పక్కటెముక

పక్కెము
పక్కెము
	చార్ల్స్ విశ్వవిద్యాలయం విద్యా విభాగంలో ఉన్న ఒక్కొక్క పక్కెముల సేకరణ
	మనుషుల్లోని తప్పుడు పక్కెములు (false ribs) సహా అన్ని పక్కెముల యానిమేషన్
Details
Identifiers
Latin	costae
MeSH	D012272
TA98	A02.3.01.001
TA2	1105, 1118
FMA	7574
	Anatomical terminology [edit on Wikidata]

పక్కెముకలు (Latin: costae) అనేవి కశేరుక జంతువుల శరీర నిర్మాణ శాస్త్రంలో, పొడవుగా వంగిన ఎముకలు. ఇవి కలిసి ఉరః పంజరం ను (rib cage) నిర్మిస్తాయి; ఇది అక్ష అస్థిపంజరంలో ఒక భాగం.^[1]

చాలా చతుష్పాద జంతువులలో, పక్కెముకలు వక్ష గుహను చుట్టుముడతాయి. దీని వల్ల ఊపిరితిత్తులు విస్తరించడానికి అవకాశం లభించి, వక్ష గుహ విస్తరణ ద్వారా శ్వాసక్రియ సులభమవుతుంది. ఇవి ఊపిరితిత్తులు, గుండె, వక్ష ప్రాంతంలోని ఇతర ముఖ్య అవయవాలను రక్షిస్తాయి. కొన్ని జంతువులలో, ముఖ్యంగా పాములలో, పక్కెముకలు మొత్తం శరీరానికి ఆధారం, రక్షణను కూడా అందిస్తాయి.

మానవ శరీర నిర్మాణం

పక్కెముకల వివరాలు

మానవులలో పక్కెముకలు చదునైన ఎముకలు (flat bones). ఇవి ఉరః పంజరంలో భాగమై అంతర్గత అవయవాలను రక్షించడంలో సహాయపడతాయి. సాధారణంగా మనుషుల్లో 24 పక్కెముకలు ఉంటాయి; అవి 12 జతలుగా అమర్చబడి ఉంటాయి.^[2]

కొంతమందిలో కుడి వైపు, ఎడమ వైపు లేదా రెండు వైపులా అదనపు గర్భాశయ పక్కెముక (cervical rib) కనిపించవచ్చు. ఇది సుమారు ప్రతి 500 మందిలో ఒకరిలో ఉంటుంది.^[3]

అన్ని పక్కెముకలు వెనుక భాగంలో వక్ష కశేరుకలుతో అనుసంధానమై ఉంటాయి. అవి అనుసంధానమయ్యే కశేరుకల ఆధారంగా 1 నుండి 12 వరకు సంఖ్యలను ఇస్తారు. మొదటి పక్కెముక మొదటి వక్ష కశేరుక (T1)కు అనుసంధానమై ఉంటుంది. శరీర ముందుభాగంలో, ఎక్కువ పక్కెముకలు కోస్టల్ కార్టిలేజ్ ద్వారా ఛాతి ఎముక (స్టెర్నమ్)తో కలుస్తాయి. పక్కెముకలు కశేరుకలతో కోస్టోవర్టీబ్రల్ సంధులు ద్వారా అనుసంధానమవుతాయి.^[4]

ఒక పక్కెముకలో ప్రధాన భాగాలు:

శిరస్సు (Head)
మెడ (Neck)
దేహం లేదా దండం (Body లేదా Shaft)
ట్యూబర్కిల్ (Tubercle)
కోణం (Angle)

పక్కెముక యొక్క శిరస్సు (Head of the rib) ఒక కశేరుకకు సమీపంగా ఉంటుంది. పక్కెముకలు కశేరుకలతో రెండు కోస్టోవర్టీబ్రల్ సంధుల ద్వారా అనుసంధానమవుతాయి—ఒకటి శిరస్సు వద్ద, మరొకటి మెడ వద్ద. పక్కెముక శిరస్సులో పైభాగ, కిందభాగ సంధి ఉపరితలాలు ఉంటాయి; ఇవి మధ్యలో ఉన్న ఒక శిఖరం (crest) ద్వారా వేరు చేయబడతాయి. ఇవి అనుసంధానమయ్యే కశేరుకలపై ఉన్న ఎగువ కోస్టల్ ఫాసెట్, దిగువ కోస్టల్ ఫాసెట్లతో సంధి ఏర్పరుస్తాయి.^[5]

ఈ శిఖరం పక్కెముక శిరస్సు అంతఃసంధి బంధనం (intra-articular ligament of head of rib) అనుసంధానానికి ఆధారంగా పనిచేస్తుంది. ఈ బంధనం అదే సంఖ్య కలిగిన కశేరుకతో పక్కెముకను అంతరకశేరుక మృదులాస్థి (intervertebral disc) ద్వారా కలుపుతుంది. మరొక బంధనం అయిన పక్కెముక శిరస్సు రేడియేట్ బంధనం (radiate ligament of head of rib) పక్కెముక శిరస్సును పై కశేరుక శరీరంతోను, దిగువ కశేరుక శరీరంతోను అనుసంధానిస్తుంది. ఈ బంధనంలోని మధ్య భాగం అంతరకశేరుక మృదులాస్థితో కలుస్తుంది. ఈ సమతల సంధిని పక్కెముక శిరస్సు సంధి (articulation of the head of the rib) అంటారు.

మరొక కోస్టోవర్టీబ్రల్ సంధి, పక్కెముక మెడపై ఉన్న ట్యూబర్కిల్, సంబంధిత వక్ష కశేరుక యొక్క అనుప్రస్థ ప్రాసెస్ (transverse process) మధ్య ఏర్పడుతుంది. దీనిని కోస్టోట్రాన్స్‌వర్స్ సంధి (costotransverse joint) అంటారు. ఎగువ కోస్టోట్రాన్స్‌వర్స్ బంధనం (superior costotransverse ligament) ట్యూబర్కిల్‌లోని అసంధి ఉపరితలం నుండి కశేరుక అనుప్రస్థ ప్రాసెస్‌కు అనుసంధానమవుతుంది.

పక్కటెముక మెడ (Neck of the rib) అనేది శిరస్సు నుండి పక్కకు విస్తరించే చదునైన భాగం. దీని పొడవు సుమారు 3 సెం.మీ. ముందు ఉపరితలం మృదువుగా, సున్నితంగా ఉంటుంది. వెనుక ఉపరితలంలో అనేక చిన్న రంధ్రాలు (foramina) ఉండి, అది గరుకుగా ఉండటం వల్ల మెడ బంధనం అనుసంధానమవుతుంది. దీని ఎగువ అంచుపై ముందుభాగ కోస్టోట్రాన్స్‌వర్స్ బంధనం అనుసంధానానికి ఉపయోగపడే గరుకైన శిఖరం (crista colli costae) ఉంటుంది. దిగువ అంచు గుండ్రంగా ఉంటుంది.

పక్కటెముక ట్యూబర్కిల్ (Tubercle of rib) పక్కెముక మెడ వెనుక ఉపరితలంపై ఉండే ఉబ్బెత్తు భాగం. దీనిలో రెండు ఉపరితలాలు ఉంటాయి—ఒకటి సంధి ఉపరితలం, మరొకటి అసంధి ఉపరితలం. సంధి ఉపరితలం చిన్నది, అండాకారంలో ఉండి, రెండింటిలో దిగువ, మధ్యానికి సమీపంగా ఉంటుంది. ఇది అదే సంఖ్య గల వక్ష కశేరుకపై ఉన్న ట్రాన్స్‌వర్స్ కోస్టల్ ఫాసెట్తో సంధి ఏర్పరుస్తుంది.^[5]

ట్రాన్స్‌వర్స్ కోస్టల్ ఫాసెట్, పక్కెముక శిరస్సు అనుసంధానమయ్యే రెండు కశేరుకలలో దిగువ కశేరుక యొక్క అనుప్రస్థ ప్రాసెస్ చివర భాగంలో ఉంటుంది. ట్యూబర్కిల్‌లోని అసంధి భాగం గరుకైన ఉబ్బెత్తు భాగంగా ఉండి, ట్యూబర్కిల్ బంధనం అనుసంధానానికి ఆధారంగా ఉంటుంది. పై పక్కెముకలలో ట్యూబర్కిల్ స్పష్టంగా అభివృద్ధి చెంది ఉండగా, దిగువ పక్కెముకలలో ఇది తక్కువగా కనిపిస్తుంది.

ఉరః పంజరం

మొదటి ఏడు జతల పక్కెముకలను నిజమైన పక్కెముకలు (true ribs) అంటారు. ఇవి కోస్టల్ కార్టిలేజ్ల ద్వారా ఛాతి ఎముక (స్టెర్నమ్)కు అనుసంధానమై ఉంటాయి. మొదటి పక్కెముక ప్రత్యేక లక్షణాలు కలిగి ఉండి, ఇతర పక్కెముకలతో పోలిస్తే సులభంగా గుర్తించవచ్చు. ఇది చిన్నదిగా, చదునుగా, ఆంగ్ల అక్షరం C ఆకారంలో ఉండే ఎముక; ఇది స్టెర్నమ్‌లోని మానుబ్రియమ్ భాగానికి అనుసంధానమవుతుంది.^[6]

దీనికి కశేరుకతో ఉన్న అనుసంధానం మొదటి వక్ష కశేరుక వద్ద మెడకు కింద భాగంలో ఉంటుంది. ఈ ఎముకలో ఎక్కువ భాగం కాలర్ ఎముక (క్లావికిల్) స్థాయికి పైన ఉంటుంది. రెండవ నుండి ఏడవ పక్కెముకల వరకు దిగువకు వెళ్లేకొద్దీ అవి పొడవుగా మారుతూ, వంపు కొద్దిగా తగ్గుతుంది.^[7]

తదుపరి ఐదు జతల పక్కెముకలను తప్పుడు పక్కెముకలు (false ribs) అంటారు. వీటిలో మూడు జతలు ఒకే సాధారణ కార్టిలేజినస్ అనుసంధానం ద్వారా స్టెర్నమ్‌కు కలుస్తాయి. చివరి రెండు జతలు (పదకొండవ, పన్నెండవ పక్కెముకలు) తేలియాడే పక్కెముకలు (floating ribs)గా పిలుస్తారు.^[2] ఇవి కేవలం కశేరుకలుకు మాత్రమే అనుసంధానమై ఉంటాయి; స్టెర్నమ్‌కీ లేదా స్టెర్నమ్ నుండి వచ్చే కార్టిలేజ్‌కీ అనుసంధానమవు.

సాధారణంగా మానవులలో మొదటి పక్కెముక నుండి ఏడవ పక్కెముక వరకు పొడవు క్రమంగా పెరుగుతుంది. అనంతరం ఎనిమిదవ నుండి పన్నెండవ పక్కెముక వరకు మళ్లీ పొడవు తగ్గుతుంది. పరిమాణంలో ఈ మార్పుతో పాటు, మొదటి నుండి తొమ్మిదవ పక్కెముక వరకు అవి క్రమంగా మరింత వంగిన (oblique) కోణంలో ఉంటాయి; పన్నెండవ పక్కెముక వరకు వెళ్తూ ఈ వంపు మళ్లీ తగ్గుతుంది.^[7]

ఛాతి పంజరం, దిగువ ఉదర భాగం మధ్య వక్ష డయాఫ్రాగం ఉంటుంది. ఇది శ్వాసక్రియను నియంత్రించే ప్రధాన కండరం. డయాఫ్రాగం సంకోచించినప్పుడు వక్ష గుహ విస్తరించి, అంతర్వక్ష పీడనం తగ్గి, గాలి ఊపిరితిత్తులలోకి ప్రవేశిస్తుంది.

ఇది రెండు విధాలుగా (లేదా వాటి కలయిక ద్వారా) జరుగుతుంది:

డయాఫ్రాగానికి అనుసంధానమైన దిగువ పక్కెముకలు కండరాలచే స్థిరంగా ఉంచబడి, కేంద్ర స్నాయువు (central tendon) కదిలే స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, డయాఫ్రాగం సంకోచంతో కేంద్ర స్నాయువు కిందికి లాగబడుతుంది. దీనివల్ల దిగువ గుహపై ఒత్తిడి పెరిగి, వక్ష గుహ కిందికి విస్తరిస్తుంది.
కేంద్ర స్నాయువు స్థిరంగా ఉండి, దిగువ పక్కెముకలు కదిలే స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, డయాఫ్రాగం సంకోచం పక్కెముకలను పైకి లేపుతుంది. ఇది ఇతర కండరాల సహకారంతో వక్ష గుహను పైవైపుకు విస్తరింపజేస్తుంది.^[8]

అభివృద్ధి

ప్రారంభ మానవ భ్రూణోత్పత్తిలో, సోమైట్లు ఏర్పడి, త్వరలోనే మూడు మెసోడెర్మ్ భాగాలుగా విభజించబడతాయి — మయోటోమ్, డెర్మాటోమ్,, స్క్లెరోటోమ్. కశేరుకలు, పక్కెముకలు స్క్లెరోటోమ్‌ల నుండి అభివృద్ధి చెందుతాయి.^[9]

నాల్గవ వారంలో (ఫలదీకరణ వయస్సు) కశేరుక శరీరాలపై కోస్టల్ ప్రాసెస్‌లు ఏర్పడతాయి. ఇవి మెసెంకైమ్ నుండి అభివృద్ధి చెందే చిన్న పార్శ్వ ఉబ్బరాలు; ఇవి కశేరుక వలయాలతో సంబంధించి ఏర్పడతాయి. ఐదవ వారంలో వక్ష కశేరుకలపై ఉన్న కోస్టల్ ప్రాసెస్‌లు పొడవుగా పెరిగి పక్కెముకలుగా మారుతాయి. ఆరవ వారంలో కోస్టోవర్టీబ్రల్ సంధులు అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభమై, పక్కెముకలను కశేరుకల నుండి వేరు చేస్తాయి. మొదటి ఏడు జతల పక్కెముకలు, అనగా నిజమైన పక్కెముకలు, ముందు భాగంలో స్టెర్నమ్కు చెందిన స్టెర్నల్ బార్‌లతో కలుస్తాయి. భ్రూణ దశ నాటికి ఈ స్టెర్నల్ బార్‌లు పూర్తిగా కలిసిపోతాయి.^[9]

పక్కెముకలు మొదట మృదులాస్థి (కార్టిలేజ్) రూపంలో ఏర్పడి, తరువాత అస్థీకరణం (ossification) చెందుతాయి. ఈ ప్రక్రియను ఎండోకాండ్రల్ అస్థీకరణం అంటారు. ప్రాథమిక అస్థీకరణ కేంద్రాలు ప్రతి పక్కెముకలోని కోణం సమీపంలో ఉంటాయి. అక్కడి నుండి అస్థీకరణం శిరస్సు, మెడకు విరుద్ధ దిశగా కొనసాగుతుంది. యౌవనంలో ట్యూబర్కిల్, శిరస్సు భాగాలలో ద్వితీయ అస్థీకరణ కేంద్రాలు ఏర్పడతాయి.^[9]

ఇతర జంతువులు

దవడలుగల చేపలలో సాధారణంగా వెన్నెముకకు అనుసంధానమైన రెండు రకాల పక్కెముకలు ఉంటాయి. మొదటి రకం డోర్సల్ పక్కెముకలు; ఇవి ప్రధాన కండర భాగాల పైభాగం, దిగువ భాగాన్ని వేరు చేసే విభజకంలో ఉండి, వెన్నెముక నుండి పక్కవైపుకు విస్తరిస్తాయి. రెండవ రకం వెంట్రల్ పక్కెముకలు; ఇవి డోర్సల్ పక్కెముకల కింద వెన్నెముక నుండి ప్రారంభమై దిగువ శరీర భాగాన్ని చుట్టుముడతాయి. కొన్నిసార్లు వాటి చివరలు కలుస్తాయి. అన్ని జాతుల్లో ఈ రెండు రకాలూ ఉండవు; ఉదాహరణకు సొరచేపలులో వెంట్రల్ పక్కెముకలు ఉండవు, డోర్సల్ పక్కెముకలు మాత్రమే చిన్నవిగా ఉంటాయి. కొన్ని టెలియోస్ట్ చేపలలో కండరాల్లో అదనపు పక్కెముకల వంటి ఎముకలు ఉండవచ్చు.^[10]

అయితే చతుష్పాదులులో ఒకే రకమైన పక్కెముకలు మాత్రమే ఉంటాయి. ఇవి చేపల డోర్సల్ పక్కెముకలకు సజాతి (homologous)గా భావించబడతాయి. ప్రారంభ టెట్రాపోడోమార్ఫ్ జంతువులలో ప్రతి కశేరుకకు ఒక జత పక్కెముకలు ఉండేవి. అందులో వక్ష కశేరుకలుకు చెందినవి సాధారణంగా పొడవైనవి. త్రిక పక్కెముకలు చిన్నవిగా, బలంగా ఉండి శ్రోణిలో భాగంగా వెన్నెముకను తుంటి ఎముకలుతో కలుపుతాయి.^[10]

ప్రస్తుత ఉభయచరాలు, సరీసృపాలులో పక్కెముకల నిర్మాణం, సంఖ్యలో విస్తృత వైవిధ్యం కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు తాబేళ్లులో కేవలం ఎనిమిది జతల పక్కెముకలు మాత్రమే ఉంటాయి; ఇవి ఎముకల లేదా మృదులాస్థి ఆధారిత కారపేస్, ప్లాస్ట్రాన్గా అభివృద్ధి చెందుతాయి. పాములులో శరీర కండ భాగం అంతటా అనేక పక్కెముకలు ఉంటాయి. కప్పలులో సాధారణంగా పక్కెముకలు ఉండవు; అయితే శ్రోణిలో భాగమైన ఒక జత త్రిక పక్కెముకలు మాత్రం ఉంటాయి.^[10]

పక్షులులో స్పష్టమైన పక్కెముకలు కేవలం వక్ష ప్రాంతంలో మాత్రమే ఉంటాయి. అయితే మెడ కశేరుకలులో చిన్నగా కలిసిపోయిన పక్కెముకలు కూడా ఉంటాయి. పక్షుల వక్ష పక్కెముకల వెనుక భాగంలో వెడల్పైన ఉబ్బెత్తు భాగం ఉంటుంది; దీనిని అన్‌సినేట్ ప్రాసెస్ అంటారు. ఇది భుజ కండరాల అనుసంధానానికి ఉపయోగపడుతుంది.^[10] సాధారణంగా కుక్కలకు 26 పక్కెముకలు ఉంటాయి.

క్షీరదాలులో కూడా స్పష్టమైన పక్కెముకలు సాధారణంగా వక్ష కశేరుకల వద్ద మాత్రమే కనిపిస్తాయి. అయితే మోనోట్రీమ్‌లులో స్థిరమైన గర్భాశయ పక్కెముకలు ఉంటాయి. థీరియన్ క్షీరదాలులో మెడ, నడుం పక్కెముకలు కశేరుకలతో కలిసిపోయిన చిన్న అవశేషాల రూపంలో ఉంటాయి; వీటిని అనుప్రస్థ ప్రాసెస్‌లు (transverse processes) అంటారు. సాధారణంగా మనుషులలోని నిజమైన పక్కెముకల నిర్మాణం, సంఖ్య ఇతర క్షీరదాల వాటితో సమానంగా ఉంటుంది. సరీసృపాల మాదిరిగా తోక పక్కెముకలు (caudal ribs) క్షీరదాలలో ఉండవు.^[10]

ఆహారంగా పక్కెముకలు

ఆహారంగా ఉపయోగించే పక్కెముకలు అనేక జంతువుల నుండి విస్తృతంగా వినియోగించబడుతున్నాయి. పక్కెముకల భాగంలో మాంసం తక్కువగా ఉండే కారణంగా, ఇవి సాధారణంగా మాంసపు ముక్కలో భాగంగా వండుతారు. ఐదు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పక్కెముకలు కలిసి ఉన్న భాగాన్ని ర్యాక్ (rack) అంటారు; ఉదాహరణకు ర్యాక్ ఆఫ్ ల్యాంబ్. షార్ట్ రిబ్స్ అనేవి గేదె మాంసంలోని పక్కెముకలు; వీటిని ఒక్కొక్కటిగా లేదా అనేక పక్కెముకలను కలిపి ఒక ప్లేట్ రూపంలో వడ్డిస్తారు. గేదె మాంసంతో తయారు చేసే రిబ్ స్టేక్ అనేక వంటకాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన వంటకం. పంది పక్కెముకలు, ముఖ్యంగా స్పేర్ రిబ్స్, యూరోపియన్, ఆసియా వంటకాల్లో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందాయి.

చలన చిత్రాలు

వెన్నెముకతో కూడిన ఛాతి పంజరం

ఇవి కూడా చూడండి

ఎముకల పదజాలం

మూలాలు

↑ Gillen, Glen (2016-01-01), Gillen, Glen (ed.), "Chapter 18 - Trunk Control: Supporting Functional Independence", Stroke Rehabilitation (Fourth Edition) (in ఇంగ్లీష్), Mosby, pp. 360–393, doi:10.1016/b978-0-323-17281-3.00018-6, ISBN 978-0-323-17281-3, ఒరిజినల్ నుండి 2021-11-16 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-11-03{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
1 2 Sly, Peter D.; Collins, Rachel A. (2008-01-01), Taussig, Lynn M.; Landau, Louis I. (eds.), "Chapter 7 - Applied Clinical Respiratory Physiology", Pediatric Respiratory Medicine (Second Edition) (in ఇంగ్లీష్), Philadelphia: Mosby, pp. 73–88, doi:10.1016/b978-032304048-8.50011-6, ISBN 978-0-323-04048-8, ఒరిజినల్ నుండి 2023-02-12 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-11-03{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
↑ Oner, Zulal; Oner, Serkan; Sahin, Necati Emre; Cay, Mahmut (26 January 2023). "Evaluation of congenital rib anomalies with multi-detector computed tomography in the Turkish population". Folia Morphologica. 83 (1): 182–191. doi:10.5603/FM.a2023.0006. PMID 36794687. S2CID 256899032.
↑ Moore, Keith L.; Dalley, Arthur F.; Agur, Anne M. R. (2018). Clinically Oriented Anatomy (8th ed.). Philadelphia: Wolters Kluwer. pp. 293–297. ISBN 9781496347213.
1 2 Netter, Frank (2014). Atlas of human anatomy (Sixth ed.). Saunders. pp. 183–184. ISBN 9781455704187.
↑ Sly, Peter D.; Collins, Rachel A. (2008-01-01), Taussig, Lynn M.; Landau, Louis I. (eds.), "Chapter 7 - Applied Clinical Respiratory Physiology", Pediatric Respiratory Medicine (Second Edition) (in ఇంగ్లీష్), Philadelphia: Mosby, pp. 73–88, doi:10.1016/b978-032304048-8.50011-6, ISBN 978-0-323-04048-8, ఒరిజినల్ నుండి 2023-02-12 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-11-03{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
1 2 Saladin, K. S. (2010). Anatomy and Physiology: The Unity of Form and Function (5th ed.). New York, NY: McGraw-Hill.
↑ Hyman, Libbie Henrietta (1992). Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy (in ఇంగ్లీష్). University of Chicago Press. p. 230. ISBN 978-0-226-87013-7. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 March 2018.
1 2 3 Larsen, William (2001). Human embryology (3rd ed.). Churchill Livingstone. pp. 80–85. ISBN 0443065837.
1 2 3 4 5 Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia, PA: Holt-Saunders International. pp. 170–173. ISBN 0-03-910284-X.

[1] Gillen, Glen (2016-01-01), Gillen, Glen (ed.), "Chapter 18 - Trunk Control: Supporting Functional Independence", Stroke Rehabilitation (Fourth Edition) (in ఇంగ్లీష్), Mosby, pp. 360–393, doi:10.1016/b978-0-323-17281-3.00018-6, ISBN 978-0-323-17281-3, ఒరిజినల్ నుండి 2021-11-16 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-11-03{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)

[:0-2] 1 2 Sly, Peter D.; Collins, Rachel A. (2008-01-01), Taussig, Lynn M.; Landau, Louis I. (eds.), "Chapter 7 - Applied Clinical Respiratory Physiology", Pediatric Respiratory Medicine (Second Edition) (in ఇంగ్లీష్), Philadelphia: Mosby, pp. 73–88, doi:10.1016/b978-032304048-8.50011-6, ISBN 978-0-323-04048-8, ఒరిజినల్ నుండి 2023-02-12 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-11-03{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)

[3] Oner, Zulal; Oner, Serkan; Sahin, Necati Emre; Cay, Mahmut (26 January 2023). "Evaluation of congenital rib anomalies with multi-detector computed tomography in the Turkish population". Folia Morphologica. 83 (1): 182–191. doi:10.5603/FM.a2023.0006. PMID 36794687. S2CID 256899032.

[4] Moore, Keith L.; Dalley, Arthur F.; Agur, Anne M. R. (2018). Clinically Oriented Anatomy (8th ed.). Philadelphia: Wolters Kluwer. pp. 293–297. ISBN 9781496347213.

[Netter-5] 1 2 Netter, Frank (2014). Atlas of human anatomy (Sixth ed.). Saunders. pp. 183–184. ISBN 9781455704187.

[6] Sly, Peter D.; Collins, Rachel A. (2008-01-01), Taussig, Lynn M.; Landau, Louis I. (eds.), "Chapter 7 - Applied Clinical Respiratory Physiology", Pediatric Respiratory Medicine (Second Edition) (in ఇంగ్లీష్), Philadelphia: Mosby, pp. 73–88, doi:10.1016/b978-032304048-8.50011-6, ISBN 978-0-323-04048-8, ఒరిజినల్ నుండి 2023-02-12 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది, ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-11-03{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)

[Saladin,_K._S._2010-7] 1 2 Saladin, K. S. (2010). Anatomy and Physiology: The Unity of Form and Function (5th ed.). New York, NY: McGraw-Hill.

[8] Hyman, Libbie Henrietta (1992). Hyman's Comparative Vertebrate Anatomy (in ఇంగ్లీష్). University of Chicago Press. p. 230. ISBN 978-0-226-87013-7. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 March 2018.

[Larsen-9] 1 2 3 Larsen, William (2001). Human embryology (3rd ed.). Churchill Livingstone. pp. 80–85. ISBN 0443065837.

[VB-10] 1 2 3 4 5 Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia, PA: Holt-Saunders International. pp. 170–173. ISBN 0-03-910284-X.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]