా (సా.శ. 984–1074), రాజవంశ చివరి పాలకుడు
గమనిక - రాజవంశం మణిపూర్ రాజ్యంగా కొనసాగింది, ఇక్కడ నింగ్తౌజా రాజవంశం పాలిస్తుంది.

రాజ గృహాలు

19వ శతాబ్దం నుండి పాలక కుటుంబం అనేక రాజ గృహాలుగా విభజించబడింది. అవి:

నర సింగ్ ఇల్లు (మహారాజ నర సింగ్ (సా.శ. 1844-1850) వారసులు. ఈ ఇల్లు రాజు పామ్హెయిబా కుమారుడు, రాజు నర సింగ్ తాత అయిన యువరాజు న్గౌబ్రామ్ బిర్ సాయి నుండి ఉద్భవించిన సేనాపతిమయుమ్ ఇంటికి వారసుడు కూడా.
కర్త ఇల్లు (మహారాజ భాగ్యచంద్ర (సా.శ. 1759-1762, 1763-1798) వారసులు).
మంత్రిమయుమ్ (యువరాజు అనంత సాయి వారసులు).
లౌరుంగ్‌పురెన్‌మయుమ్ (యువరాజు హరిచరణ్ సాయి వారసులు).
ఉరుంగ్‌పురెన్‌మయుమ్ (యువరాజు శతృఘ్న సాయి/టోలన్ టోంబా వారసులు).

సా.శ. 1709 నుండి మణిపూర్ రాజ కుటుంబ సభ్యులు

సా.శ. 1709 నుండి మణిపూర్ రాజ కుటుంబ సభ్యులు:^[5]

సామ్రాట్ పామ్హెయిబా (సా.శ. 1709-1748), గరీబ్నివాజ్, మయంగాంబ, గోపాల్ సింగ్ అని ప్రసిద్ధి చెందాడు
రాజు అజిత్ సాయి (సా.శ. 1748–1752), గరీబ్నివాజ్ కుమారుడు
రాజు భరత్ సాయి (సా.శ. 1752–1753), గరీబ్నివాజ్ కుమారుడు
యువరాజు శ్యామ్ సాయి, ఖురాయ్ లక్పా, గరీబ్నివాజ్ కుమారుడు
యువరాజు న్గౌబ్రామ్ బిర్ సాయి, సేనాపతి, థీర్ సాయి అని కూడా పిలుస్తారు, గరీబ్నివాజ్ కుమారుడు
యువరాజు అనంత సాయి, గరీబ్నివాజ్ కుమారుడు
యువరాజు హరిచరణ్ సాయి, నింగ్తెమ్ పామ్హెయిబా కుమారుడు
జయ్ జగదానంద, లౌరుంగ్‌పురెన్, హరిచరణ్ సాయి కుమారుడు
యువరాజు కోకిలానంద, అనంత సాయి కుమారుడు
జాయ్ సింగ్ (సా.శ. 1822–1823), కోకిలానంద కుమారుడు
రాజు మరంబా, గౌర్శ్యామ్ అని కూడా పిలుస్తారు (సా.శ. 1753–1759, 1762-1763), శ్యామ్ సాయి కుమారుడు
యువరాణి శీతమల, గరీబ్నివాజ్ మేనకోడలు, తరువాత బర్మా రాణి
యువరాణి హరిప్రియ, గరీబ్నివాజ్ కుమార్తె, తరువాత కాచార్ రాణి

నర సింగ్ ఇంటి సభ్యులు

రాజు భద్ర సింగ్ (సా.శ. 1824–1825), మీటింగ్ నొంగ్‌పోక్ వైరంగ్ పామ్హెయిబా, మహారాజ ఖాబా అని కూడా పిలుస్తారు, న్గౌబ్రామ్ బిర్ సాయి కుమారుడు
రాజు యదు సింగ్ (సా.శ. 1823), రాజు భద్ర సింగ్ కుమారుడు
రాజు రాఘవ్ సింగ్ (సా.శ. 1823–1824), రాజు యదు సింగ్ కుమారుడు
రాజు నర సింగ్ (సా.శ. 1844–1850), చింగ్తాంగ్లెన్ పామ్హెయిబా, మీటింగ్ లైరెన్ నొంగ్‌డ్రెన్ సెండ్రెంగ్ మానిక్ ఖోంబా అని కూడా పిలుస్తారు, రాజు భద్ర సింగ్ కుమారుడు.
క్రౌన్ ప్రిన్స్ బుబొన్సానా, భోగేంద్ర అని కూడా పిలుస్తారు, రాజు నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు బరాచౌబ, యాయిస్కుల్లాక్పా (మహారాజ సూర్చంద్రపై తిరుగుబాటు చేశాడు. పట్టుబడి హజారీబాদ్‌కు ప్రవాసం పంపబడ్డాడు.), రాజు నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు అంగౌ, సేనాపతి (1851లో మహారాజ చంద్రకీర్తిపై తిరుగుబాటు చేశాడు. ఓడిపోయి కాచార్‌కు పారిపోయాడు.), రాజు నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు హౌజావ్, ఖురైలాక్పా, నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు పుష్కర్ సానా, మంత్రి (ఆంగ్లో-బ్రిటిష్ యుద్ధం తరువాత బ్రిటిష్ పాలనలో మణిపూర్ కొత్త రాజుగా సిఫార్సు చేయబడ్డాడు. అతను దానిని తిరస్కరించి తన అన్నయ్య చిన్న మనవడు చురచంద్‌ను మణిపూర్ రాజుగా సిఫార్సు చేశాడు.), రాజు నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు ఉదేంద్ర, సానా ఉరిబా అని కూడా పిలుస్తారు, రాజు నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు మెగజింగ్, రాజు నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు థేబా, రాజు నర సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు బేకేంద్ర, సంగోల్ సెన్బా హంజాబా
యువరాజు కీఫా సానా లేదా కీఫా సింగ్, రాజు నర సింగ్ కుమారుడు (కీఫా సింగ్ 1862లో హజారీబాদ్‌కు ప్రవాసంలో ఉన్నప్పుడు ఆధునిక పోలో ఆటను బ్రిటిష్ వారికి పరిచయం చేశాడు).^[6]
యువరాణి కోనుసానా, రాజు నర సింగ్ కుమార్తె
యువరాణి చౌబిటన్, రాజు నర సింగ్ కుమార్తె
యువరాణి సానా పుఖ్రాంబి
యువరాణి యుమ్సంగ్బి, రాజు నర సింగ్ కుమార్తె
యువరాణి తోక్చోమ్ ఒంగ్బి, రాజు నర సింగ్ కుమార్తె
యువరాణి నొంగ్‌తోన్బి సానా, రాజు నర సింగ్ కుమార్తె
యువరాణి చౌను సానా, రాజు నర సింగ్ కుమార్తె
రాజు దేవేంద్ర సింగ్ (సా.శ. 1850), మహారాజ్ ఢాకా తబా అని కూడా పిలుస్తారు, రాజు భద్ర సింగ్ కుమారుడు
యువరాణి ఢాకా రాణి, రాజు దేవేంద్ర సింగ్ కుమార్తె, తరువాత త్రిపుర రాణి
యువరాజు థాంగ్‌కోక్ సానా, రాజు దేవేంద్ర సింగ్ కుమారుడు (1904 తిరుగుబాటులో పాల్గొన్నందుకు ప్రవాసం పంపబడ్డాడు. తరువాత దర్బార్ సభ్యుడయ్యాడు)
యువరాజు డుంబ్రా సింగ్, చౌబియాయ్మా అని కూడా పిలుస్తారు, భోగేంద్ర కుమారుడు
డుంబ్రా సింగ్, చౌబియాయ్మా కుమారుడు, రాజు చురచంద్ అన్నయ్య (రాజ్యానికి చేసిన సేవకు గాను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అతనికి "రాజా" బిరుదు ఇచ్చింది)
మహారాజ సర్ చుర చంద్ సింగ్ (సా.శ. 1891–1941) (పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని నబద్వీప్‌లో మరణించాడు), చౌబియాయ్మా కుమారుడు
యువరాజు ప్రియ బ్రత సింగ్, స్వతంత్ర మణిపూర్ మొదటి, చివరి ముఖ్యమంత్రి, మహారాజ చుర చంద్ సింగ్ కుమారుడు.
యువరాణి తంఫాసానా, మహారాజ చుర చంద్ సింగ్ కుమార్తె
యువరాణి తొంబిసానా, మహారాజ చుర చంద్ సింగ్ కుమార్తె
యువరాజు జై సింగ్
యువరాజు ఖేదాసానా, మహారాజ చుర చంద్ సింగ్ కుమారుడు
యువరాజు మైపక్సానా, అమిన్సానా అని కూడా పిలువబడే యువరాజు సనహల్ కుమారుడు
యువరాణి సనతోంబి, మహారాజ సూర్ చంద్ర కుమార్తె
యువరాణి బినోదిని, ఎం. కె. బినోదిని దేవిగా ప్రసిద్ధి చెందింది, మహారాజ చుర చంద్ సింగ్ కుమార్తె. నవలా రచయిత, చిన్న కథల రచయిత, చిత్రనిర్మాత, సామాజిక కార్యకర్త.
మహారాజ బోధ్ చంద్ర (సా.శ. 1941–1955), మహారాజ చుర చంద్ సింగ్ కుమారుడు
యువరాణి తంఫాసానా
మహారాజ ఓకేంద్ర సింగ్, మహారాజ బోధ్ చంద్ర కుమారుడు
మహారాజ్‌కుమార్ లక్ష్మీకాంత్ సింగ్, మహారాజ బోధచంద్ర కుమారుడు

కర్త ఇంటి సభ్యులు

మహారాజ భయచంద్ర, చింగ్తాంగ్ ఖోంబా అని ప్రసిద్ధి చెందాడు (సా.శ. 1759–1762, 1763–1798), శ్యామ్ సాయి కుమారుడు
రాజు లబ్యానచంద్ర (సా.శ. 1798–1801), భయచంద్ర కుమారుడు
రాజు మధుచంద్ర (సా.శ. 1801–1803), భయచంద్ర కుమారుడు
రాజు చౌర్జిత్ (సా.శ. 1803–1813) (పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని నబద్వీప్‌లో మరణించాడు), భయచంద్ర కుమారుడు
యువరాజు సానా చాహి అహుమ్ (మహారాజ చౌర్జిత్ కుమారుడు, రాజ్‌కుమార్ నరేంద్ర సింగ్‌గా ప్రసిద్ధి చెందాడు. 1857లో ఈశాన్య భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వారిపై తిరుగుబాటు బావుటా ఎగురవేశాడు).
రాజు మర్జిత్ (సా.శ. 1813–1819), భయచంద్ర కుమారుడు
యువరాజు హేరాచంద్ర, రాజు లబ్యానచంద్ర కుమారుడు డాకు నింగ్తౌ అని ప్రసిద్ధి చెందాడు (1819-1821లో బర్మా ఆక్రమణ దళాలకు వ్యతిరేకంగా మైతేయిలను సమీకరించిన మొదటి నాయకుడు)
రాజు యుమ్జావోతబా, పీతాంబర్ అని కూడా పిలుస్తారు (సా.శ. 1821–1822), రాజు మధుచంద్ర కుమారుడు
రాజు గంభీర్ సింగ్ (అతను, తన రెండవ దాయాది నర సింగ్ తో కలిసి 1825లో బర్మా ఆక్రమణ దళాలను చిన్విన్ నది ఆవలకు తరిమికొట్టాడు. యాండబూ ఒప్పందం ద్వారా 1826-1834లో మణిపూర్ స్వతంత్ర పాలకుడిగా ప్రకటించబడ్డాడు), భయచంద్ర కుమారుడు
యువరాణి కురంగనయని, భయచంద్ర కుమార్తె, తరువాత అస్సాం రాణి.
యువరాణి తంఫాసానా (చింగఖం ఒంగ్బి) (నేటి మొయిరాంగ్‌ఖోమ్ మార్కెట్ యువరాణి కట్నం)
రాజు చంద్ర కీర్తి (సా.శ. 1834–1844, 1850–1886), గంభీర్ సింగ్ కుమారుడు
యువరాణి ఫాండెంగ్సానా (రాజు చంద్ర కీర్తి కుమార్తె. థాంగ్మీబంద్‌లో, తరువాత పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని నాదియాలోని నబద్వీప్‌లో నివసించింది)
రాజు సూర్చంద్ర (సా.శ. 1886–1890) (కలకత్తాలో మరణించాడు), చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
యువరాజు లూఖోయిసానా, రాజు సూర్చంద్ర కుమారుడు (ఆంగ్లో మణిపూర్ యుద్ధం తర్వాత చిన్న వయస్సులోనే మరణించాడు).
రాజ్‌కుమారి సనతోంబి, రాజు సూర్చంద్ర కుమార్తె (మణిపూర్‌లోని బ్రిటిష్ రాజకీయ ఏజెంట్, యువ రాజా చురచంద్‌కు ప్రతినిధి అయిన మేజర్ మాక్స్‌వెల్‌కు రెండవ భార్య అయింది. బోర్ సాహిబ్ ఒంగ్బి సనతోంబి అని ప్రసిద్ధి చెందింది)
రాజు కులచంద్ర (సా.శ. 1890–1891) (అండమాన్ ద్వీపానికి ప్రవాసం పంపబడ్డాడు, తరువాత యు.పి.లోని రాధాకుండలో మరణించే వరకు స్థిరపడ్డాడు), రాజు చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
క్రౌన్-ప్రిన్స్ తికేంద్రజిత్, కోయిరెంగ్ ది సేనాపతి అని కూడా పిలుస్తారు (యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ రాణిపై యుద్ధం చేసినందుకు బ్రిటిష్ వారు 1891లో ఉరితీశారు), రాజు చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
యువరాజు పాకా సానా, సాగోల్ హంజాబా, భైరజిత్ సింగ్ అని కూడా పిలుస్తారు, రాజు చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
యువరాజు తంబౌ సానా, సాము హంజాబా, కిషోర్జిత్ సింగ్ అని కూడా పిలుస్తారు, రాజు చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
యువరాజు గోపాల్ సానా, ఫుంగనై హంజాబా, రాజు చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
యువరాజు జిల్లా న్గంబా, రాజు చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
యువరాజు అంగౌ సానా, రాజు చంద్ర కీర్తి కుమారుడు
రాజ్‌కుమార్ బిక్రమ్‌జిత్ సింగ్ (భారతీయ ఫ్లూటిస్ట్)

రాజ బిరుదులు

మైతేయి యువరాజుల రాజ బిరుదులు^[7]:

నింగ్తౌజా రాజవంశం మగ సభ్యులకు వంగం.
రాజుకు మీడింగు.
రాజుకు నింగ్తెమ్.
క్రౌన్ ప్రిన్స్‌కు వాంగోల్ నింగ్తౌ.
యువరాజులకు నింగ్తెమ్చా, ఇబుంగ్షిజా, ఇబుంగో, నింగ్తౌమచా.
పాలక రాజు పెద్ద కుమారుడికి సనావాపిహల్ లేదా సనహల్.

మైతేయి యువరాణుల రాజ బిరుదులు:

నింగ్తౌజా రాజవంశం కుమార్తెలకు వంగమ్లాన్.
ప్రధాన రాణికి మీతేయి లీమా.
రెండవ రాణికి అపాంబి అహల్.
మూడవ రాణికి లీమాఖుబి అహల్.
నాల్గవ రాణికి అపాంబి నహా.
యువరాణులు, యువరాజుల భార్యలకు షిజా, ఎబెమ్మా.
పాలక రాజు పెద్ద కుమార్తెకు తంఫా వంగమ్లాన్ లేదా తంఫాసానా.

18వ శతాబ్దంలో హిందూ మతాన్ని స్వీకరించినప్పటి నుండి మణిపూర్ రాజ కుటుంబం హిందూ బిరుదులను రూపొందించుకుంది:^[8]

రాజుకు మహారాజ, శ్రీజుట్, మణిపురేశ్వర్, మెక్లేశ్వర్.
క్రౌన్ ప్రిన్స్‌కు యువరాజ్.
యువరాజులకు రాజ్‌కుమార్.
యువరాణులకు రాజ్‌కుమారి.

మహారాజ చురచంద్ సింగ్ (1891-1941), మహారాజ బోధ్చంద్ర సింగ్ (1941-1955) పాలనలో వారి కుమారులు, కుమార్తెలకు మహారాజ్ కుమార్, మహారాజ్ కుమారి వంటి గొప్ప బిరుదులు ఇవ్వబడ్డాయి. యువరాజుల స్వాభావిక బిరుదు, అధికారాలపై మణిపూర్‌లోని అప్పటి బ్రిటిష్ పొలిటికల్ ఏజెంట్, యువ రాజా చురచంద్ సింగ్ ప్రతినిధి మేజర్ మాక్స్‌వెల్ ఇలా రాశాడు:"రాజ్‌కుమార్‌లు, లేదా మణిపూర్‌లో వారిని పిలిచే విధంగా నింగ్తౌ మచాలు, రాజాలు చాలా సంఖ్యలో ఉన్నారు; ఉదాహరణకు, ఒక రాజుకు ఎనిమిది మంది కుమారులు ఉంటే, ఆ కుమారులు మగ సంతానంతో సమానంగా ఆశీర్వదించబడితే, మొత్తం 64 మంది మనవళ్లు నింగ్తౌ మచాలు అవుతారు, మళ్ళీ వారి కుమారులు, ఆ విధంగా కొనసాగుతుంది." రాజ్‌కుమార్‌లు సమస్యాత్మకమైన వ్యక్తులు అని మేజర్ మాక్స్‌వెల్ గమనించాడు, అతను వారికి పెద్దగా ప్రోత్సాహం ఇవ్వలేదు.^[9]

మణిపూర్ రాజరికానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన రచనలు

మణిపూర్ రాజరికానికి సంబంధించిన సినిమాలు

కరోనేషన్ ఆఫ్ ది మహారాజ ఆఫ్ మణిపూర్ (1944, 7 నిమిషాలు, 35 మి.మీ)^[10]
ది మహారాజ డ్యాన్సర్ (1945)^[11]
రాజ్ నర్తకి (1941)

మణిపూర్ రాజులపై పుస్తకాలు

ఎల్. ఇబుంగోహల్ సింగ్, ఎన్. ఖేల్చంద్ర, చైథరోల్ కుంబాబా (ఇంఫాల్: మణిపూర్ సాహిత్య పరిషత్)
సరోజ్ నళినీ ఆరంబమ్ పర్రట్, ది కోర్ట్ క్రానికల్ ఆఫ్ ది కింగ్స్ ఆఫ్ మణిపూర్ (లండన్, 2005).^[12]
రాజ్ కుమార్ సోమోర్జిత్ సానా, ది క్రోనాలజీ ఆఫ్ మీటేయి మోనార్క్స్ (ఫ్రమ్ 1666 సి.ఇ. టు 1850 సి.ఇ.)(ఇంఫాల్: డబ్ల్యు. ఆనంద మీతేయి, 2010)^[13]
ఎల్. జాయ్చంద్ర, ది లాస్ట్ కింగ్‌డమ్ (ఇంఫాల్, 2005)^[14]
గంగుమేయి కమేయి, ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ మోడ్రన్ మణిపూర్ 1826-2000 (న్యూఢిల్లీ: ఆకాంక్ష పబ్లిషింగ్).

ఇవి కూడా చూడండి

మూలాలు

↑ Kshetrimayum, Melody (2017). "Tracing the Evolution of Marup in Manipur Valley". Sociological Bulletin. 66 (3): 349–362. doi:10.1177/0038022917727080. ISSN 0038-0229. JSTOR 26625686. S2CID 155319382.
↑ Kabui, Gangmumei (1991). History of Manipur. New Delhi: National Publishing House. p. 75. ISBN 81-214-0362-6.
↑ Kabui, Gangmumei (1991). History of Manipur. New Delhi: National Publishing House. pp. 67–94. ISBN 81-214-0362-6.
↑ Sanajaoba, Naorem (1988). Manipur Past and Present. New Delhi. pp. ii. ISBN 81-7099-041-6.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)
↑ "Members of the Royal Family of Manipur".
↑ Horace, A. Laffaye (2009). Evolution of Polo. North Carolina: McFarland. p. 13. ISBN 978-0-7864-3814-3.
↑ Parratt, Saroj Nalini Arambam (2005). The Court Chronicle of the Kings of Manipur: 33 to 1763. New York: Routledge. pp. see glossary. ISBN 0-415-34430-1.
↑ Kabui, Gangmumei (1991). History of Manipur. New Delhi: National Publishing House. pp. 251–259. ISBN 81-214-0362-6.
↑ see Manimohan, Karam. Nupi Lan. Imphal.
↑ Singh, G (Jemadar), Honawar, P H (Lieutenant). "The Coronation of Maharaja of Manipur". Royalty. Indian Public Relations Film Unit. Retrieved 31 October 2011.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ "The maharaja's dancer". dance.
↑ Parratt, Saroj Nalini Arambam (31 March 2005). The Court Chronicle of the Kings of Manipur. Routledge. ISBN 9780203444276. Retrieved 31 October 2011. {{cite book}}: |work= ignored (help)
↑ Sana, Raj Kumar'Somorjit (2010). The Chronology of Meetei Monarchs. W.Ananda Meetei. ISBN 9788184652109. Retrieved 31 October 2011. {{cite book}}: |work= ignored (help)
↑ Joychandra, L (1995). "The Lost Kingdom". Royal Chronicle of Manipur. Prajatranta. Retrieved 31 October 2011.

[1] Kshetrimayum, Melody (2017). "Tracing the Evolution of Marup in Manipur Valley". Sociological Bulletin. 66 (3): 349–362. doi:10.1177/0038022917727080. ISSN 0038-0229. JSTOR 26625686. S2CID 155319382.

[2] Kabui, Gangmumei (1991). History of Manipur. New Delhi: National Publishing House. p. 75. ISBN 81-214-0362-6.

[3] Kabui, Gangmumei (1991). History of Manipur. New Delhi: National Publishing House. pp. 67–94. ISBN 81-214-0362-6.

[4] Sanajaoba, Naorem (1988). Manipur Past and Present. New Delhi. pp. ii. ISBN 81-7099-041-6.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)

[5] "Members of the Royal Family of Manipur".

[6] Horace, A. Laffaye (2009). Evolution of Polo. North Carolina: McFarland. p. 13. ISBN 978-0-7864-3814-3.

[7] Parratt, Saroj Nalini Arambam (2005). The Court Chronicle of the Kings of Manipur: 33 to 1763. New York: Routledge. pp. see glossary. ISBN 0-415-34430-1.

[8] Kabui, Gangmumei (1991). History of Manipur. New Delhi: National Publishing House. pp. 251–259. ISBN 81-214-0362-6.

[9] see Manimohan, Karam. Nupi Lan. Imphal.

[10] Singh, G (Jemadar), Honawar, P H (Lieutenant). "The Coronation of Maharaja of Manipur". Royalty. Indian Public Relations Film Unit. Retrieved 31 October 2011.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[11] "The maharaja's dancer". dance.

[12] Parratt, Saroj Nalini Arambam (31 March 2005). The Court Chronicle of the Kings of Manipur. Routledge. ISBN 9780203444276. Retrieved 31 October 2011. {{cite book}}: |work= ignored (help)

[13] Sana, Raj Kumar'Somorjit (2010). The Chronology of Meetei Monarchs. W.Ananda Meetei. ISBN 9788184652109. Retrieved 31 October 2011. {{cite book}}: |work= ignored (help)

[14] Joychandra, L (1995). "The Lost Kingdom". Royal Chronicle of Manipur. Prajatranta. Retrieved 31 October 2011.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]