పశ్చిమ రాప్తి నది
| పశ్చిమ రాప్తి నది కువానో | |
|---|---|
 భాలుబాంగ్ వద్ద పశ్చిమ రాప్తి నది | |
 | |
| స్థానం | |
| దేశం | నేపాల్, భారతదేశం |
| భౌతిక లక్షణాలు | |
| మూలం | |
| • స్థానం | రాప్తి మండలం, నేపాల్ – రుకుమ్ జిల్లా, రోల్పా జిల్లా సరిహద్దుకు దక్షిణాన |
| • అక్షాంశరేఖాంశాలు | 28°28′33″N 82°52′44″E / 28.4757°N 82.8788°E |
| • ఎత్తు | 3,500 m (11,500 ft) |
| సముద్రాన్ని చేరే ప్రదేశం | |
• స్థానం | ఘాఘరా నది |
• అక్షాంశరేఖాంశాలు | 26°17′20″N 83°40′08″E / 26.289°N 83.669°E |
• ఎత్తు | 60 m (200 ft) |
| పరీవాహక ప్రాంతం | 23,900 km2 (9,200 sq mi) |
| ప్రవాహం | |
| • సగటు | 136 m3/s (4,800 cu ft/s) |
| పరీవాహక ప్రాంత లక్షణాలు | |
| River system | గంగా నది వ్యవస్థ |
| ఉపనదులు | |
| • ఎడమ | లుంగ్రీ ఖోలా, ఝిమ్రుక్ ఖోలా, అమీ నది, రోహిణి నది |
| • కుడి | అరుణ్ ఖోలా |
కువానో అని కూడా పిలువబడే పశ్చిమ రప్తి నది, ఘఘరాలో కలిసే ముందు నేపాల్ లోని మధ్య-పశ్చిమ ప్రాంతంలోని రప్తి మండలం, తరువాత భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని అవధ్, భోజ్పూర్-పూర్వాంచల్ ప్రాంతాలను ప్రవహిస్తుంది. ఇది గంగా నదికి ప్రధాన ఎడమ ఒడ్డున ఉన్న ఉపనది, దీనిని నేపాల్ లో కర్నాలి అని కూడా పిలుస్తారు.
పశ్చిమ రాప్తి నది దాని ఎగువ పర్వత ప్రాంతాల్లో నివసించే ఖామ్ మగర్ ఆదివాసీ సమూహం, అలాగే అంతర్గత తరాయి ప్రాంతమైన డెఉఖురి లోయలో నివసించే థారు ప్రజలతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉంది. ఈ నది సాగునీటి, జలవిద్యుత్ అభివృద్ధికి విశేష సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. అయితే తరచుగా సంభవించే వరదల కారణంగా దీనికి "గోరఖ్పూర్ దుఃఖదాయిని" అనే మారుపేరు కూడా వచ్చింది.
చరిత్ర
[మార్చు]
పురాతన ఐరావతి నది వలె
[మార్చు]అసీరావతి, అచిరావతి లేదా ఐరావతి అనేది ఒక నదికి పురాతన పేరు, ఇది ప్రస్తుతం నేపాల్, ఉత్తర ప్రదేశ్ ఉత్తర భాగం గుండా ప్రవహించే ఆధునిక రాప్తి తో గుర్తించారు.[1] చైనా యాత్రికుడు జువాన్జాంగ్ ఇది ఎ-చి-లో అని తెలుసు. జైన గ్రంథాలు దీనిని ఎరవై అని పేర్కొన్నాయి. [1]
ఒకప్పుడు కోసల రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉన్న పురాతన నగరం శ్రావస్తి, అచిరావతి పశ్చిమ ఒడ్డున ఉంది. ఈ నది సరయు నదికి ఉపనది. గంగా నదుల సమూహాన్ని ఏర్పరిచిన ఐదు గొప్ప నదులలో ఇది ఒకటి, బౌద్ధ మధ్య భూభాగంలోని పవిత్ర నదులలో ఇది ఒకటి.[2][3]
భౌగోళికం
[మార్చు]రాప్తి నది పశ్చిమాన ఉన్న ధౌలగిరి హిమాలయ శ్రేణి, దక్షిణాన ఉన్న మహాభారత శ్రేణి మధ్య విస్తరించిన తూర్పు–పడమర దిశలోని ప్రధాన పర్వతశ్రేణికి దక్షిణ భాగంలో ఉద్భవిస్తుంది. ఈ పర్వతశ్రేణిలో సుమారు 3,500 metres (11,500 ft) ఎత్తులో ఉన్న ఒక శిఖరం మూడు నదీ పరివాహక ప్రాంతాల సంగమ విభజన (Triple Divide)ను సూచిస్తుంది. ఈ సంగమ విభజనకు ఉత్తరాన కర్ణాలి నది, గండకి నది పరివాహక ప్రాంతాలు ఒకదానికొకటి ఆనుకుని ఉంటాయి. దక్షిణాన రాప్తి నది, అలాగే దానికంటే చిన్నదైన బాబాయి నది (నేపాలీ: बबई नदी; Babaī Nadī) ఈ రెండు ప్రధాన పరివాహక ప్రాంతాలను వేరు చేస్తాయి.
భారతదేశంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత బాబాయి, రాప్తి నదులు వేర్వేరుగా కర్ణాలి నది భారతదేశంలో కొనసాగింపుగా పిలువబడే ఘాఘరా నదిలో కలుస్తాయి. అనంతరం ఘాఘరా నది గంగా నదిలో సంగమిస్తుంది.
జలవిజ్ఞానం
[మార్చు]రాప్తి నది ఎగువ జలప్రవాహాలు ఖామ్ మగర్ ప్రజలు నివసించే కఠినమైన పర్వత ప్రాంతాల నుండి దక్షిణ దిశగా ప్రవహిస్తాయి. దీని పశ్చిమ ఉపనది మాడీ ఖోలా వాయువ్య రోల్పాలో ఉద్భవిస్తుంది. ఈ నదిలో ఈశాన్య రోల్పా ప్రాంతానికి నీటిని అందించే లుంగ్రీ ఖోలా కలుస్తుంది. అనంతరం మాడీ ఖోలా ప్యూఠాన్ జిల్లాలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ప్యూఠాన్లోని దేవీథాన్ వద్ద తూర్పు దిశగా ప్రవహించే అరుణ్ ఖోలా మాడీ ఖోలాలో సంగమిస్తుంది. అక్కడి నుండి ఈ నది మహాభారత శ్రేణి గుండా లోతైన లోయ (గార్జ్)లో ప్రవహిస్తుంది.
జిమ్రుక్ ఖోలా ---- మర్ది నదికి తూర్పున-- ప్రధానంగా ప్యూథాన్ నదిని ప్రవహిస్తుంది. ఎగువ ఎత్తైన ప్రాంతాల క్రింద, ఒక ఒండ్రు లోయ తెరుచుకుంటుంది, ఇక్కడ బ్రాహ్మణ, ఛెత్రి వరి రైతులు వరి పొలాలకు సాగునీరు అందిస్తారు. చెర్నెటా వద్ద, ప్యుతాన్ నది జిమ్రుక్ మార్డి నదికి ఒకటిన్నర కిలోమీటర్ల దూరంలో చేరుకుంటుంది, 12 మెగావాట్ల జలవిద్యుత్ ప్లాంట్ జిమ్రుక్ 200 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది.
చెర్నేటా క్రింద జిమ్రుక్ తూర్పున తిరుగుతూ, ప్యూథాన్, అర్ఘఖాంచి జిల్లా మధ్య సరిహద్దుగా మారుతుంది. మహాభారత శ్రేణిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు దాని లోయ ఇరుకైనదిగా, నిటారుగా ఉంటుంది. దాని గుండా పాక్షికంగా మార్డి నదిలో కలుస్తుంది, మిశ్రమ ప్రవాహానికి రప్తి అని పేరు పెట్టారు. ప్రధాన నది దాని లోయ నుండి దిగువ శివాలిక్ కొండలు, డాంగ్ జిల్లా ప్రవహిస్తుంది. నేపాల్ లోని భలుబాంగ్ బజార్ వద్ద తూర్పు-పడమర మహేంద్ర హైవే నదిని కలుపుతుంది.
భలుబాంగ్ క్రింద, ఇన్నర్ టెరాయ్ డ్యూఖురి లోయ డాంగ్, దుధ్వ శ్రేణుల మధ్య తెరుచుకుంటుంది, ఇవి రెండు శివాలిక్ ఉప శ్రేణులు. లోయ, 100 కిలోమీటర్ల వరకు శివాలిక్ కొండల WNW ధోరణిని అనుసరిస్తుంది. భూమి సారవంతమైనది అయినప్పటికీ, 1950లలో డిడిటి ఉపయోగంలోకి రాకముందు డ్యూఖురి ఎంత మలేరియా వ్యాధిగా ఉండేది అంటే జన్యు నిరోధకత ఉన్న తారు ప్రజలు మాత్రమే వెచ్చని నెలలను తట్టుకోగలరనే నమ్మకం కలిగి ఉన్నారు.
ఈ నది డాంగ్ నుండి బాంకే జిల్లా ప్రవహిస్తుంది. నేపాల్ యొక్క పశ్చిమ టెరాయ్ లోని అతిపెద్ద పట్టణం అయిన నేపాల్గంజ్ వద్దకు చేరుకునే ఈ నది పడిపోయి, ఎస్ఈగా మారి, భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ లోకి ప్రవేశించి, శ్రావస్తి, సిద్ధార్థ్ నగర్, బస్తీ, సంత్ కబీర్ నగర్, మహారాజ్గంజ్ జిల్లా, గోరఖ్పూర్ జిల్లాల గుండా ప్రవహిస్తూ, నేపాల్ నుండి 135 వాయు మైళ్ళ (215 కి. మీ.) దూరంలో ఉన్న గోరఖ్పూర్ నగరాన్ని దాటుతుంది. [<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2020)">citation needed</span>]
గోరఖ్పూర్ నగరానికి పశ్చిమాన రాప్తి నదిలో చిన్న ఉపనదైన రోహిణి నది కలుస్తుంది. ఈ నది నేపాల్లోని నవల్పరాసి జిల్లా, రూపందేహి జిల్లాలలో ఉద్భవించి, నేపాల్లో 794 చదరపు కిలోమీటర్లు (307 చదరపు మైళ్లు) విస్తీర్ణంలోని పరివాహక ప్రాంతానికి, అనంతరం భారతదేశంలోని మహారాజ్గంజ్ జిల్లా గుండా ప్రవహిస్తూ మరో 1,892 చదరపు కిలోమీటర్లు (731 చదరపు మైళ్లు) పరివాహక ప్రాంతానికి నీటిని అందిస్తుంది.
గోరఖ్పూర్కు సుమారు 60 కిలోమీటర్లు (37 మైళ్లు) దిగువన రాజ్పూర్ వద్ద రాప్తి నది ఘాఘరా నది (కర్ణాలి నది భారతదేశంలోని కొనసాగింపు)లో సంగమిస్తుంది. అక్కడి నుండి సుమారు 120 కిలోమీటర్లు (75 మైళ్లు) దిగువన ఛప్రా వద్ద ఘాఘరా నది గంగా నదిలో కలుస్తుంది. [4][5][6][7]
వనరుల వినియోగం
[మార్చు]వర్షాకాలానికి ముందు కరువును నివారించడానికి నదికి అధిక ఎత్తులో ఉన్న హిమానీనదాలు, మంచు మైదానాలలో వనరులు లేనందున రప్తి ప్రవాహం గొప్ప కాలానుగుణ వైవిధ్యాన్ని కలిగి ఉంది. దుకుహురి లోయలో జల్కుండి వద్ద (27°58 'N, 82°14' E) సగటు నెలవారీ ప్రవాహాలు వర్షాకాలం ముందు ఏప్రిల్లో 17.6 m3/s నుండి ఆగస్టులో రుతుపవనాల గరిష్ట సమయంలో 451 m3/c వరకు మారుతూ ఉంటాయి. 1981 సెప్టెంబరు 10న నమోదు చేయబడిన గరిష్ట వరద 7,3 ఘన మీటర్లు/సె. 100 సంవత్సరాల వరద ప్రవాహాలు 10,100 m3/s వద్ద అంచనా వేయబడ్డాయి. ప్రతి సంవత్సరం, వరదలు ఉత్తరప్రదేశ్లో 700,000 ఎకరాలకు (280,000 హెక్టార్లకు) పైగా ప్రమాదాన్ని కలిగిస్తాయి. [<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2020)">citation needed</span>]
అధ్యయనంలో ఉన్న వరద నియంత్రణ ప్రాజెక్టులలో జల్కుండి వద్ద ఒక ఆనకట్ట ఉంది, ఇది డ్యూఖురి లోయలో 71,000 ఎకరాల (29,000 హెక్టార్ల) వ్యవసాయ భూములను ముంచెత్తుతుంది. ప్యూథన్-డాంగ్ జిల్లా సరిహద్దు (27°53 'N, 82°48' E) పైభాగంలో నౌమురే వద్ద ఒక ప్రత్యామ్నాయ ఆనకట్ట ప్రదేశం ఉంది. ఇది 169 మీటర్ల ఎత్తులో 351 మిలియన్ క్యూబిక్ మీటర్ల ప్రత్యక్ష నిల్వ సామర్థ్యంతో కూడిన మట్టి ఆనకట్ట అవుతుంది, ఇది తదుపరి పొడి కాలంలో నీటిపారుదల ఉపయోగం కోసం అదనపు రుతుపవనాల ప్రవాహాలను నిల్వ చేస్తుంది, 207 మెగావాట్ల వరకు ఉత్పత్తి చేస్తుంది. మహాభారత శ్రేణి గుండా ప్రవహించే లోయలలో ప్రధానంగా దిగ్బంధం ఉంటుంది, ఇది జల్కుండి ప్రత్యామ్నాయం కంటే తక్కువ వ్యవసాయ భూములను ముంచెత్తుతుంది. మూడు నీటిపారుదల ఉప ప్రాజెక్టులకు కూడా ప్రణాళికలు జరుగుతున్నాయి-కపిల్వస్తు జిల్లా 30,500 హెక్టార్లు (75,000 ఎకరాలు) ఆగ్నేయానికి ఇంటర్ బేసిన్ నీటి బదిలీ, డ్యూఖురి లోయ 9,500 హెక్టార్లు, బాంకే జిల్లా 40,000 హెక్టార్లు (99,000 ఎకరాలు.[8]
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 Kapoor, Subodh (2002). Encyclopaedia of Ancient Indian Geography. Cosmo Publications. ISBN 9788177552980. Retrieved 2010-08-18.
{{cite book}}:|work=ignored (help) - ↑ Kapoor, Subodh (2002). Encyclopaedia of Ancient Indian Geography. Cosmo Publications. ISBN 9788177552980. Retrieved 2010-08-18.
{{cite book}}:|work=ignored (help) - ↑ W. Hoey. "The Five Rivers of the Buddhists". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1907, pp. 41-46. Retrieved 2010-08-18.
- ↑ "Rapti River". india9. Retrieved 2010-05-28.
- ↑ "Basti". Basti district administration. Retrieved 2010-05-30.
- ↑ "Sant Kabir Nagar district". Sant Kabir Nagar district administration. Retrieved 2010-05-30.
- ↑ Negi, Sharad Sing (1991). Himalayan rivers, glaciers and lakes. Indus. ISBN 9788185182612. Retrieved 2010-05-28.
{{cite book}}:|work=ignored (help) - ↑ Dwarika N. Dhungel, Santa B. Pun (18 January 2009). The Nepal-India Water Relationship: Challenges. Springer. ISBN 9781402084034. Retrieved 2010-05-28.
{{cite book}}:|work=ignored (help)
బాహ్య లింకులు
[మార్చు]
Media related to పశ్చిమ రాప్తి నది at Wikimedia Commons
