పరమార రాజవంశం
| మాళ్వా పరమారులు | ||
|---|---|---|
| Capital |
| |
| Government | రాచరికం | |
పరమార రాజవంశం 948 - 1305 సంవత్సరాల మధ్య పశ్చిమ-మధ్య భారతదేశంలోని మాళ్వా, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను పాలించిన ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారు రాజపుత్రులలో పరమార వంశానికి చెందినవారు.[1]
ఈ రాజవంశ స్థాపన 9వ లేదా 10వ శతాబ్దంలో జరిగింది. దీని తొలి పాలకులు బహుశా మాన్యఖేటలోని రాష్ట్రకూటులకు సామంతులుగా పరిపాలించి ఉండవచ్చు. 10వ శతాబ్దపు పాలకుడైన సియాక జారీ చేసిన, ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న తొలి పరమార శాసనాలు గుజరాత్లో లభించాయి. సుమారు 972 లో సియాక, రాష్ట్రకూట రాజధాని అయిన మాన్యఖేటను దోచుకుని, పరమారలను సార్వభౌమ శక్తిగా స్థాపించాడు. అతని వారసుడైన ముంజరి కాలానికి, ప్రస్తుత మధ్యప్రదేశ్లోని మాళ్వా ప్రాంతం పరమారుల ప్రధాన భూభాగంగా మారింది, ధార (ప్రస్తుతం ధార్) వారి రాజధానిగా ఉండేది. భోజుని కాలం దాని ఉచ్ఛస్థితి. ఆ సమయంలో ఉత్తరాన చిత్తూరు నుండి దక్షిణాన కొంకణ్ వరకు, పశ్చిమాన సబర్మతి నది నుండి తూర్పున విదిశ వరకు విస్తరించిన సామ్రాజ్యాన్ని ఈ వంశం పరిపాలించింది.
గుజరాత్ చాళుక్యులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు, త్రిపురి కాలచూరీలు, జేజకభుక్తి చందేలులు, ఇతర పొరుగు రాజ్యాలతో జరిగిన పోరాటాల ఫలితంగా పరమార శక్తి అనేకసార్లు ఉత్థాన పతనాలను చవిచూసింది. రాజధాని ధారను శత్రువులు అనేకసార్లు దోచుకున్నారు. దాంతో తరువాతి పరమార పాలకులు తమ రాజధానిని మండప-దుర్గకు (ప్రస్తుతం మాండు) మార్చారు. చివరిగా తెలిసిన పరమార రాజు మహలకదేవుడు, 1305 లో ఢిల్లీకి చెందిన అలావుద్దీన్ ఖల్జీ సైన్యాల చేతిలో ఓడిపోయి మరణించాడు. అయితే, అతని మరణం తర్వాత కూడా పరమార పాలన మరికొన్ని సంవత్సరాలు కొనసాగిందని శాసన ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
పరమారుల పాలనలో మాళ్వా గొప్ప రాజకీయ, సాంస్కృతిక ప్రతిష్టను పొందింది. పరమారులు సంస్కృత కవులు, పండితులను పోషించడంలో ప్రసిద్ధి చెందారు/. భోజుడు స్వయంగా ఒక ప్రఖ్యాత పండితుడు. చాలా మంది పరమార రాజులు శైవులు. వారు అనేక శివాలయాలను నిర్మించారు. వారు జైన పండితులను కూడా పోషించారు.
ఉద్భవం
[మార్చు]పూర్వీకులు
[మార్చు]
949లో పరమార రాజు సియాక II జారీ చేసిన హర్సోలా రాగి ఫలకాలలో అకాలవర్షుడు అనే రాజు గురించి, దాని తర్వాత 'తస్మిన్ కులే ' ("ఆ కుటుంబంలో") అనే పదం, ఆ తర్వాత 'వప్పైరాజ' (పరమర రాజు వాక్పతి I గా గుర్తించబడ్డాడు) అనే పేరు ప్రస్తావించబడింది.[2] 'అకాలవర్ష' (ఇది ఒక రాష్ట్రకూట బిరుదు)ను రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ III తో గుర్తించడం ఆధారంగా, చరిత్రకారుడు డి.సి. గంగూలీ పరమారులు రాష్ట్రకూటుల నుండి వచ్చారని సిద్ధాంతీకరించారు.[3] గంగూలీ తన సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా ఐన్-ఇ-అక్బరీని వెతకడానికి ప్రయత్నించాడు. దీనిలోని అగ్నికుల పురాణ గాథ (క్రింద చూడండి) ప్రకారం పరమారుల పూర్వీకులలో ఒకరు దక్కన్ నుండి మాళ్వాకు వచ్చారని తెలుస్తోంది.[4] ఐన్-ఇ-అక్బరీ ప్రకారం, అగ్నిహోమంలో జన్మించిన ధన్జీ అనే వ్యక్తి దక్కన్ నుండి మాళ్వాలో ఒక రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి వచ్చాడు; అతని వారసుడైన పుత్రజుడు, వారసుడు లేకుండా మరణించడంతో, అక్కడి ప్రభువులు పరమారుల పూర్వీకుడైన ఆదిత్య పొన్వార్ను కొత్త రాజుగా నియమించారు. [5] సియాక వారసుడైన ముంజ (వాకపతి II) అమోఘవర్ష, శ్రీ-వల్లభ, పృథ్వీ-వల్లభ వంటి బిరుదులను స్వీకరించాడని కూడా గంగూలీ పేర్కొన్నాడు: ఇవి ప్రత్యేకంగా రాష్ట్రకూట బిరుదులు.[6]
అయితే, హర్సోలా శాసనంలో 'తస్మిన్ కులే' ("ఆ కుటుంబంలో") అనే పదాలకు ముందు ఖాళీ ఉంది. అందువల్ల, ఎటువంటి నిర్దిష్ట ఆధారాలు లేనందున గంగూలీ సూచన కేవలం ఒక ఊహ మాత్రమే.[7] అంతేకాకుండా, ఐన్-ఇ-అక్బరీ కథనం చారిత్రకంగా ఖచ్చితమైనప్పటికీ, ఆదిత్య పొన్వార్ ధంజీ వంశస్థుడు కాదు: అతను దక్కన్ వాసి కాకుండా, బహుశా ఒక స్థానిక ప్రముఖుడు అయి ఉండవచ్చు.[8][9] గంగూలీ సిద్ధాంత విమర్శకులు ఈ శాసనాలలో ఉన్న రాష్ట్రకూట బిరుదులు, మాళ్వా ప్రాంతంలో రాష్ట్రకూటులకు చట్టబద్ధమైన వారసులుగా తమను తాము చిత్రీకరించుకోవడానికి ఈ బిరుదులను స్వీకరించిన పరమార పాలకులను సూచిస్తాయని కూడా వాదిస్తున్నారు.[10] అదేవిధంగా రాష్ట్రకూటులు, అంతకుముందు చాళుక్య పాలకులు ఉపయోగించిన పృథ్వీ-వల్లభ వంటి బిరుదులను స్వీకరించారు.[10] చరిత్రకారుడు దశరథ శర్మ, పరమారులు 10వ శతాబ్దం నాటికి పౌరాణిక అగ్నికుల మూలాన్ని చెప్పుకున్నారని సూచిస్తున్నారు; ఒకవేళ వారు నిజంగా రాష్ట్రకూటుల వారసులైతే, వారు ఒక తరంలోనే తమ ప్రతిష్టాత్మక రాజ మూలాన్ని మరచిపోయి ఉండేవారు కాదు.[6]
తరువాతి పరమార రాజులు తాము అగ్నికుల లేదా అగ్నివంశ ("అగ్ని వంశం") కు చెందినవారమని చెప్పుకున్నారు. వారి అనేక శాసనాలు, సాహిత్య రచనలలో కనిపించే అగ్నికుల పుట్టుక పురాణం ఈ విధంగా ఉంది: విశ్వామిత్ర మహర్షి అర్బుద పర్వతం (మౌంట్ అబూ) మీద వశిష్ఠ మహర్షి నుండి కోరికలు తీర్చే ఆవును బలవంతంగా తీసుకున్నాడు. అప్పుడు వశిష్ఠుడు ఒక యజ్ఞకుండం ( అగ్ని-కుండం ) నుండి ఒక వీరుడిని సృష్టించాడు. అతను విశ్వామిత్రుని శత్రువులను ఓడించి ఆవును తిరిగి తీసుకువచ్చాడు. అప్పుడు వశిష్ఠుడు ఆ వీరుడికి పరమార ("శత్రు సంహారి") అనే బిరుదును ఇచ్చాడు. [11] ఈ కథను ప్రస్తావించిన మొట్టమొదటి ఆధారం, పరమార రాజు సింధురాజు ( c. 997 ఆస్థాన కవి అయిన పద్మగుప్త పరిమళ రచించిన నవ-సహస్సంక-చరిత. –1010). [12] ఈ గాథ అంతకుముందు పరమార కాలపు శాసనాలలో గానీ, సాహిత్య రచనలలో గానీ ప్రస్తావించబడలేదు. ఈ సమయానికి, చుట్టుపక్కల ఉన్న రాజవంశాలన్నీ తమకు దైవిక లేదా వీరత్వం ఉందని చెప్పుకున్నాయి. ఇది పరమారులను తమ సొంత గాథను కల్పించడానికి ప్రేరేపించి ఉండవచ్చు.[13][10]
పృథ్వీరాజ్ రాసో యొక్క ఒక పునఃసంకలనంలో పేర్కొనబడిన ఒక పురాణ గాథ, వారి అగ్నికుల పురాణాన్ని విస్తరించి, ఇతర రాజవంశాలను కూడా అగ్నిజన్మించిన రాజపుత్రులుగా వర్ణించింది. ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న పృథ్వీరాజ్ రాసో తొలి ప్రతులలో ఈ పురాణ గాథ లేదు; మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్కు వ్యతిరేకంగా రాజపుత్రుల ఐక్యతను పెంపొందించాలనుకున్న 16వ శతాబ్దపు కవులు ఈ గాథను కల్పించి ఉండవచ్చు. [14] వలసవాద కాలంలోని కొంతమంది చరిత్రకారులు ఈ పౌరాణిక గాథను పరమారులకు విదేశీ మూలం ఉందని సూచించే విధంగా వ్యాఖ్యానించారు. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, పరమారులు, ఇతర అగ్నివంశీ రాజపుత్రుల పూర్వీకులు క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో గుప్త సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత భారతదేశానికి వచ్చారు. వారు అగ్ని క్రతువును నిర్వహించిన తర్వాత హిందూ కుల వ్యవస్థలో చేర్చుకోబడ్డారు.[15] అయితే, పరమారుల తొలి రికార్డులలో ఈ పురాణ గాథ ప్రస్తావించబడకపోవడం, పరమారుల కాలం నాటి తొలి వృత్తాంతంలో కూడా ఇతర రాజవంశాలను అగ్నివంశీలుగా పేర్కొనకపోవడం వంటి వాస్తవాల వల్ల ఈ సిద్ధాంతం బలహీనపడుతోంది.[16]
దశరథ శర్మ, ప్రతిపాల్ భాటియా వంటి కొంతమంది చరిత్రకారులు, పరమారులు వాస్తవానికి వశిష్ఠ గోత్రానికి చెందిన బ్రాహ్మణులని వాదించారు. [4] ముంజునిచే పోషించబడిన హలాయుధుడు, పింగళ-సూత్ర-వృత్తిలో రాజును "బ్రహ్మ-క్షత్రియుడు" అని వర్ణించాడనే వాస్తవంపై ఈ సిద్ధాంతం ఆధారపడి ఉంది. భాటియా ప్రకారం, ఈ పదం యొక్క అర్థం ఏమిటంటే ముంజ, క్షత్రియులుగా మారిన బ్రాహ్మణ కుటుంబం నుండి వచ్చాడు. [17] అదనంగా, పటనారాయణ ఆలయ శాసనం పరమారులు వశిష్ఠ గోత్రానికి చెందినవారని పేర్కొంది, ఇది వశిష్ఠ మహర్షి నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకునే బ్రాహ్మణుల గోత్రం. [18] అయితే, చరిత్రకారుడు అరవింద్ కె. సింగ్, అనేక ఇతర ఆధారాలు ఈ రాజవంశం క్షత్రియులని సూచిస్తున్నాయని ఎత్తి చూపారు. ఉదాహరణకు, 1211 పిప్లియానగర్ శాసనం పరమారుల పూర్వీకులు "క్షత్రియుల శిరోభూషణం" అని పేర్కొంది. ప్రభ-వాకర-చరిత వాక్పతి ఒక క్షత్రియ వంశంలో జన్మించాడని ప్రస్తావిస్తుంది. సింగ్ ప్రకారం, "బ్రహ్మ-క్షత్రియ" అనే పదం ఒక విద్యావంతుడైన క్షత్రియుడిని సూచిస్తుంది. [10]
ఈ రాజవంశం మాళవుల నుండి ఉద్భవించిందని డి.సి. సిర్కార్ సిద్ధాంతీకరించాడు. అయితే, తొలి పరమార పాలకులను మాళవులు అని పిలిచినట్లు ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు; పరమారులు మాళ్వా ప్రాంతాన్ని పాలించడం ప్రారంభించిన తర్వాతే వారిని మాళవులు అని పిలవడం మొదలుపెట్టారు.[4]
- చౌళుక్య -పరమార నాణెం, c. 950 -1050 CE. చావ్డా రాజవంశపు నాణేల శైలీకృత చిత్రణ: ఇండో-సస్సానియన్ శైలిలో కుడివైపు ఛాతీ భాగం; చుట్టూ గుళికలు, ఆభరణాలు / శైలీకృత అగ్ని వేదిక; చుట్టూ గుళికలు. [19]
- 12వ-13వ శతాబ్దాల CE నాటి పరమార యువరాజు జగదేవ నాణెం.
అసలు మాతృభూమి
[మార్చు]
అగ్నికుల పురాణం ఆధారంగా, సి.వి. వైద్య, వి.ఎ. స్మిత్ వంటి కొంతమంది పండితులు పరమారుల అసలు నివాసస్థలం మౌంట్ అబూ అని ఊహించారు. హర్సోలా రాగి ఫలకాలు, ఐన్-ఇ-అక్బరీ ఆధారంగా డి.సి. గంగూలీ, వారు దక్కన్ ప్రాంతం నుండి వచ్చారని భావించాడు.[21]
తొలి పరమార శాసనాలు (సియాక II కి చెందినవి) అన్నీ గుజరాత్లో లభించాయి. అవి ఆ ప్రాంతంలోని భూమి దానాలకు సంబంధించినవి. దీని ఆధారంగా, డి.బి. డిస్కల్కర్, హెచ్.వి. త్రివేదిలు పరమారలకు వారి తొలి రోజుల్లో గుజరాత్తో సంబంధం ఉండేదని సిద్ధాంతీకరించారు. [22] మరొక అవకాశం ఏమిటంటే, గుర్జర-ప్రతీహార దండయాత్ర కారణంగా తొలి పరమార పాలకులు మాళ్వాలోని తమ రాజధాని నగరం ధారాను తాత్కాలికంగా విడిచిపెట్టి గుజరాత్కు వెళ్ళారు. ఈ సిద్ధాంతం రెండు ఆధారాల సంయుక్త విశ్లేషణపై ఆధారపడి ఉంది: ఒకటి, పరమార రాజు వైరిసింహుడు మాళ్వాలోని ధారా నగరాన్ని శత్రువుల నుండి విముక్తి చేశాడని పేర్కొన్న నవ-సహశాంక-చరిత ; రెండవది, అతను మాళ్వాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడని పేర్కొన్న గుర్జర-ప్రతిహార రాజు మహేంద్రపాలుడి 945-946 నాటి ప్రతాప్గఢ్ శాసనం.[23]
తొలి పాలకులు
[మార్చు]పరమారులు రాష్ట్రకూటుల వంశస్థులా కాదా అనే విషయం పక్కన పెడితే, వారు 9వ శతాబ్దంలో చాలా మటుకు రాష్ట్రకూటుల అధీనంలో ఉండేవారు.[10] చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, సా.శ. 808 - 812 మధ్య, రాష్ట్రకూటులు గుర్జర-ప్రతిహారులను మాళ్వా ప్రాంతం నుండి తరిమివేశారు. రాష్ట్రకూట రాజు గోవింద III, మాళ్వాను లాతా (ప్రస్తుత గుజరాత్లోని మాళ్వాకు సరిహద్దున ఉన్న ప్రాంతం) రాష్ట్రకూట అధిపతి అయిన కర్క-రాజు రక్షణలో ఉంచాడు. [24] గోవింద కుమారుడైన అమోఘవర్ష I వేయించిన 871 నాటి సంజన రాగి ఫలక శాసనం ప్రకారం గోవింద, ఒక సామంతుడిని మాళ్వాలో తన ప్రతినిధిగా నియమించాడు. ఈ సమయంలోనే పరమారులు మాళ్వా ప్రాంతానికి పాలకులయ్యారు కాబట్టి, శాసన పరిశోధకుడు హెచ్.వి. త్రివేది ఈ సామంతుడు పరమార రాజు ఉపేంద్ర అని సిద్ధాంతీకరించాడు.[10] అయినప్పటికీ దీనికి ఖచ్చితమైన రుజువు లేదు. మాళ్వాలో పరమారుల పాలన ప్రారంభాన్ని కచ్చితంగా నిర్ధారించలేము. అయితే వారు సా.శ. 9వ శతాబ్దానికి ముందు మాళ్వాను పాలించలేదని చెప్పవచ్చు.[24]
సియాక తన స్వంత శాసనాల ద్వారా ధృవీకరించిన మొట్టమొదటి పరమార రాజు. అతని హర్సోలా రాగి ఫలక శాసనం (949 CE), ఇప్పుడు అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి పరమార శాసనం: అతను రాష్ట్రకూటులకు సామంతుడని ఇది సూచిస్తుంది. [2] అతని పూర్వీకుల జాబితా వివిధ వృత్తాంతాలలో మారుతూ ఉంటుంది:[25][2]
| హర్సోలా రాగి ఫలకాలు (949 CE) | నవ-సహసంక-చరిత (11వ శతాబ్దం ప్రారంభం) | ఉదయపూర్ ప్రశస్తి శాసనం (11వ శతాబ్దం) | నాగ్పూర్ ప్రశస్తి శాసనం (1104 CE) | ఇతర భూదానాలు |
|---|---|---|---|---|
| పరమార | పరమార | పరమార | పరమార | |
| ఉపేంద్ర | ఉపేంద్ర | కృష్ణ | ||
| ఇతర రాజులు | వైరిసింహ (I) | |||
| సియాకా (I) | ||||
| వప్పైరాజా | వాక్పతి (I) | వాక్పతి (I) | ||
| వైరిసింహ | వైరిసింహ | వైరిసింహ (II) | వైరిసింహ | వైరిసింహ |
| సియాకా | సియాకా అలియాస్ హర్ష | హర్ష | సియాకా | సియాకా |
అగ్నికుల ఇతిహాసం ప్రకారం, "పరమారుడు" ఈ రాజవంశానికి చెందిన పౌరాణిక మూలపురుషుడు. ఉదయపూర్ ప్రశస్తిలో పేర్కొన్న ఇతర తొలి రాజులు చారిత్రకమా లేక కల్పితమా అనేది చరిత్రకారుల మధ్య చర్చనీయాంశంగా ఉంది.[26]
సి.వి. వైద్య, కె.ఎ. నీలకంఠ శాస్త్రి ప్రకారం, పరమార రాజవంశం సా.శ. 10వ శతాబ్దంలో మాత్రమే స్థాపించబడింది. వైరిసింహ I, సియాక I వంటి రాజులు కల్పిత పాత్రలని, రాజవంశం కాలాన్ని వెనక్కి నెట్టడానికి తరువాతి చారిత్రక రాజుల పేర్ల నుండి ఈ పేర్లను పునరావృతం చేశారని వైద్య అభిప్రాయపడ్డాడు.[26] సా.శ. 1274 నాటి జయవర్మన్ II వేయించిన మంధాత రాగి ఫలక శాసనం కూడా పరమార యొక్క ఎనిమిది మంది వారసులైన కమండలూధర, ధూమరాజ, దేవసింహపాల, కనకసింహ, శ్రీహర్ష, జగద్దేవ, స్థిరకాయ, వోషారి పేర్లను పేర్కొంది: వీరు చారిత్రక వ్యక్తులుగా కనిపించడం లేదు.[27] ఉదయపూర్ ప్రశస్తిలోని వైరిసింహ I, సియాక I, వైరిసింహ II, సియాక II ఒకరే అయ్యే అవకాశం ఉందని, పొరపాటున పేర్లు పునరావృతం అయి ఉండవచ్చని హెచ్.వి. త్రివేది పేర్కొన్నాడు. ప్రత్యామ్నాయంగా, ఈ పాలకులు స్వతంత్ర సార్వభౌములు కానందున ఇతర శాసనాలలో ఈ పేర్లు విస్మరించబడ్డాయని అతను సిద్ధాంతీకరించాడు.[2]
ఉదయ్పూర్ ప్రశస్తిలో పేర్కొన్న తొలి పరమార పాలకులు కల్పిత పాత్రలు కాదనీ, పరమారలు 9వ శతాబ్దంలో (రాష్ట్రకూట సామంతులుగా) మాళ్వాను పాలించడం ప్రారంభించారనీ పలువురు ఇతర చరిత్రకారులు విశ్వసిస్తున్నారు. తరువాతి కాలపు కొన్ని పరమార శాసనాలలో కూడా, శాసనం జారీ చేసిన రాజుకు 3-4 మంది పూర్వీకుల పేర్లు మాత్రమే ప్రస్తావించబడ్డాయని కె.ఎన్. సేథ్ వాదిస్తున్నారు. అందుచేత, తొలి శాసనాలలో అందించిన వంశావళిలో కొన్ని పేర్లు లేనంత మాత్రాన వారు కల్పిత పాలకులు అని అర్థం కాదు. అతని ప్రకారం, (తరువాతి రాజు సింధురాజు ఆస్థాన కవి రచించిన) నవ-సహశాంక-చరిత్రలో ఉపేంద్ర ప్రస్తావన, ఉపేంద్ర ఒక కల్పిత రాజు కాదని నిరూపిస్తుంది.[28] జార్జ్ బ్యూలర్, జేమ్స్ బర్గెస్ వంటి చరిత్రకారులు ఉపేంద్ర, కృష్ణరాజులను ఒకే వ్యక్తిగా గుర్తిస్తారు. ఎందుకంటే ఇవి పర్యాయపదాలు (ఉపేంద్ర అనేది కృష్ణునికి మరో పేరు). అయితే, సియాక వారసుడైన ముంజ శాసనం, పూర్వపు రాజులను కృష్ణరాజ, వైరిసింహ, సియాక అని పేర్కొంది. దీని ఆధారంగా సేథ్, హర్సోలా శాసనాలలో పేర్కొన్న వప్పైరాజ లేదా వాక్పతి I తో కృష్ణరాజను గుర్తిస్తాడు (వప్పైరాజ అనేది వాక్పతి-రాజ యొక్క ప్రాకృత రూపంగా కనిపిస్తుంది). తన వాదనకు మద్దతుగా, ముంజ అంటే వాక్పతి II శాసనంలో వైరిసింహను కృష్ణ-పదానుధ్యత అని పిలిచారని సేథ్ ఎత్తిచూపాడు. తన సొంత పేరుతో గందరగోళాన్ని నివారించడానికి, వాక్పతి II తన పూర్వీకుడిని గుర్తించడానికి వాక్పతి I కి బదులుగా "కృష్ణరాజ" అనే పేరును ఉపయోగించాడని అతను సిద్ధాంతీకరించాడు.[28]
పరామార రాజులు
[మార్చు]
పరమార రాజవంశానికి చెందిన మొదటి స్వతంత్ర పాలకుడు సియాక (ఉదయపూర్ ప్రశస్తిలో పేర్కొన్న మునుపటి సియాక నుండి వేరు చేయడానికి కొన్నిసార్లు సియాక II అని పిలుస్తారు). హర్సోలా రాగి ఫలకాలు (సా.శ. 949) ప్రకారం, సియాక తన తొలి రోజుల్లో రాష్ట్రకూట పాలకుడు కృష్ణ III కి సామంతుడుగా ఉండేవాడని తెలుస్తోంది. అయితే అదే శాసనం, సియాక బిరుదులలో ఒకటిగా గొప్పగా ధ్వనించే మహారాజాధిరాజపతిని కూడా పేర్కొంది. దీని ఆధారంగా, సియాక రాష్ట్రకూట ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడం నామమాత్రమేనని కె.ఎన్. సేథ్ అభిప్రాయపడ్డాడు.[29]
రాష్ట్రకూట సామంతుడిగా, సియాక ప్రతీహారులకు వ్యతిరేకంగా వారి దండయాత్రలలో పాల్గొన్నాడు. అతను మాళ్వాకు ఉత్తరాన పరిపాలిస్తున్న కొంతమంది హూణ అధిపతులను కూడా ఓడించాడు.[30] అతను చందేలా రాజు యశోవర్మన్ చేతిలో ఎదురుదెబ్బలు తిని ఉండవచ్చు.[31] మూడవ కృష్ణుని మరణం తరువాత, నర్మదా నది ఒడ్డున జరిగిన యుద్ధంలో సియాక అతని వారసుడైన ఖొట్టిగాను ఓడించాడు. ఆ తరువాత అతను వెనక్కి తగ్గుతున్న ఖొట్టిగా సైన్యాన్ని రాష్ట్రకూట రాజధాని మాన్యఖేట వరకు తరిమి, సా.శ. 972లో ఆ నగరాన్ని దోచుకున్నాడు. అతని విజయం చివరికి రాష్ట్రకూటుల పతనానికీ మాళ్వాలో పరమారులు స్వతంత్ర సార్వభౌమ శక్తిగా స్థాపించబడటానికీ దారితీసింది.[32]
సియాక వారసుడైన ముంజ, శాకంబరి చాహమానులు, నద్దుల చాహమానులు, మేవార్ గుహిలాలు, హూణులు, త్రిపురి కలచూరీలు, గుర్జర ప్రాంత పాలకుడు మొదలైనవారిపై (బహుశా గుజరాత్ చాళుక్య లేదా ప్రతీహార పాలకుడు) సైనిక విజయాలు సాధించాడు. [33] అతను పశ్చిమ చాళుక్య రాజు రెండవ తైలపునిపై కూడా ప్రారంభంలో కొన్ని విజయాలు సాధించాడు. కానీ అంతిమంగా సా.శ. 994 - 998 మధ్య కాలంలో తైలపుని చేతిలో ఓడిపోయి హతుడయ్యాడు.[34][35]
ఈ ఓటమి ఫలితంగా, పరమారులు తమ దక్షిణ భూభాగాలను (బహుశా నర్మదా నదికి ఆవల ఉన్నవి) చాళుక్యులకు కోల్పోయారు. [36] ముంజ, పండితుల పోషకుడిగా పేరుగాంచాడు. అతని పాలన భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి పండితులను మాళ్వాకు ఆకర్షించింది.[37] అతను స్వయంగా కవి కూడా. అయితే అతను రచించిన పద్యాలు కొన్ని మాత్రమే ఇప్పుడు మిగిలి ఉన్నాయి. [38]
ముంజ సోదరుడు సింధురాజు (సా.శ. 990 లలో పరిపాలన) పశ్చిమ చాళుక్య రాజు సత్యాశ్రయుడిని ఓడించి, రెండవ తైలపునికి కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. [39] అతను ఒక హూణ నాయకుడు, దక్షిణ కోసల సోమవంశీకుడు, కొంకణ శిలాహారులు, లాతా (దక్షిణ గుజరాత్) పాలకుడిపై కూడా సైనిక విజయాలు సాధించాడు. [39] అతని ఆస్థాన కవి పద్మగుప్తుడు అతని జీవిత చరిత్ర 'నవ-సహశాంక-చరిత'ను రచించాడు. ఇది అతనికి అనేక ఇతర విజయాలను ఆపాదించింది. అయితే, ఇవి కవితా అతిశయోక్తులుగా కనిపిస్తాయి.[40]
సింధురాజు కుమారుడైన భోజుడు పరమార వంశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన పాలకుడు. అతను పరమార రాజ్యాన్ని విస్తరించడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేశాడు. వాటి ఫలితాలు విభిన్నంగా ఉన్నాయి. సుమారు సా.శ. 1018లో, అతను ప్రస్తుత గుజరాత్లోని లాతా చాళుక్యులను ఓడించాడు. [41] సా.శ. 1018 - 1020 మధ్య, అతను ఉత్తర కొంకణ్పై నియంత్రణ సాధించాడు. అక్కడి శిలాహార పాలకులు బహుశా కొంతకాలం పాటు అతనికి సామంతులుగా పనిచేశారు.[42][43] భోజుడు, రాజేంద్ర చోళుడు, గంగేయ-దేవ కలాచూరిలతో కలిసి కళ్యాణి చాళుక్య రాజు జయసింహ II కి వ్యతిరేకంగా ఒక కూటమిని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ దండయాత్రలో భోజుడి ఎంతవరకు విజయం సాధించాడో కచ్చితంగా తెలియదు - ఎందుకంటే చాళుక్య, పరమార స్తుతి గీతాలు రెండూ విజయం తమదేనని పేర్కొన్నాయి. [44] భోజుని పాలన చివరి సంవత్సరాలలో, సా.శ. 1042 తర్వాత, జయసింహుని కుమారుడు, వారసుడూ అయిన సోమేశ్వర I మాళ్వాపై దండెత్తి, అతని రాజధాని ధారాను దోచుకున్నాడు.[39] చాళుక్య సైన్యం వెళ్ళిపోయిన వెంటనే భోజుడు మాళ్వాపై తన నియంత్రణను తిరిగి స్థాపించుకున్నాడు. కానీ ఆ ఓటమి అతని రాజ్యపు దక్షిణ సరిహద్దును గోదావరి నుండి నర్మదా వరకు వెనక్కి నెట్టింది.[45][46]

భోజుడు తన రాజ్యాన్ని తూర్పు వైపు విస్తరించడానికి చేసిన ప్రయత్నాన్ని చందేలా రాజు విద్యాధరుడు భగ్నం చేశాడు. [47] అయినప్పటికీ, భోజుడు చందేలా సామంతులైన దుబ్కుండ్లోని కచ్ఛపఘాటాల మధ్య తన ప్రభావాన్ని విస్తరించగలిగాడు.[48] భోజుడు కనౌజ్ను స్వాధీనం చేసుకోవాలనే అంతిమ లక్ష్యంతో గ్వాలియర్లోని కచ్ఛపఘాటాలపై కూడా దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. కానీ వారి పాలకుడు కీర్తిరాజు అతని దాడులను తిప్పికొట్టాడు.[49] భోజుడు శాకంభరిలోని చాహమానులను కూడా ఓడించి, వారి పాలకుడు వీరారాముడిని హతమార్చాడు. అయితే, నద్దుల లోని చాహమానుల చేతిలో ఓడి వెనుదిరగవలసి వచ్చింది.[50] మధ్యయుగ ముస్లిం చరిత్రకారుల ప్రకారం, సోమనాథ్ను దోచుకున్న తర్వాత, ఘజ్నీ మహమూద్, పరమదేవ్ అనే హిందూ రాజుతో ఘర్షణను నివారించడానికి తన మార్గాన్ని మార్చుకున్నాడు. ఆధునిక చరిత్రకారులు ఆ పరమ దేవ్ను భోజుడిగా గుర్తిస్తారు: ఈ పేరు పరమార-దేవ లేదా భోజుడి బిరుదైన పరమేశ్వర-పరమభట్టారక నుండి వచ్చిన రూపాంతరం కావచ్చు.[51][52] ఘజ్నవిడ్లకు వ్యతిరేకంగా కాబూల్ షాహీ పాలకుడు ఆనందపాలుడి పోరాటానికి మద్దతుగా భోజుడు సైన్యాన్ని కూడా పంపి ఉండవచ్చు.[53] సా.శ. 1043 ప్రాంతంలో హన్సి, థానేసర్, ఇతర ప్రాంతాల నుండి మహమూద్ గవర్నర్లను తరిమికొట్టిన హిందూ కూటమిలో అతను కూడా ఒక భాగంగా ఉండి ఉండవచ్చు.[54][39] భోజుడి పాలన చివరి సంవత్సరంలో, లేదా అతని మరణం తర్వాత కొద్దికాలానికే, చాళుక్య రాజు భీమ I, కలాచూరి రాజు కర్ణుడు అతని రాజ్యంపై దాడి చేశారు. 14వ శతాబ్దపు రచయిత మేరుతుంగ ప్రకారం, సంయుక్త సైన్యం అతని రాజ్యంపై దాడి చేసిన అదే సమయంలో భోజుడు ఒక వ్యాధికి లోనై మరణించాడు.[55][56]
భోజుని సామ్రాజ్యం, దాని ఉచ్ఛస్థితిలో, ఉత్తరాన చిత్తూరు నుండి దక్షిణాన ఎగువ కొంకణ్ వరకు, పశ్చిమాన సబర్మతి నది నుండి తూర్పున విదిశ వరకు విస్తరించింది. [57] అతను సమర్థుడైన సైనిక నాయకుడిగా గుర్తింపు పొందాడు. కానీ అతని భూభాగ విజయాలు స్వల్పకాలికమైనవి. కళలు, సాహిత్యం, శాస్త్రాలను పోషించిన పండిత-రాజుగా అతని ఖ్యాతియే అతనికి ప్రధానంగా కీర్తిని తెచ్చిపెట్టింది. అతని కాలంలోని ప్రముఖ కవులు, రచయితలు అతని పోషణలో ఉండేవారు.[58] భోజుడు స్వయంగా బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, అతని రచనలు వ్యాకరణం, కవిత్వం, వాస్తుశిల్పం, యోగా, రసాయన శాస్త్రం వంటి అనేక రకాల అంశాలను కవర్ చేస్తాయి. భోజుడు సంస్కృత అధ్యయనాలకు కేంద్రమైన భోజశాలనూ, ప్రస్తుత ధార్లో సరస్వతీ దేవాలయాన్నీ స్థాపించాడు. అతను భోజ్పూర్ నగరాన్ని స్థాపించాడని చెబుతారు. ఈ నమ్మకానికి చారిత్రక ఆధారాలు ఉన్నాయి. అక్కడి భోజేశ్వర ఆలయంతో పాటు, ఆ ప్రాంతంలో ఇప్పుడు తెగిపోయిన మూడు ఆనకట్టల నిర్మాణం కూడా అతనికి ఆపాదించబడింది.[59] సాహిత్యవేత్తలను పోషించడం వల్ల, అతని మరణానంతరం వ్రాసిన అనేక గాథలు అతన్ని ధర్మ పండిత-రాజుగా చిత్రీకరించాయి.[60] అతని చుట్టూ అల్లుకున్న గాథల సంఖ్య పరంగా, భోజుడు ప్రసిద్ధ విక్రమాదిత్యునితో పోల్చదగినవాడు.[61]
క్షీణత
[మార్చు]
భోజుని వారసుడు, బహుశా అతని కుమారుడూ ఐన జయసింహ I, [62] భోజుడు మరణించిన వెంటనే కాలచూరి - చాళుక్యుల సంయుక్త దండయాత్రను ఎదుర్కొన్నాడు. [63] అతను కళ్యాణి చాళుక్యుల సహాయం కోరాడని బిల్హణుని రచనలు సూచిస్తున్నాయి. [64] జయసింహుని వారసుడు, భోజుని సోదరుడూ ఐన ఉదయాదిత్యుడు, వాగడలో తన సామంతుడైన చాముండరాజు చేతిలో ఓడిపోయాడు. అతను తన మిత్రుల సహాయంతో చాళుక్య పాలకుడైన కర్ణుని దండయాత్రను తిప్పికొట్టాడు. ఉదయాదిత్యుని పెద్ద కుమారుడైన లక్ష్మదేవుడు, సా.శ. 1104-05 నాటి నాగపూర్ ప్రశస్తి శాసనంలో విస్తృతమైన సైనిక విజయాలు సాధించినట్లుగా పేర్కొనబడింది. అయితే, ఇవి కవితాత్మక అతిశయోక్తులుగా కనిపిస్తాయి. మహా అయితే, అతను త్రిపురిలోని కలచూరీలను ఓడించి ఉండవచ్చు.[65] ఉదయాదిత్యుని చిన్న కుమారుడైన నరవర్మన్ అనేక పరాజయాలను చవిచూశాడు, జేజకభుక్తికి చెందిన చందేలుల చేతిలో, చాళుక్య రాజు జయసింహ సిద్ధరాజు చేతిలో అతను ఓడిపోయాడు. అతని పాలన ముగిసేనాటికి, విజయపాలుడు ఉజ్జయినికి ఈశాన్యంగా ఒక స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. [66]
యశోవర్మన్, పరమారల రాజధాని అయిన ధారపై తన నియంత్రణను జయసింహ సిద్ధరాజుకు కోల్పోయాడు. అతని వారసుడు జయవర్మన్ I ధారపై తిరిగి నియంత్రణ సాధించాడు గానీ త్వరలోనే బల్లాల అనే ఆక్రమణదారుడికి దానిని కోల్పోయాడు.[67] చాళుక్య రాజు కుమారపాల, తన సామంతులైన నద్దుల చాహమాన పాలకుడు అల్హానా, అబు పరమార అధిపతి యశోధవల మద్దతుతో సా.శ. 1150 ప్రాంతంలో బల్లాలను ఓడించాడు. అప్పుడు మాళ్వా, చాళుక్యుల ప్రావిన్సుగా మారింది. ఈ సమయంలో పరమారలకు చెందిన ఒక చిన్న శాఖ, తమను తాము మహాకుమారులుగా పిలుచుకుంటూ, భోపాల్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని పాలించారు.[68] దాదాపు రెండు దశాబ్దాల తరువాత, జయవర్మన్ కుమారుడు వింధ్యవర్మన్, చాళుక్య రాజైన మూలరాజు II ను ఓడించి, మాళ్వాలో పరమారుల సార్వభౌమాధికారాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు. [69] అతని పాలనలో మాళ్వా, హోయసలులు, దేవగిరి యాదవుల నుండి పదేపదే దండయాత్రలను ఎదుర్కొంది. [70] అతను చాళుక్య సేనాపతి కుమార చేతిలో ఓడిపోయాడు. [71] ఈ ఎదురుదెబ్బలు తగిలినా, అతను తన మరణానికి ముందు మాళ్వాలో పరమార శక్తిని పునరుద్ధరించగలిగాడు.[72]
వింధ్యవర్మన్ కుమారుడైన శుభతవర్మన్ గుజరాత్పై దండెత్తి, చాళుక్య భూభాగాలను దోచుకున్నాడు. కానీ చివరికి చాళుక్య సామంతుడైన లవణ ప్రసాదుడి చేతిలో ఓడి, వెనుదిరగవలసి వచ్చింది. [73] అతని కుమారుడైన అర్జునవర్మన్ I కూడా గుజరాత్పై దండెత్తి, కొద్దికాలం పాటు చాళుక్య సింహాసనాన్ని ఆక్రమించుకున్న జయంత-సింహ (లేదా జయ-సింహ)ను ఓడించాడు. [74] అతను లాతాలో యాదవ సేనాపతి ఖోలేశ్వరుడి చేతిలో ఓడిపోయాడు.[75]అర్జునవర్మన్ తరువాత దేవపాలుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఇతను మహాకుమార (పరమార శాఖకు అధిపతి) అయిన హరిశ్చంద్రుని కుమారుడు. [75] అతను చాళుక్యులు, యాదవులతో పోరాటాలను కొనసాగించాడు. ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఇల్టుట్మిష్ సా.శ. 1233-34లో భిల్సాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ దేవపాలుడు సుల్తాను ప్రతినిధిని ఓడించి భిల్సాపై తిరిగి నియంత్రణ సాధించాడు. [76] [77] హమ్మీర మహాకావ్యం ప్రకారం రణతంబోర్కు చెందిన వాగభటుడు, దేవపాలుడు ఢిల్లీ సుల్తాన్తో కుమ్మక్కై తన హత్యకు కుట్ర పన్నాడని అనుమానించి, అతనిని చంపాడు.[78]
దేవపాలుని కుమారుడైన జైతుగిదేవుని పాలనలో, యాదవ రాజు కృష్ణుడు, ఢిల్లీ సుల్తాన్ బల్బన్, వాఘేలా యువరాజు విశాలదేవుని దండయాత్రల కారణంగా పరమారుల శక్తి బాగా క్షీణించింది. [79] దేవపాలుని చిన్న కుమారుడైన జయవర్మన్ II కూడా ఈ మూడు శక్తుల నుండి దాడులను ఎదుర్కొన్నాడు. జైతుగి లేదా జయవర్మన్ II, పరమారుల రాజధానిని ధార నుండి కొండ ప్రాంతమైన మండప-దుర్గకు (ప్రస్తుత మాండు ) మార్చారు, ఇది మెరుగైన రక్షణ నిచ్చిన స్థావరంగా నిలిచింది.[80]
జయవర్మన్ II వారసుడైన అర్జునవర్మన్ II బలహీనమైన పాలకుడు. అతని మంత్రి అతనిపై తిరుగుబాటు చేసాడు.[81] 1270లలో, యాదవ పాలకుడు రామచంద్రుడు మాళ్వాపై దండెత్తాడు, [82] 1280 లలో రణతంబోర్ చాహమాన పాలకుడు హమ్మీర కూడా మాళ్వాపై దాడి చేశాడు.[83] అర్జునుడి వారసుడైన భోజ II పై కూడా హమ్మీరుడు దండయాత్ర చేసాడు. భోజ II, అతని మంత్రి నియంత్రణలో ఉన్న నామమాత్రపు పాలకుడు గానీ, అతని మంత్రి పరమార రాజ్యంలోని కొంత భాగాన్ని ఆక్రమించుకోవడం గానీ జరిగింది.[84]
చివరి పరమార రాజుగా పేరుగాంచిన మహలకదేవుడు, సా.శ. 1305లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్కు చెందిన అలావుద్దీన్ ఖల్జీ సేనాపతి అయిన ఐన్ అల్-ముల్క్ ముల్తానీ సైన్యం చేతిలో ఓడిపోయి హతుడయ్యాడు.[85][86]
పాలకుల జాబితా
[మార్చు]చారిత్రక 'కైలాష్ చంద్ జైన్' ప్రకారం, "ఉపేంద్ర నుండి వైరిసింహ వరకు ఉన్న తొలి పరమార పాలకుల గురించిన జ్ఞానం చాలా తక్కువ; ఎటువంటి రికార్డులు లేవు. వారు తరువాతి మూలాల నుండి మాత్రమే తెలుసు." [87] వివిధ శాసనాలు, సాహిత్య మూలాలలో పేర్కొన్న పరమార పాలకులలో కిందివారు ఉన్నారు:
| క్రమ సంఖ్య | పాలకుడు | పాలన (CE) |
|---|---|---|
| 1 | పరమార | పౌరాణిక |
| 2 | ఉపేంద్ర కృష్ణరాజ | 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో |
| 3 | వైరిసింహ (I) | 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో |
| 4 | సియాకా (I) | 9వ శతాబ్దం మధ్యలో |
| 5 | వాక్పతిరాజ్ (I) | 9వ శతాబ్దం చివరి నుండి 10వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు |
| 6 | వైరిసింహ (II) | 10వ శతాబ్దం మధ్యలో |
| 7 | సియాకా (II) | 940–972 |
| 8 | వాక్పతిరాజ్ (II) అలియాస్ ముంజా | 972–990 |
| 9 | సింధురాజ | 990–1010 |
| 10 | భోజుడు | 1010–1055 |
| 11 | జయసింహ I | 1055–1070 |
| 12 | ఉదయదిత్య | 1070–1086 |
| 13 | లక్ష్మదేవుడు | 1086–1094 |
| 14 | నరవర్మన్ | 1094–1133 |
| 15 | యశోవర్మన్ | 1133–1142 |
| 16 | జయవర్మన్ I | 1142–1143 |
| 17 | 'బల్లాల' అనే ఆక్రమణదారుడు, ఆ తరువాత సోలంకి రాజు కుమారపాల ఆధ్వర్యంలో (సా.శ. 1143 నుండి 1175 వరకు) మధ్యంతర పాలన | 1143–1175 |
| 18 | వింధ్యవర్మన్ | 1175–1194 |
| 19 | సుభతవర్మన్ | 1194–1209 |
| 20 | అర్జునవర్మన్ I | 1210–1215 |
| 21 | దేవపాల | 1215/1218–1239 |
| 22 | జైతుగిదేవ | 1239–1255 |
| 23 | జయవర్మన్ II | 1255–1274 |
| 24 | అర్జునవర్మన్ II | 1274–1285 |
| 25 | భోజ II | 1285–1301 |
| 26 | మహలకదేవుడు | 1301–1305 |
ఉదయ్పూర్లోని ఒక శాసనం ప్రకారం, పరమార రాజవంశం కనీసం మాళ్వా ఈశాన్య భాగంలోనైనా సా.శ. 1310 వరకు మనుగడ సాగించిందని తెలుస్తుంది. ఆ తర్వాతి శాసనం ప్రకారం, 1338 నాటికి ఆ ప్రాంతాన్ని ఢిల్లీ సుల్తానేట్ స్వాధీనం చేసుకుంది.[88]
శాఖలు, వారసులుగా చెప్పుకునేవారు
[మార్చు]మాళ్వా పరమార చక్రవర్తులతో పాటు, ఈ రాజవంశానికి చెందిన అనేక శాఖలు వివిధ ప్రదేశాలలో పాలించాయి. వాటిలో ఇవి ఉన్నాయి:
- చంద్రావతి పరమారులు
- అర్బుద-మండలాన్ని (మౌంట్ అబు ప్రాంతం) పాలించారు [89]
- 12వ శతాబ్దం నాటికి గుజరాత్ చాలుక్యులకు సామంతులుగా మారారు [90]
- భిన్మల్ పరమారులు - కిరడు
- జలోర్ పరమారులు
- చంద్రావతిలోని పరమారుల మరొక శాఖ [89]
- జలోర్ చాహమానులు వీరిని ఓడించారు[92]
- వాగడ పరమారులు
- భోజ్పూర్లోని ఉజ్జైనియాలు
- భోజ్పూర్ రాజులు పరమారుల ఉజ్జైనియా శాఖకు చెందినవారు. భోజ్పూర్ రాజ్యం పతనం తరువాత, ఈ శాఖకు చెందిన అనేక ఉప కుటుంబాలు భోజ్పూర్ ప్రాంతంలో అనేక సంస్థానాలను స్థాపించాయి. అత్యంత ముఖ్యమైన సంస్థానాలలో ఒకటి దుమ్రాన్.
- అమర్కోట్కు చెందిన సోధాలు
- 18వ శతాబ్దంలో సోధా రాజపుత్రులు పాలించిన అమర్కోట్ రాజ్యాన్ని జోధ్పూర్ సంస్థానం స్వాధీనం చేసుకుంది. దీనివల్ల సోధా పాలకులు సామంతులుగా మారడంతో వారి అధికారం క్షీణించింది. [94]
- మిథిల గాంధవరియ
- ఫల్తాన్ నింబాల్కర్లు
- ఢిల్లీ సుల్తానేట్, దక్కనీ సుల్తానేట్, మరాఠా సామ్రాజ్యం [97] లకు సామంతులుగా ఫల్తాన్ను పాలించారు.
అనేక సంస్థానాల పాలకులు పరమారులతో తమకు సంబంధాలు ఉన్నాయని చెప్పుకున్నారు. వారిలో కొందరి పేర్లు ఇవి:
- తెహ్రీ గర్హ్వాల్ సంస్థానం : గర్హ్వాల్ రాజ్యాన్ని మాల్వా యువరాజు కనక్పాల్ స్థాపించాడని చెబుతారు. ఇది 1804 వరకు స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఉండేది. అయితే, 1804లో గోర్ఖాలు ఈ రాజ్యంపై దాడి చేయడంతో, దాని పాలకుడు 1816లో బ్రిటిష్ వారి రక్షణలో సంస్థానంగా మారవలసి వచ్చింది. ఈ పొత్తు తర్వాత వారు బ్రిటిష్ వారి నుండి సగం కంటే తక్కువ భూభాగాన్ని మాత్రమే పొందారు. [98]
- బఘల్ సంస్థానం : 14వ శతాబ్దంలో ఉజ్జయిన్ నుండి ప్రస్తుత హిమాచల్ ప్రదేశ్కు వచ్చిన అజబ్ దేవ్ పర్మార్ దీనిని స్థాపించాడని చెబుతారు.[99]
- దంత రాజ్యం : దీని పాలకులు పర్మార్ వంశానికి చెందినవారని, ఉజ్జయినికి చెందిన పురాణ రాజు విక్రమాదిత్యుని నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకున్నారు [100]
- మూలి రాజ్యం : దీని పాలకులు పరమార వంశానికి చెందినవారని చెప్పుకున్నారు. వారు వాఘేలాలకు సామంతులుగా ప్రారంభమయ్యారని చెబుతారు.[101]
- రాజ్గఢ్ సంస్థానం : రాజ్గఢ్ పాలకులు పరమారులలోని ఉమత్ శాఖకు చెందినవారు. [102] [103]
- నరసింగ్గఢ్ సంస్థానం : నరసింగ్గఢ్ పాలకులు రాజ్గఢ్ సంస్థానపు ఉపశాఖకు చెందినవారు.[102][103]
- ఛతర్పూర్ సంస్థానం : ఛతర్పూర్ పాలకులు పరమార రాజవంశపు పాత శాఖకు చెందినవారు. వారు మొదట్లో బుందేలా రాజులకు సామంతులుగా ఉండేవారు. [104]
- దేవాస్ రాష్ట్రం (సీనియర్, జూనియర్): ఈ రాష్ట్రాల మరాఠా పువార్ పాలకులు తమ వంశం పరమార రాజవంశానికి చెందినదని చెప్పుకున్నారు. [105]
- ధార్ సంస్థానం : దీని స్థాపకుడు ఆనంద్ రావు పువార్, తాను పరమార వంశస్థుడినని చెప్పుకున్నాడు, 18వ శతాబ్దంలో పేష్వా బాజీ రావు I నుండి ఒక జాగీరును పొందాడు.[106]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]- భోజ్శాల
- పన్వార్ రాజవంశం
- భోజేశ్వర దేవాలయం
- భోజుని సైనిక వృత్తి
- హర్సోలా రాగి పలకలు
గమనికలు
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Brajadulal Chattopadhyaya (2006). Studying Early India: Archaeology, Texts and Historical Issues (in ఇంగ్లీష్). Anthem. p. 116. ISBN 978-1-84331-132-4.
The period between the seventh and the twelfth century witnessed gradual rise of a number of new royal-lineages in Rajasthan, Gujarat, Madhya Pradesh and Uttar Pradesh, which came to constitute a social-political category known as 'Rajput'. Some of the major lineages were the Pratiharas of Rajasthan, Uttar Pradesh and adjacent areas, the Guhilas and Chahamanas of Rajasthan, the Caulukyas or Solankis of Gujarat and Rajasthan and the Paramaras of Madhya Pradesh and Rajasthan.
- 1 2 3 4 H. V. Trivedi 1991, p. 4.
- ↑ R.K. Gupta, S.R. Bakshi (2008). Rajasthan Through the Ages, Studies in Indian history. Rajasthan: Swarup & Sons. pp. 24. ISBN 9788176258418.
- 1 2 3 Kailash Chand Jain 1972, p. 327.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 4.
- 1 2 Ganga Prasad Yadava 1982, p. 36.
- ↑ H. V. Trivedi (Introduction) 1991, p. 4.
- ↑ Pratipal Bhatia 1970, p. 18.
- ↑ R. B. Singh 1975, p. 225.
- 1 2 3 4 5 6 Arvind K. Singh 2012, p. 14.
- ↑ Ganga Prasad Yadava 1982, p. 32.
- ↑ Alf Hiltebeitel 2009, p. 444.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 10–13.
- ↑ R. B. Singh 1964, pp. 17–18.
- ↑ Ganga Prasad Yadava 1982, p. 35.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 16.
- ↑ Ganga Prasad Yadava 1982, p. 37.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 29.
- ↑ "CNG: EAuction 329. INDIA, Post-Gupta (Chaulukya-Paramara). Circa AD 950-1050. AR Drachm (16mm, 4.41 g, 6h)". Archived from the original on 4 September 2017. Retrieved 15 July 2017.
- ↑ "CNG Coins". Archived from the original on 27 March 2019. Retrieved 15 July 2017.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 30.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 9.
- ↑ Arvind K. Singh 2012, p. 16.
- 1 2 Krishna Narain Seth 1978, pp. 44–47.
- ↑ Mahesh Singh 1984, pp. 3–4.
- 1 2 Krishna Narain Seth 1978, pp. 48–49.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 212.
- 1 2 Krishna Narain Seth 1978, pp. 48–51.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 76–77.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 79.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, p. 334.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 81–84.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, p. 336-338.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 102–104.
- ↑ M. Srinivasachariar 1974, p. 502.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, pp. 339–340.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, pp. 340–341.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 105.
- 1 2 3 4 Sailendra Nath Sen 1999, p. 320.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, p. 341.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 137.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 140–141.
- ↑ Mahesh Singh 1984, p. 46.
- ↑ Saikat K. Bose 2015, p. 27.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 154.
- ↑ Mahesh Singh 1984, p. 56.
- ↑ Mahesh Singh 1984, p. 69.
- ↑ Mahesh Singh 1984, pp. 172–173.
- ↑ Mahesh Singh 1984, pp. 173.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 177.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 163–165.
- ↑ Mahesh Singh 1984, pp. 61–62.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 158.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 166.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, p. 182.
- ↑ Mahesh Singh 1984, pp. 66–67.
- ↑ Kirit Mankodi 1987, p. 62.
- ↑ Sheldon Pollock 2003, p. 179.
- ↑ Kirit Mankodi 1987, p. 71.
- ↑ Sheldon Pollock 2003, pp. 179–180.
- ↑ Anthony Kennedy Warder 1992, pp. 176.
- ↑ Anthony Kennedy Warder 1992, pp. 177.
- ↑ Krishna Narain Seth 1978, pp. 182–184.
- ↑ Prabhakar Narayan Kawthekar 1995, p. 72.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 110.
- ↑ Pratipal Bhatia 1970, p. 115-122.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, pp. 362–363.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, pp. 363–364.
- ↑ R. C. Majumdar 1977, p. 328.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 162.
- ↑ Pratipal Bhatia 1970, p. 137.
- ↑ Sailendra Nath Sen 1999, p. 322.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, p. 370.
- ↑ Asoke Kumar Majumdar 1956, p. 148.
- 1 2 Kailash Chand Jain 1972, p. 371.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, pp. 188.
- ↑ D. C. Sircar 1966, pp. 187–188.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, p. 372.
- ↑ Kailash Chand Jain 1972, p. 373.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 203.
- ↑ Asoke Kumar Majumdar 1977, p. 445.
- ↑ Pratipal Bhatia 1970, p. 158.
- ↑ Dasharatha Sharma 1975, p. 124.
- ↑ Pratipal Bhatia 1970, p. 160.
- ↑ Sailendra Nath Sen 1999, p. 25.
- ↑ Banarsi Prasad Saksena 1992, p. 395.
- ↑ Jain, Kailash Chand (1972). Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D. Motilal Banarsidass. p. 329. ISBN 978-81-208-0824-9.
- ↑ Peter Jackson 2003, p. 199.
- 1 2 3 4 Arvind K. Singh 2012, p. 13.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 244.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 321.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 333.
- ↑ H. V. Trivedi 1991, p. 280.
- ↑ Singh, Rajvi Amar (1992). Mediaeval History of Rajasthan: Western Rajasthan (in ఇంగ్లీష్). Rajvi Amar Singh. p. 202. Retrieved 30 April 2021.
- ↑ "The Journal of the Bihar Purāvid Parishad". Bihar Puravid Parishad. 1983. Archived from the original on 19 January 2021. Retrieved 28 April 2017.
- ↑ Ahmad, Imtiaz (2008). "State Formation and Consolidation under the Ujjainiya Rajputs in Medieval Bihar: Testimony of Oral Traditions as Recorded in the Tawarikh-i-Ujjainiya". In Singh, Surinder; Gaur, I. D. (eds.). Popular Literature And Pre-Modern Societies In South Asia. Pearson Education India. pp. 76–77. ISBN 978-81-317-1358-7. Archived from the original on 25 December 2020. Retrieved 2 January 2012.
- ↑ Shrivastavya, Vidayanand Swami (1952). Elements Amongst the Marathas (in ఇంగ్లీష్). D.K. Shrivastavya for Aitihasik gaurava grantha mala. pp. 84–86.
- ↑ "Kingdom that Mughals could never win". The Tribune. 22 February 2016. Archived from the original on 30 January 2018. Retrieved 29 January 2018.
- ↑ Poonam Minhas 1998, p. 49.
- ↑ Tony McClenaghan 1996, p. 115.
- ↑ Virbhadra Singhji 1994, p. 44.
- 1 2 "Imperial Gazetteer2 of India, Volume 8, page 125 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library". Archived from the original on 2021-04-14. Retrieved 2026-05-19.
- 1 2 Narsinghgarh State. Vol. 18. Imperial Gazetteer of India. 1911. p. 383. Archived from the original on 2024-06-03. Retrieved 2026-05-19.
- ↑ Rathore, Abhinay. "Chhatarpur (Princely State)". Rajput Provinces of India (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-08-16.
- ↑ John Middleton 2015, p. 236.
- ↑ Tony McClenaghan 1996, p. 122.
వనరులు
[మార్చు]- Alf Hiltebeitel (2009). Rethinking India's Oral and Classical Epics. University of Chicago Press. ISBN 9780226340555. Archived from the original on 23 March 2017. Retrieved 17 May 2016.
- K. C. Jain (1972). Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0824-9.
- Arvind K. Singh (2012). "Interpreting the History of the Paramāras". Journal of the Royal Asiatic Society. 22 (1): 13–28. JSTOR 41490371.
- Asoke Kumar Majumdar (1956). Chaulukyas of Gujarat. Bharatiya Vidya Bhavan. OCLC 4413150. Archived from the original on 1 December 2020. Retrieved 16 September 2020.
- Asoke Kumar Majumdar (1977). Concise History of Ancient India: Political history. Munshiram Manoharlal. OCLC 5311157. Archived from the original on 23 March 2017. Retrieved 5 October 2016.
- Anthony Kennedy Warder (1992). "XLVI: The Vikramaditya Legend". Indian Kāvya Literature: The art of storytelling. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0615-3.
- Banarsi Prasad Saksena (1992) [1970]. "The Khaljis: Alauddin Khalji". In Mohammad Habib and Khaliq Ahmad Nizami (ed.). A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526). Vol. 5 (Second ed.). The Indian History Congress / People's Publishing House. OCLC 31870180.
- Cynthia Talbot (2015). The Last Hindu Emperor: Prithviraj Cauhan and the Indian Past, 1200–2000. Cambridge University Press. ISBN 9781107118560.
- D. C. Sircar (1966). "Bhilsa inscription of the time of Jayasimha, Vikrama 1320". Epigraphia Indica. Vol. 35. Archaeological Survey of India.
- Dasharatha Sharma (1975). Early Chauhān Dynasties: A Study of Chauhān Political History, Chauhān Political Institutions, and Life in the Chauhān Dominions, from 800 to 1316 A.D. Motilal Banarsidass. ISBN 978-0-8426-0618-9. Archived from the original on 24 March 2017. Retrieved 5 October 2016.
- David P. Henige (2004). Princely States of India: A Guide to Chronology and Rulers. Orchid. ISBN 978-974-524-049-0. Archived from the original on 26 July 2014. Retrieved 30 October 2016.
- Ganga Prasad Yadava (1982). Dhanapāla and His Times: A Socio-cultural Study Based Upon His Works. Concept. Archived from the original on 28 December 2019. Retrieved 17 May 2016.
- Georg Bühler (1892). "The Udepur Prasasti of the Kings of Malva". Epigraphia Indica. Vol. 1. Archaeological Survey of India.
- Harihar Vitthal Trivedi (1991). Introduction to Inscriptions of the Paramaras, Chandellas, Kachchhapaghatas, etc. (Part 1). Corpus Inscriptionum Indicarum Volume VII: Inscriptions of the Paramāras, Chandēllas, Kachchapaghātas, and two minor dynasties. Archaeological Survey of India. doi:10.5281/zenodo.1451761. Archived from the original on 24 March 2017. Retrieved 5 October 2016.
- Harihar Vitthal Trivedi (1991). Inscriptions of the Paramāras (Part 2). Corpus Inscriptionum Indicarum Volume VII: Inscriptions of the Paramāras, Chandēllas, Kachchapaghātas, and two minor dynasties. Archaeological Survey of India. doi:10.5281/zenodo.1451755. Archived from the original on 5 August 2020. Retrieved 28 October 2019.
- John Middleton (2015). World Monarchies and Dynasties. Routledge. ISBN 978-1-317-45158-7.
- Kailash Chand Jain (1972). Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0824-9. Archived from the original on 16 February 2020. Retrieved 5 October 2016.
- Kirit Mankodi (1987). "Scholar-Emperor and a Funerary Temple: Eleventh Century Bhojpur". Marg. 39 (2). National Centre for the Performing Arts: 61–72. Archived from the original on 11 May 2017. Retrieved 24 June 2016.
- Krishna Narain Seth (1978). The Growth of the Paramara Power in Malwa. Progress. OCLC 8931757. Archived from the original on 24 March 2017. Retrieved 24 June 2016.
- M. Srinivasachariar (1974). History of Classical Sanskrit Literature. Motilal Banarsidass. ISBN 9788120802841. Archived from the original on 19 January 2021. Retrieved 16 September 2020.
- Mahesh Singh (1984). Bhoja Paramāra and His Times. Bharatiya Vidya Prakashan. OCLC 11786897. Archived from the original on 24 March 2017. Retrieved 6 June 2016.
- Poonam Minhas (1998). Traditional Trade & Trading Centres in Himachal Pradesh: With Trade-routes and Trading Communities. Indus Publishing. ISBN 978-81-7387-080-4.
- Prabhakar Narayan Kawthekar (1995). Bilhana. Sahitya Akademi. ISBN 9788172017798. Archived from the original on 24 March 2017. Retrieved 24 June 2016.
- Peter Jackson (2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-54329-3. Archived from the original on 24 March 2017. Retrieved 5 October 2016.
- Pratipal Bhatia (1970). The Paramāras, c. 800-1305 A.D. Munshiram Manoharlal. ISBN 978-81-215-0410-2. OCLC 199886. Archived from the original on 19 August 2016. Retrieved 13 February 2016.
- R. B. Singh (1964). History of the Chāhamānas. N. Kishore. OCLC 11038728. Archived from the original on 23 March 2017. Retrieved 20 July 2016.
- R. C. Majumdar (1977). Ancient India. Motilal Banarsidass. ISBN 9788120804364. Archived from the original on 26 February 2020. Retrieved 30 October 2016.
- Saikat K. Bose (2015). Boot, Hooves and Wheels: And the Social Dynamics behind South Asian Warfare. Vij. ISBN 978-9-38446-454-7.
- Sailendra Nath Sen (1999). Ancient Indian History and Civilization. New Age International. ISBN 9788122411980. Archived from the original on 25 December 2018. Retrieved 24 June 2016.
- Sheldon Pollock (2003). The Language of the Gods in the World of Men: Sanskrit, Culture, and Power in Premodern India. University of California Press. ISBN 0-5202-4500-8. Archived from the original on 23 March 2017. Retrieved 24 June 2016.
- Tony McClenaghan (1996). Indian Princely Medals. Lancer. ISBN 978-1-897829-19-6.
- Virbhadra Singhji (1994). The Rajputs of Saurashtra. Popular Prakashan. ISBN 978-81-7154-546-9.
- R. B. Singh (1975). Origin of Rajputs. Sahitya Sansar Prakashan. Archived from the original on 19 January 2021. Retrieved 15 December 2020.
- Virendra N. Mishra (2007). Rajasthan: Prehistoric and Early Historic Foundations. Aryan books International. ISBN 9788173053214.
- Benjamin Walker (1995). Hindu World vol.2. Indus. ISBN 81-7223-179-2.
