పంచవింశతి మూర్తులు

పంచవింశతిమూర్తులు (Sanskrit: पञ्चविंशतिमूर्ति, romanized: Pañcaviṃśatimūrti, lit. 'twenty-five forms') అనేవి హిందూ ప్రతిమా శాస్త్రంలో శివుని ఇరవై ఐదు రూపాలు. ఈ రూపాలు దక్షిణ శైవ సిద్ధాంతం శాఖకు చెందిన శైవ ఆగమాలలో వివరించబడ్డాయి. శ్రీతత్త్వనిధి వీటిని పంచవింశతిలీలామూర్తి (ఇరవై ఐదు క్రీడా రూపాలు లేదా లీలా రూపాలు) అని పిలుస్తుంది. ఈ రూపాలు పురాణాలు, ఇతిహాసాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి, వీటిలో శివుని దైవిక లీలలు అనేక కథలతో వివరించబడ్డాయి. ఈ రూపాలలో చాలా వరకు దక్షిణ భారత దేవాలయాలలో గర్భగుడిలో ప్రధాన విగ్రహాలుగా లేదా శివాలయాల బయటి గోడలలో శిల్పాలు, బొమ్మలుగా కనిపిస్తాయి.

వివరణ

ఆగమ గ్రంథాలు శివుని ఇరవై ఐదు రూపాలను వివరిస్తాయి, దేవుని ఎలా చిత్రించాలనే దానిపై వివరణలు ఇస్తాయి. ప్రతి రూపానికి వస్త్రధారణ, ఆభరణాలు, భంగిమ, ఆయుధాలు, రూపానికి సంబంధించిన ఇతర ఉపకరణాలు, సంబంధిత దేవతలు, వస్తువులతో పాటు వివరించబడ్డాయి.

ప్రతిమా శాస్త్రం

పంచవింశతిమూర్తుల సాధారణ జాబితా క్రింద ఇవ్వబడింది:

రూపం	చిత్రణ	వివరణ
భిక్షాటన		భిక్షాటన మూర్తిని ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన, చేతిలో భిక్షా పాత్ర పట్టుకున్న దిగంబర నాలుగు చేతుల సన్యాసి రూపంలో చిత్రీకరిస్తారు.
కామారి		కామారిని తన మూడవ కన్నుతో కామదేవుని దహనం చేసిన దైవ రూపంగా చిత్రీకరిస్తారు.
కాలంతక		మృత్యువుకు అధిపతి అయిన యముని నుండి తన భక్తుడు మార్కండేయుని రక్షించిన దైవ రూపంగా కాలంతక మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
కల్యాణసుందర		పార్వతీ దేవి తో వివాహ వేడుక సమయంలో దైవ రూపంగా కల్యాణసుందర మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
వృషారూఢ		వృషారూఢ మూర్తిని పార్వతితో కలిసి తన వాహనమైన నందిపై కూర్చున్న దైవ రూపంగా చిత్రీకరిస్తారు.
చంద్రశేఖర		తన జడలో చంద్రవంకను ధరించిన దైవ రూపంగా చంద్రశేఖర మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
ఉమా మహేశ్వర		వివాహం తర్వాత శివపార్వతుల జంటగా ఉమామహేశ్వర మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
నటరాజు		నృత్యానికి రాజుగా భావించే దైవ రూపంగా నటరాజును చిత్రీకరిస్తారు.
త్రిపురాంతక		త్రిపుర అనే మూడు రాక్షస నగరాలను నాశనం చేసిన దైవ రూపంగా త్రిపురాంతక మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
జలంధరారి		రాక్షసుడైన జలంధరుని వధించిన దైవ రూపంగా జలంధరారిని చిత్రీకరిస్తారు.
గజకాంతక		ఏనుగు రూపం ధరించిన గజాసురుని వధించిన దైవ రూపంగా గజాసురసంహార (గజకాంతక) మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
వీరభద్ర		దక్ష యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసిన దైవ రూపంగా వీరభద్రుని చిత్రీకరిస్తారు.
హరిహర		శివుడు, విష్ణువు దేవతల మిశ్రమ రూపంగా హరిహర మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
అర్ధనారీశ్వర		శివుడు, పార్వతుల మిశ్రమ రూపంగా అర్ధనారీశ్వర మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
కిరాత		అర్జునుడికి పాశుపతాస్త్రాన్ని ప్రసాదించే వేటగాడి రూపంలో కిరాత మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
కంకాలమూర్తి		విష్వక్సేనుని వధించినట్లుగా భావించే దైవ రూపంగా కంకాలమూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
చండేశానుగ్రహ		చండేశ్వర నాయనార్‌ను ఆశీర్వదించిన దైవ రూపంగా చండేశానుగ్రహ మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
చక్రప్రద		విష్ణువుకు సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రసాదించిన దైవ రూపంగా చక్రప్రద మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
సోమస్కంద		పార్వతి, స్కందునితో కూడిన దైవ రూపంగా సోమస్కంద మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
ఏకపాద		బ్రహ్మ, విష్ణువు తన రూపం నుండి ఉద్భవిస్తుండగా, ఒకే పాదాన్ని కలిగి ఉన్న దైవ రూపంగా ఏకపాద మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
విఘ్నేశానుగ్రహ		పార్వతి, విఘ్నేశ్వరునితో చిత్రీకరించబడిన దైవ రూపంగా విఘ్నేశానుగ్రహ మూర్తిని పేర్కొంటారు.
దక్షిణామూర్తి		దక్షిణ దిశ, జ్ఞానంతో సంబంధం ఉన్న దైవ రూపంగా దక్షిణామూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
నీలకంఠ		సాగర మథన సమయంలో హాలాహల విషాన్ని సేవించి, నీలి రంగు గొంతును కలిగి ఉన్న దైవ రూపంగా నీలకంఠ మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
లింగోద్భవ		బ్రహ్మ, విష్ణువుల మధ్య కాంతి స్తంభం నుండి ఉద్భవిస్తున్న దైవ రూపంగా లింగోద్భవ మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.
సుఖాసన		సుఖంగా కూర్చున్న దైవ రూపంగా సుఖాసన మూర్తిని చిత్రీకరిస్తారు.

ఇవి కూడా చూడండి

• చతుర్వింశతి మూర్తులు, విష్ణువు ఇరవై నాలుగు రూపాలు
• నటరాజు, శివుని రూపం