పాంచాల రాజ్యం
పాంచాల పాంచాల | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| c. 1100 BCE – c. 340 BCE | |||||||||||||
.png) మలి వేద కాలంలో పాంచాల, ఇతర రాజ్యాలు. | |||||||||||||
.png) వేదానంతర కాలంలో పాంచాల, ఇతర మహాజనపదాలు. | |||||||||||||
| రాజధాని | అహిచ్ఛత్రం (ఉత్తర), కాంపిల్యం | ||||||||||||
| సామాన్య భాషలు | వేద సంస్కృతం | ||||||||||||
| మతం | చారిత్రక వేద మతం జైనమతం బౌద్ధమతం | ||||||||||||
| ప్రభుత్వం | రాచరికం | ||||||||||||
| రాజు | |||||||||||||
• c. 850 BCE | కేశిన్ దాల్భ్యుడు | ||||||||||||
• c. 750 BCE | ప్రవాహణ జైవాలి | ||||||||||||
• c. 400 CE | అచ్యుతుడు | ||||||||||||
| చారిత్రిక కాలం | ఇనుప యుగం | ||||||||||||
• స్థాపన | c. 1100 BCE (మలి వేద కాలంలో) | ||||||||||||
• పతనం | c. 400 CE (గుప్త సామ్రాజ్యంలో) | ||||||||||||
| |||||||||||||
| Today part of | భారతదేశం | ||||||||||||
| దక్షిణ ఆసియా చరిత్ర సారాంశం భారత ఉపఖండ చరిత్ర |
|---|
పాంచాల (Pañcāla) అనేది ఉత్తర భారతదేశంలోని ఒక ప్రాచీన రాజ్యం. ఇది ఎగువ గంగా మైదానంలోని గంగా-యమునా దోయాబ్ ప్రాంతంలో ఉంది, దీనిని కన్యాకుబ్జం లేదా కన్నౌజ్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతంగా గుర్తిస్తారు.[1][2] మలి వేద కాలంలో (సా.పూ 1100–500), ఇది ప్రాచీన భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యాలలో ఒకటిగా ఉండేది, కురు సామ్రాజ్యంతో సన్నిహిత పొత్తు కలిగి ఉండేది.[3] సా.పూ 5వ శతాబ్దం నాటికి, ఇది భారత ఉపఖండంలోని పదిహేను మహాజనపదాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడే ఒక కులీన సమాఖ్యగా మారింది. మౌర్య సామ్రాజ్యంలో (సా.పూ 322–185) విలీనం చేయబడిన తరువాత, సా.శ 4వ శతాబ్దంలో గుప్త సామ్రాజ్యం ఆక్రమించే వరకు పాంచాల తన స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి పొందింది.
ఉనికి
[మార్చు]పాంచాల రాజ్యం గోమతి నదికి పశ్చిమాన, చంబల్ నదికి ఉత్తరాన ఉంది. దీని పశ్చిమ పొరుగు ప్రాంతాలు శూరసేన రాజ్యం, యకృల్లోమాలు, వాయవ్యంలో దట్టమైన అడవుల ద్వారా గంగా నది, కురుల నుండి వేరు చేయబడింది. పాంచాల ఉత్తర సరిహద్దులు గంగా నది జన్మస్థాన ప్రాంతం చుట్టూ ఉన్న అడవులు. పాంచాల భూభాగం ప్రస్తుత రోహిల్ఖండ్ ప్రాంతాలైన పిలిభిత్, బరేలీ, బదౌన్, షాజహాన్పూర్, ఫరూఖాబాద్, కన్నౌజ్, కాన్పూర్, అవధ్ ప్రాంతాలైన హర్దోయ్ పశ్చిమ భాగం, లఖింపూర్[4][5] ప్రాంతాలకు, ఉత్తరప్రదేశ్లోని మధ్య గంగా-యమునా దోయాబ్ కు అనుగుణంగా ఉంటుంది.[6]
మహాభారతం
[మార్చు]పాంచాల రాజు ద్రుపదుడు పాండవులను పెళ్లాడిన ద్రౌపది తండ్రి. హస్తినాపురంలో జరిగిన జూదంలో ఆమెకు జరిగిన అవమానానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, వారు సుదీర్ఘ అరణ్యవాసం చేయడానికి దారితీసినందున, అతను కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో పాండవుల పక్షాన పోరాడాడు. భీష్ముడు అతన్ని శక్తివంతమైన 'మహారథి'గా, అతని కుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుడిని 'అతిరథి'గా, మరొక కుమారుడు శిఖండిని 'రథి'గా వర్గీకరించాడు. యుద్ధ సమయంలో అతను పాండవులకు మూడు (ఏడులో) అక్షౌహిణిల సైన్యాన్ని అందించాడు.[7]
వేద కాలం
[మార్చు]పాంచాల జనపదం బహుళ జనాల (తెగల) కలయికతో ఏర్పడిందని భావిస్తారు. పాంచాల అనేది క్రివి తెగ తరువాతి పేరని శతపథ బ్రాహ్మణం సూచిస్తుంది (ఋగ్వేదం ప్రకారం వీరు సింధు నది ఒడ్డున నివసించారు). తరువాతి వేద సాహిత్యం కురులకు సన్నిహిత సహచరులను వర్ణించడానికి పాంచాల పదాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.
పాంచాలను కన్యాకుబ్జం నగరం లేదా దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతంగా గుర్తిస్తారు.[8][9] మహాభారతం పాంచాలులలో ఒక తెగ లేదా కుటుంబంగా 'సృంజయుల'ను ప్రస్తావిస్తుంది, అప్పుడప్పుడు పదాలను పర్యాయపదాలుగా ఉపయోగిస్తుంది, కొన్ని చోట్ల విడిగా కూడా వాడుతుంది. పాంచాల దేశానికి కన్యాకుబ్జం లేదా ఆధునిక కన్నౌజ్ రాజధానిగా ఉండేదని మహాభారతం మరింతగా పేర్కొంది[10][11][12][13] కానీ తరువాత రెండు భూభాగాలుగా విభజించబడింది: అహిచ్ఛత్రం రాజధానిగా ఉత్తర పాంచాల, కాంపిల్యం రాజధానిగా దక్షిణ పాంచాల.[14][15]
రాజకీయ శాస్త్రవేత్త సుదామ మిశ్రా ప్రకారం, పాంచాల జనపదం పేరు అది ఐదు (పంచ) జనాల (తెగల) కలయిక అని సూచిస్తుంది.[16] హెచ్.సి. రాయ్చౌధురి ఈ ఐదు వంశాలు క్రివి, తుర్వశ, కేశిన్, సృంజయ, సోమక అని సిద్ధాంతీకరించారు.[17] ఈ వంశాలలో ప్రతి ఒక్కటి వేద గ్రంథాలలో పేర్కొన్న ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ యువరాజులతో సంబంధం కలిగి ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది[18] – క్రైవ్య పాంచాలతో క్రివి, సోణ సత్రాసాహతో తుర్వశ, కేశిన్ దాల్భ్యుడితో కేశిన్, సహదేవ సార్ంజయతో సృంజయ, సోమక సహదేవ్యతో సోమక. చివరి రెండు వంశాలైన సోమకులు, సృంజయుల పేర్లు మహాభారతం, పురాణాలలో కూడా ప్రస్తావించబడ్డాయి.
మహాభారతంలో పాండవులకు ఇల్లాలుగా వెళ్లిన ద్రౌపది తండ్రి ద్రుపదుడు సోమక వంశానికి చెందినవాడు.[19] అయినప్పటికీ, మహాభారతం, పురాణాలు ఉత్తర పాంచాల పాలకుల వంశాన్ని భరత వంశ శాఖగా పరిగణిస్తాయి, దివోదాసుడు, సుదాసు, సృంజయుడు, సోమకుడు, ద్రుపదుడు (యజ్ఞసేనుడు అని కూడా పిలుస్తారు) దాని అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకులుగా గుర్తిస్తాయి.[20] కురుక్షేత్ర యుద్ధ సమయంలో ద్రౌపది, పాండవ యువరాజు భీముని కుమారుడైన సుతసోముడు సోమక తెగకు రాజు అని కూడా ప్రస్తావించబడింది.
కురు రాజ్య పతనం తరువాత పాంచాల రాజ్యం అత్యున్నత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది, చివరికి వేద-రహిత సాల్వ తెగ చేతిలో ఓడిపోయింది. పాంచాల రాజు, కేశిన్ దాల్భ్యుడు (సుమారు సా.పూ 900, 750 మధ్య[21]), వారసుడు లేకుండా మరణించిన కురు రాజు మేనల్లుడు; కేశిన్ ఆ తరువాత నాయకత్వాన్ని స్వీకరించి, తన రాజ్యాన్ని కొత్త రాజకీయ, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా స్థాపించాడు, వేద సంప్రదాయ కొనసాగింపును నిర్ధారించాడు.[22] అతని రాజవంశం అనేక తరాల పాటు అధికారంలో ఉంది; అతని తరువాతి వారసులలో ఒకరైన తత్వవేత్త-రాజు ప్రవాహణ జైవాలి, విదేహ రాజు జనకుడు, తత్వవేత్తలు ఉద్దాలక ఆరుణి, శ్వేతకేతు (సా.పూ 8–7వ శతాబ్దాలు) సమకాలీనుడు.[23]
మగధ పాలనలో
[మార్చు]వాస్తవానికి ఒక రాచరిక తెగ అయిన పాంచాలురు, సా.పూ 500 ప్రాంతంలో గణతంత్ర ప్రభుత్వ నమూనాకు మారినట్లు కనిపిస్తుంది. బౌద్ధ గ్రంథం అంగుత్తర నికాయ సా.పూ 6వ శతాబ్దపు పదిహేను మహాజనపదాలలో ఒకటిగా పాంచాలను ప్రస్తావించింది.[24] సా.పూ 4వ శతాబ్దపు గ్రంథం అర్థశాస్త్రం కూడా పాంచాలురు 'రాజశబ్దాపజీవిన్' (రాజు కాన్సుల్) రాజ్యాంగాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు ధృవీకరిస్తుంది. సా.పూ 4వ శతాబ్దం మధ్యలో మహాపద్మ నందుని పాలనలో పాంచాల రాజ్యం మగధ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది.[25]
మౌర్యుల అనంతర కాలం
[మార్చు]మౌర్యుల అనంతర కాలంలో పాంచాలలో స్వతంత్ర పాలకుల ఉనికిని నాణేల ఆధారాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. వారు జారీ చేసిన చాలా నాణేలు అహిచ్ఛత్రం, పరిసర ప్రాంతాలలో దొరికాయి. నాణేలన్నీ గుండ్రంగా, రాగి మిశ్రమంతో తయారు చేయబడి, బొమ్మ వైపు ఒక నిర్దిష్ట నమూనాను కలిగి ఉంటాయి-మూడు చిహ్నాల వరుసతో కూడిన లోతైన చతురస్రాకార పంచ్, వాటి క్రింద ఒకే వరుసలో పాలకుని పేరు ఉంచబడింది. బొరుసు వైపు దేవతల చిత్రాలు లేదా కొన్నిసార్లు వారి లక్షణాలు ఉంటాయి, వారి పేర్లు జారీచేసేవారి పేర్లలో ఒక భాగంగా ఉంటాయి (ఉదాహరణకు, అగ్నిమిత్రుని నాణేలు అగ్ని దేవుని చిత్రాన్ని కలిగి ఉంటాయి). ఈ నాణేలపై కనిపించే పాలకుల పేర్లు వంగపాలుడు, యజ్ఞపాలుడు, దామగుప్తుడు, రుద్రగుప్తుడు, జయగుప్తుడు, సూర్యమిత్రుడు, ఫల్గుణిమిత్రుడు, భానుమిత్రుడు, భూమిమిత్రుడు, ధృవమిత్రుడు, అగ్నిమిత్రుడు, ఇంద్రమిత్రుడు, విష్ణుమిత్రుడు, జయమిత్రుడు, ప్రజాపతిమిత్రుడు, వరుణమిత్రుడు, అనామిత్రుడు, భద్రఘోషుడు, యుగసేనుడు (వరుణమిత్రుడు, యుగసేనుడు, అనామిత్రుని నాణేల బొరుసు వైపు ఏ దేవత కనిపించదు). పభోసా శాసనంలో వైదేహీపుత్ర ఆషాఢసేనుడు తన తాతగా పేర్కొన్న అహిచ్ఛత్ర పాలకుడు శౌనకాయనిపుత్ర వంగపాలుడు, నాణేల ద్వారా తెలిసిన వంగపాల రాజుతో గుర్తించబడ్డాడు. మట్టి ముద్రపై దామగుప్తుని పేరు కూడా కనుగొనబడింది.[26][27]
అహిచ్ఛత్రపు చివరి స్వతంత్ర పాలకుడు అచ్యుతుడు, ఇతను సముద్రగుప్తుని చేతిలో ఓడిపోయాడు, ఆ తరువాత పాంచాల గుప్త సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది.[28] అహిచ్ఛత్రంలో దొరికిన అచ్యుతుని నాణేలు బొరుసు వైపు ఎనిమిది చువ్వల చక్రాన్ని, బొమ్మ వైపు 'అచ్యు' అనే పేరును కలిగి ఉన్నాయి.[29]
గ్యాలరీ
[మార్చు]- పాంచాల నాణేలు
-
అహిచ్ఛత్రపు పాంచాలురు (సా.పూ 75-50) నాణెం.
బొమ్మ వైపు పీఠంపై ఇంద్రుడు కూర్చున్నాడు, రెండుగా చీలిన వస్తువును పట్టుకున్నాడు.
బొరుసు వైపు బ్రాహ్మీలో ఇంద్రమిత్రస, పాంచాల చిహ్నాలు. -
అగ్నిమిత్రుని నాణెం, బొమ్మ వైపు మండుతున్న జుట్టుతో అగ్నిని చిత్రీకరిస్తుంది, బొరుసు వైపు పాంచాల పాలకుల మూడు రాజవంశ చిహ్నాలు, రాజు పేరును సూచించే అక్షరాలు: అగిమితస. -
పాంచాల అహిచ్ఛత్రకు చెందిన ఇంద్రమిత్ర (సా.పూ 75-50?) రాజు 1⁄2 కర్షపణ కాంస్య కరెన్సీ. బొమ్మ వైపు: దీర్ఘచతురస్రం లోపల ఎ, రాజు పేరు కింద 3 చిహ్నాల వరుస. బొరుసు వైపు: ఇంద్రుడు స్తంభాలు లేని పీఠంపై నిలబడి ఉన్నాడు. కొలతలు: 15 మిమీ. బరువు: 4.18 గ్రా. -
చివరి పాంచాల రాజు అచ్యుతుని నాణెం, 8-చువ్వల చక్రం, రాజు పేరును చూపుతుంది: అచ్యు.
.jpg)
పాలకులు
[మార్చు]అజమీడ II కి ఋషిన్ అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. ఋషిన్కు ఇద్దరు కుమారులు, వారు సంवरण II, అతని కుమారుడు కురు, బృహద్వసువు, వీరి వారసులే పాంచాలురు.[30][31][32][33]
పాంచాల రాజ్య పాలకుల జాబితా:
- ఋషిన్, (ఇతని కుమారులు బృహద్వసువు, రెండవ సంवरणుడు)
- బృహద్భానుడు, (బృహద్వసువు కుమారుడు)
- బృహత్కాయుడు
- పురంజయుడు
- రుక్షుడు
- బ్రహ్మ్యశ్వుడు
- అరమ్యశ్వుడు
- ముద్గలుడు, యవినారుడు, ప్రతిస్వాన్, కాంపిల్యుడు (పాంచాల రాజ్య రాజధాని కాంపిల్యం స్థాపకుడు), సృంజయుడు అరమ్యశ్వుని కుమారులు, పాంచాల రాజ్య స్థాపకులు, వీరినే పాంచాలురు అని పిలుస్తారు.
- ధృతిమానుడు, (ముద్గలుని కుమారుడు)
- దృఢనేమి
- సర్వసేనుడు, (ఉజ్జయిని రాజ్య స్థాపకుడు)
- మిత్రుడు
- రుక్మరథుడు
- సుపార్శ్వుడు
- సుమతి
- సన్నతిమానుడు
- కృతుడు
- పిజవనుడు
- సోమదత్తుడు
- జంతువాహనుడు
- బధ్ర్యశ్వుడు
- బృహధిషువు
- బృహధనువు
- బృహత్కర్మ
- జయ్యరథుడు
- విశ్వజిత్తు
- సైన్యజిత్తు
- నేపవీర్యుడు, (ఈ రాజు పేరు మీదుగానే ఆ దేశానికి నేపాల్దేశ్ అని పేరు వచ్చింది)
- సమరుడు
- సదాశ్వుడు
- రుచిరాశ్వుడు
- పృథుసేనుడు
- ప్రాప్తి
- పృథాశ్వుడు
- సుకృతి
- విభిరాజు
- అనుహుడు
- రెండవ బ్రహ్మదత్తుడు
- విశ్వక్సేనుడు
- దండసేనుడు
- దుర్ముఖుడు
- దుర్బుద్ధి
- ధార్భ్యుడు
- దివోదాసు
- మొదటి శివనుడు
- మిత్రాయువు
- మైత్రాయణుడు
- సోముడు
- రెండవ శివనుడు
- సదాసనుడు
- సహదేవుడు
- సోమకుడు, (సోమకుని పెద్ద కుమారుడు సుగంధకృతుడు, చిన్న కుమారుడు పృషతుడు. కానీ ఒక యుద్ధంలో కుమారులు అందరూ మరణించారు, పృషతుడు మాత్రమే బ్రతికి పాంచాల రాజు అయ్యాడు)
- పృషతుడు, (సోమకుని కుమారుడు)
- ద్రుపదుడు, (పృషతుని కుమారుడు)
- ధృష్టద్యుమ్నుడు, (ద్రుపదుని కుమారుడు, ద్రౌపది, శిఖండి ద్రుపదుని కుమార్తెలు)
- కేశిన్ దాల్భ్యుడు
- ప్రవాహణ జైవాలి
- అచ్యుతుడు, (పాంచాల రాజ్యానికి తెలిసిన చివరి పాలకుడు, ఇతను సుమారు సా.శ 350లో గుప్త పాలకుడు సముద్రగుప్తుని చేతిలో ఓడిపోయాడు.)
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]| దక్షిణ ఆసియా చరిత్ర సారాంశం భారత ఉపఖండ చరిత్ర |
|---|
- వేద కాలం
- మహాభారతం
- భారతదేశ చరిత్ర
- సింధు లోయ నాగరికత
- జనపదాలు, మహాజనపదాలు
- మహాభారత చారిత్రకత
- కురు రాజ్యం, గాంధార రాజ్యం
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ wheeler, James Boy (1869). The History of India from the Earliest Ages: The Rámáyana and the Brahmanic period. N Trubner. p. 432.
- ↑ Bibliotheca Indica, Volume 270. Baptist Mission Press. 1848. p. 38.
- ↑ Witzel, Michael (1995), "Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state", EJVS |volume=1 |issue=4 |date=1995
- ↑ Olivelle, Austin Patrick (2006). Between the Empires, Society in India 300 BCE to 400 CE. Oxford university press, USA. p. 21. ISBN 978-0-19-977507-1.
- ↑ Chakraborty, Dilip K. (2007). Archaeological Geography of the Ganga Plain, The Upper Ganga (Oudh, Rohilkhand, and the Doab). Munshiram Manohar Lal Publications. p. 204. ISBN 978-81-215-1185-8.
- ↑ Raychaudhuri, Hemchandra (1953). Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of Gupta Dynasty. University of Calcutta. pp. 70–74.
- ↑ Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, p. 206
- ↑ wheeler, James Boy (1869). The History of India from the Earliest Ages: The Rámáyana and the Brahmanic period. N Trubner. p. 432.
- ↑ Bibliotheca Indica, Volume 270. Baptist Mission Press. 1848. p. 38.
- ↑ Singh Sandhu, Gurcharn (2000). A Military History of Ancient India. Vision Books. p. 164. ISBN 978-81-7094-375-4.
- ↑ Proceedings Volume 29. Indian History Congress. 1968. p. 82.
- ↑ Uttar Pradesh District Gazetteers: Farrukhabad. 39. Ballia. Government of Uttar Pradesh. 1988. p. 29.
- ↑ Bagchi, Jhunu (1993). The History and Culture of the Pālas of Bengal and Bihar, Cir. 750 A.D.-cir. 1200 A.D. Abhinav Publications. p. 3. ISBN 978-81-7017-301-4.
- ↑ D. C. Sircar 1985, p. 1.
- ↑ Tripathi, Rama Shanker (1989). History of Kanauj, To the Moslem Conquest. Motilal Banarsidas. pp. 212, 213. ISBN 978-81-208-0404-3.
- ↑ Sudama Misra 1973, p. 14.
- ↑ Oroon K. Ghosh (1976). The Changing Indian Civilization: A Perspective on India. Minerva. ISBN 978-0-88386-502-6.
- ↑ Raychaudhuri, Hemchandra (1953). Political History of Ancient India - From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty (PDF) (Sixth ed.). Kolkata: Calcutta University Press. p. 71. Retrieved 8 May 2022.
- ↑ Pargiter, F.E. (1972). Ancient Indian Historical Tradition, Delhi: Motilal Banarsidass, p.117
- ↑ Raychaudhuri, H.C. (1972) Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, pp.65-8.
- ↑ Michael Witzel (1989), Tracing the Vedic dialects in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes ed. Caillat, Paris, p.127
- ↑ Witzel (1995), p.22
- ↑ Raychaudhury, pp.67–68
- ↑ Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, p.85
- ↑ Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, p.206
- ↑ Lahiri, B. (1974). Indigenous States of Northern India (Circa 200 B.C. to 320 A.D.) , Calcutta: University of Calcutta, pp.170-88
- ↑ Bhandare, S. (2006). Numismatics and History: The Maurya-Gupta Interlude in the Gangetic Plain in P. Olivelle ed. Between the Empires: Society in India 300 BCE to 400 CE, New York: Oxford University Press, ISBN 0-19-568935-6, pp.76,88
- ↑ Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, p.473
- ↑ Lahiri, B. (1974). Indigenous States of Northern India (Circa 200 B.C. to 320 A.D.) , Calcutta: University of Calcutta, p.182
- ↑ Malik, Dr Malti (2016). History of India (in ఇంగ్లీష్). New Saraswati House India Pvt Ltd. pp. 51–54. ISBN 978-81-7335-498-4.
- ↑ Kisari Mohan Ganguli, The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa Translated into English Prose, 1883-1896, Bk. 1, Ch. 3.
- ↑ Kisari Mohan Ganguli, The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa Translated into English Prose, 1883-1896, Book Chapter 1
- ↑ Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, p. 85
ఉదహరించిన రచనలు
[మార్చు]- D. C. Sircar (1985). The Kānyakubja-Gauḍa Struggle. Asiatic Society. ISBN 9788192061580. OCLC 915112370.
- Sudama Misra (1973). Janapada state in ancient India. Vārāṇasī: Bhāratīya Vidyā Prakāśana. Archived from the original on 17 August 2016. Retrieved 18 July 2016.