Jump to content

న్యూ మెక్సికో

లంకెలను మార్చు
వికీపీడియా నుండి
న్యూ మెక్సికో
రాష్ట్రం
Flag of న్యూ మెక్సికో
Flag
Official seal of న్యూ మెక్సికో
Seal
Nickname: 
ది లాండ్ ఆఫ్ ఎన్‌ఛాంట్‌మెంట్
Motto: 
Crescit eundo (సాగుతున్న కొద్దీ విస్తరిస్తుంది)
Anthem:
Map of the United States with న్యూ మెక్సికో highlighted
Map of the United States with న్యూ మెక్సికో highlighted
దేశంసంయుక్త రాష్ట్రాలు
రాష్ట్రం ఏర్పడుటకు ముందు
  • న్యూవొ మెక్సికో (1598–1848)
  • న్యూ మెక్సికో టెరిటరీ (1850–1912)
యూనియన్ లో ప్రవేశించిన తేదీజనవరి 6, 1912 (47వ)
రాజధానిసాంటా ఫే
అతిపెద్ద నగరంఅల్బుకర్‌కీ
అతిపెద్ద మెట్రోఅల్బుకర్‌కీ మెట్రోపాలిటన్ ఏరియా
ప్రభుత్వం
 • గవర్నర్మిచెల్లీ లుజాన్ గ్రిషమ్
 • లెప్టినెంట్ గవర్నర్హౌవీ మొరాలెస్
Legislatureన్యూ మెక్సికో లెజిస్లేచర్
 • ఎగువ సభసెనెట్
 • దిగువ సభహౌస్ ఆఫ్ రెప్రెజంటేటివ్స్
U.S. senators
  • మార్టిన్ హెన్రిచ్
  • బెన్ రే లుజాన్
U.S. House delegation
  • 1: మెలనీ స్టాన్స్‌బరీ
  • 2: గాబె వాస్క్వెజ్
  • 3: తెరెస్సా లెగెర్ ఫెర్నాండెజ్
(list)
విస్తీర్ణం
 • మొత్తం
1,21,591[1] చ. మై (3,14,915 కి.మీ2)
 • నేల1,21,298[1] చ. మై (3,14,161 కి.మీ2)
 • Water292[1] చ. మై (757 కి.మీ2)  0.24%
 • స్థానం5వ
Dimensions
 • పొడవు371 మై. (596 కి.మీ)
 • వెడల్పు344 మై. (552 కి.మీ)
ఎత్తు
5,701 అ. (1,741 మీ)
Highest elevation
(వీలర్ పీక్[2][3][Note 1])
13,161 అ. (4,011.4 మీ)
Lowest elevation
(రెడ్ బ్లఫ్ రిజర్వాయర్[3][Note 1])
2,845 అ. (868 మీ)
జనాభా
 (2025)
 • మొత్తం
{{{2,000Pop}}}
 • స్థానం36వ
  • Rank45వ
 • గృహ సగటు ఆదాయం
$62,300 (2023)[4]
 • ఆదాయ ర్యాంకు
43వ
Demonym(s)న్యూ మెక్సికన్ (Spanish: Neomexicano, Neomejicano, Nuevo Mexicano)[5]
భాష
 • అధికార భాషఏదీ లేదు
 • మాట్లాడే భాషఇంగ్లీష్, స్పానిష్ (న్యూ మెక్సికన్), నవజో, కెరెస్, జుని[6]
కాల మండలంUTC−07:00 (మౌంటెన్)
 • Summer (DST)UTC−06:00 (MDT)
USPS abbreviation
NM
ISO 3166 codeUS-NM
Trad. abbreviationN.M., N.Mex.
అక్షాంశం31°20′ N to 37°N
రేఖాంశం103° W to 109°3′ W

న్యూ మెక్సికో (New Mexico) అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల నైరుతి ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక రాష్ట్రం. ఇది 1912 జనవరి 6న అమెరికా యూనియన్‌లో చేరిన 47వ రాష్ట్రం.[7]: 166  రాష్ట్ర రాజధాని సాంటా ఫే, అతిపెద్ద నగరం అల్బుకర్‌కీ . “ల్యాండ్ ఆఫ్ ఎన్‌చాంట్‌మెంట్” అనే బిరుదుతో న్యూ మెక్సికో ప్రసిద్ధి చెందింది.

న్యూ మెక్సికో ఉత్తరాన కొలరాడో, ఈశాన్యంలో ఒక్లహోమా, తూర్పు & దక్షిణాన టెక్సాస్, పశ్చిమాన అరిజోనా రాష్ట్రాలతో సరిహద్దులు పంచుకుంటుంది. దక్షిణాన మెక్సికో దేశంలోని చిహువాహువా, సోనోరా రాష్ట్రాలతో అంతర్జాతీయ సరిహద్దు కలిగి ఉంది. అమెరికాలో విస్తీర్ణ పరంగా ఇది ఐదవ అతిపెద్ద రాష్ట్రం.

పేరుపుట్టుక

[మార్చు]

“న్యూ మెక్సికో” అనే పేరు స్పానిష్ పదమైన “నూవో మెక్సికో” నుండి వచ్చింది. స్పానిష్ అన్వేషకులు ఈ ప్రాంతంలోని నాగరికతలను మెక్సికో లోయలోని అజ్టెక్ నాగరికతతో పోల్చి ఈ పేరును ఉపయోగించారు.[8][9] ఈ పేరు మెక్సికో దేశం ఏర్పడకముందే వాడుకలో ఉంది.

చరిత్ర

[మార్చు]

న్యూ మెక్సికో ప్రాంతంలో దాదాపు 10,000 సంవత్సరాలుగా మానవ నివాసాలు ఉన్నాయని భావిస్తున్నారు. నవాహో, అపాచీ తెగలు రాకముందే ప్యూబ్లో ప్రజలు ఇక్కడ సాగునీటి వ్యవస్థలు, పర్వత గృహాలు నిర్మించారు.

16వ శతాబ్దంలో స్పానిష్ అన్వేషకులు ఈ ప్రాంతాన్ని స్పెయిన్ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. 1540లో ఫ్రాన్సిస్కో వాస్క్వెజ్ డి కొరోనాడో ఈ ప్రాంతాన్ని అన్వేషించాడు. 1610లో సాంటా ఫే నగరం స్థాపించబడింది. ఇది ఉత్తర అమెరికాలో నిరంతరంగా ఉపయోగంలో ఉన్న అత్యంత పురాతన రాజధానుల్లో ఒకటి.

1821లో మెక్సికో స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత న్యూ మెక్సికో మెక్సికోలో భాగమైంది.[7]: 109  1848లో మెక్సికన్-అమెరికన్ యుద్ధం అనంతరం Guadalupe Hidalgo ఒప్పందం ద్వారా అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు అప్పగించబడింది. 1850లో “న్యూ మెక్సికో టెరిటరీ” ఏర్పడింది.[10] 1912లో ఇది అధికారికంగా అమెరికా రాష్ట్రంగా మారింది.

రెండో ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో లాస్ అలమోస్‌లో అణు పరిశోధన కేంద్రం స్థాపించబడింది. మాన్హాటన్ ప్రాజెక్ట్‌లో భాగంగా ప్రపంచంలోని తొలి అణుబాంబు పరిశోధనలు ఇక్కడ జరిగాయి.[7]: 179–180 

భౌగోళికం

[మార్చు]

121,590 చదరపు మైళ్ళు (314,900 చ.కిమీ.) విస్తీర్ణంతో న్యూ మెక్సికో రాష్ట్రం అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో ఐదవ పెద్ద రాష్ట్రంగా ఉంది.[1] న్యూ మెక్సికో భౌగోళిక వైవిధ్యంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఎడారులు, పచ్చిక మైదానాలు, అడవులు, మంచుతో కప్పబడిన పర్వతాలు ఈ రాష్ట్రంలో కనిపిస్తాయి. రాష్ట్రంలోని ప్రధాన భౌగోళిక ప్రాంతాలు:

  • గ్రేట్ ప్లైన్స్
  • రాకీ పర్వతాలు
  • కొలరాడో పీఠభూమి
  • చిహువాహువా ఎడారి

రియో గ్రాండే నది రాష్ట్రాన్ని ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వరకు దాటుతుంది. పెకోస్, గిలా, సాన్ జువాన్, కెనడియన్ నదులు కూడా ముఖ్యమైనవి.

వీలర్ పీక్ రాష్ట్రంలోని అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం. రెడ్ బ్లఫ్ రిజర్వాయర్ ప్రాంతం అత్యల్ప ఎత్తులో ఉంటుంది.

వైట్ సాండ్స్ ప్రాంతంలోని జిప్సం ఇసుక గుట్టలు, కార్ల్స్‌బాడ్ గుహలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధ సహజ ఆకర్షణలు.

వాతావరణం

[మార్చు]

న్యూ మెక్సికోలో ప్రధానంగా అర్ధ-శుష్క, ఎడారి వాతావరణం ఉంటుంది.[11] అయితే ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాల్లో చల్లటి, ఆల్పైన్ వాతావరణం కనిపిస్తుంది. రాష్ట్ర సగటు వార్షిక వర్షపాతం తక్కువగానే ఉంటుంది. వేసవిలో కొన్ని ప్రాంతాల్లో మాన్సూన్ వర్షాలు పడతాయి.

జనాభా, సంస్కృతి

[మార్చు]

2020 జనాభా గణాంకాల ప్రకారం న్యూ మెక్సికో రాష్ట్రంలో 2,117,522 మంది జనాభా ఉన్నారు.[12] న్యూ మెక్సికో అమెరికాలో అత్యంత వైవిధ్యభరిత రాష్ట్రాలలో ఒకటి. హిస్పానిక్, స్థానిక అమెరికన్, ఆంగ్లో-అమెరికన్ సంస్కృతుల మేళవింపు ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఇంగ్లీష్, స్పానిష్ భాషలు విస్తృతంగా మాట్లాడబడుతున్నాయి. అనేక స్థానిక అమెరికన్ భాషలు కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.

ఈ రాష్ట్రంలో 23 ఫెడరల్ గుర్తింపు పొందిన స్థానిక అమెరికన్ తెగలు ఉన్నాయి. ప్యూబ్లో, నవాహో, అపాచీ సంస్కృతులు రాష్ట్ర చరిత్రలో కీలకమైనవి.

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]

న్యూ మెక్సికో ఆర్థిక వ్యవస్థలో చమురు, సహజ వాయువు, గనులు, పర్యాటకం, ప్రభుత్వ రంగాలు ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి. ఫెడరల్ ప్రభుత్వ పరిశోధనా కేంద్రాలు, సైనిక స్థావరాలు కూడా రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు ముఖ్యమైనవి.[13]

పర్యాటకం రాష్ట్రంలోని అతిపెద్ద పరిశ్రమలలో ఒకటి. సాంటా ఫే కళా సంప్రదాయం, స్థానిక అమెరికన్ కళలు, ఎడారి దృశ్యాలు, చారిత్రక ప్రదేశాలు పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తాయి.

ప్రభుత్వం, పరిపాలన

[మార్చు]

న్యూ మెక్సికో రాజ్యాంగం 1911లో ఆమోదించబడింది. రాష్ట్ర శాసనసభలో సెనేట్, ప్రతినిధుల సభ ఉంటాయి. రాష్ట్రాన్ని పరిపాలనా పరంగా 33 కౌంటీలుగా విభజించారు.[14]

విద్య, శాస్త్రసాంకేతికం

[మార్చు]

అల్బుకర్‌కీలోని న్యూ మెక్సికో విశ్వవిద్యాలయం రాష్ట్రంలోని ప్రముఖ విద్యాసంస్థ. లాస్ అలమోస్ నేషనల్ లాబొరేటరీ, సాండియా నేషనల్ లాబొరేటరీస్ వంటి పరిశోధనా కేంద్రాలు అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి పొందాయి.

ప్రముఖ నగరాలు

[మార్చు]
  • అల్బుకర్‌కీ
  • సాంటా ఫే
  • లాస్ క్రూసెస్
  • రియో రాంచో
  • రోస్వెల్

పర్యాటక ప్రాంతాలు

[మార్చు]

న్యూ మెక్సికోలోని ముఖ్య పర్యాటక ఆకర్షణలు:

  • వైట్ సాండ్స్ నేషనల్ పార్క్
  • కార్ల్స్‌బాడ్ కేవెర్న్స్ నేషనల్ పార్క్
  • సాంటా ఫే
  • టావోస్ ప్యూబ్లో
  • రోస్వెల్
  • చాకో కల్చర్ నేషనల్ హిస్టారికల్ పార్క్

నోట్స్

[మార్చు]
  1. ↑ 1.0 1.1 Elevation adjusted to North American Vertical Datum of 1988

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 "United States Summary: 2010 – Population and Housing Unit Counts" (PDF). U.S. Census Bureau. September 2012. p. 41. Archived (PDF) from the original on October 19, 2012. Retrieved March 14, 2020.
  2. ↑ మూస:Cite ngs
  3. ↑ 3.0 3.1 "Elevations and Distances in the United States". United States Geological Survey. 2001. Archived from the original on October 15, 2011. Retrieved October 24, 2011.
  4. ↑ "Household Income in States and Metropolitan Areas: 2023" (PDF). Retrieved January 12, 2025.
  5. ↑ Neomexicano definition Archived జూన్ 27, 2018 at the Wayback Machine by రాయల్ స్పానిష్ అకాడమీ (Real Academia Española)
  6. ↑ "Most spoken languages in New Mexico in 2010". MLA Data Center. Archived from the original on May 23, 2013. Retrieved November 4, 2012.
  7. ↑ 7.0 7.1 7.2 Simmons, Marc (1988). New Mexico: An Interpretive History (New ed.). Albuquerque: University of New Mexico Press. ISBN 978-0826311108.
  8. ↑ Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Don Domingo de San Antón Muñón (2006). Namala, Doris; Lockhart, James; Schroeder, Susan (eds.). Annals of His Time: Don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin. Stanford University Press. p. 144. ISBN 9780804754545. Archived from the original on June 12, 2023. Retrieved June 3, 2023. inchan yn ompa huehue mexico aztlan quinehuayan chicomoztoc yn axcan quitocayotia yancuic mexico
  9. ↑ "Yancuic Mexico". Online Nahuatl Dictionary. Wired Humanities Projects, University of Oregon. Archived from the original on May 14, 2023. Retrieved May 14, 2023.
  10. ↑ "Boundaries of the Louisiana Purchase as Recognized Today". Louisiana: European Explorations and the Louisiana Purchase. Library of Congress. December 2001. Archived from the original on July 6, 2008. Retrieved December 6, 2008.
  11. ↑ "New Mexico". Encyclopædia Britannica (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on October 12, 2023. Retrieved 2021-08-03.
  12. ↑ "QuickFacts New Mexico; United States". 2019 Population Estimates. United States Census Bureau, Population Division. April 2, 2020. Archived from the original on June 21, 2018. Retrieved July 9, 2021.
  13. ↑ "New Mexico". Forbes. Archived from the original on August 23, 2020. Retrieved September 20, 2020.
  14. ↑ "New Mexico Government". www.newmexico.gov. Archived from the original on January 2, 2019. Retrieved January 1, 2019.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=న్యూ_మెక్సికో&oldid=4848788" నుండి వెలికితీశారు