Jump to content

పాశ్వాన్

వికీపీడియా నుండి
పాశ్వాన్
మతాలుహిందూమతం
భాషలు
దేశంభారతదేశం
జనాభా గల రాష్ట్రాలు
ప్రాంతంతూర్పు భారతదేశం
జనాభా6,943,000 (బీహార్ జనాభాలో 5.3111%)

పాశ్వాన్, దుసాధ్ అని కూడా పిలవబడే వారు, తూర్పు భారతదేశంకు చెందిన ఒక దళిత సమాజం.[1] వీరు ప్రధానంగా బీహార్,[2] ఉత్తర ప్రదేశ్, ఝార్ఖండ్ రాష్ట్రాలలో కనిపిస్తారు. ఉర్దూ పదమైన పాశ్వాన్ అంటే “అంగరక్షకుడు” లేదా “రక్షించే వ్యక్తి” అని అర్థం.

సమాజ విశ్వాసం ప్రకారం, ఈ పదం యొక్క మూలం సిరాజ్-ఉద్-దౌలా, బెంగాల్ నవాబు, కు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తరఫున జరిగిన యుద్ధంలో వీరి పాల్గొనడంలో ఉంది. ఆ తరువాత వారికి చౌకీదార్ పదవి, జమీందారుల కోసం లాఠీ పట్టే పన్ను వసూలుదారుల హోదా లభించిందని చెబుతారు. వీరు తమ వీరత్వాన్ని చాటుకోవడానికి అగ్నిమీద నడిచే వంటి కొన్ని ఆచారాలను అనుసరిస్తారు.[3]

పదవ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

పాశ్వాన్లు తమ సామాజిక స్థాయిని పెంచుకునే ప్రయత్నంలో అనేక జానపద, ఇతిహాస పాత్రల నుండి తమ వంశపారంపర్య మూలాన్ని ప్రకటించుకుంటారు. కొందరు పాశ్వాన్లు తమ మూలం రాహు నుండి వచ్చిందని నమ్ముతారు. రాహువు హిందూ పురాణాలలో ఒక అతి మానవ శక్తి కలిగిన గ్రహదేవత. మరికొందరు తమ మూలం దుశ్శాసనుడు, కౌరవ యువరాజులలో ఒకడైన వ్యక్తి, నుండి వచ్చిందని చెబుతారు. “గహ్లోట్ క్షత్రియ” వంశానికి చెందినవారమనే వాదనలు కూడా ఈ సమాజంలోని కొందరిలో కనిపిస్తాయి. అయితే మరికొందరు ఈ వాదనలను తృణీకరిస్తారు, ఎందుకంటే వారు తమను రాజపుత్రులతో అనుసంధానించుకోవడాన్ని ఇష్టపడరు.[4]

కొంతమంది భూమిహార్లు పాశ్వాన్లు రెండు వేర్వేరు కులాల మధ్య జరిగిన అంతర్వివాహాల సంతానమని కూడా వాదించారు. పాశ్వాన్ సమాజం ఈ సిద్ధాంతాలను తిరస్కరిస్తూ, “దుసాధ్” అనే పేరుకు మూలం దుసాధ్య అనే పదమని, దాని అర్థం “ఓడించడం కష్టమైనవాడు” అని వివరిస్తుంది.[4]

చరిత్ర

[మార్చు]
1860 కాలానికి చెందిన బెంగాల్ ప్రాంతంలోని ఒక దుసాధ్ వ్యక్తి చిత్రం

పాశ్వాన్లు చారిత్రకంగా ఒక అంటరానివారి సమాజంగా పరిగణించబడ్డారు.[5] బీహార్లో వీరిలో చాలామంది భూమిలేని వ్యవసాయ కూలీలుగా ఉండేవారు. చారిత్రకంగా వీరు గ్రామ కాపలాదారులు, సందేశవాహకులుగా కూడా పనిచేశారు.[6]

గ్రామీణ బీహార్లోని సామంత వ్యవస్థలో అత్యంత వివక్షకు గురైన కుల సమూహాలలో వీరు ఒకరు. నివేదికల ప్రకారం, భూమిలేని దుసాధ్ మహిళలు తమ భూస్వాముల చేత తరచుగా అవమానకర వేధింపులకు గురయ్యేవారు. వీరిలో ఎక్కువమంది భూస్వాములు రాజపుత్రులు ఉండేవారు. వారు ఈ మహిళలను తరచుగా లైంగిక దాడులకు గురిచేసి, వారి పురుషులను లోబడిన స్థితిలో ఉంచేందుకు ప్రయత్నించేవారని పేర్కొనబడింది.[7]

1900 సంవత్సరానికి ముందు, ముఖ్యంగా ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్‌లో, వీరు పందుల పెంపకం కూడా చేసేవారు. ఈ వృత్తిని పాశ్వాన్లు ముస్లింలకు వ్యతిరేకంగా తమ రక్షణ వ్యూహంగా సమర్థిస్తారు. ముస్లింలకు పందుల పట్ల ఉన్న విరక్తిని దృష్టిలో ఉంచుకొని, తమను రక్షించుకోవడానికి పాశ్వాన్ యువతులు పంది ఎముకలతో చేసిన తాయెత్తులు ధరించేవారని, ఇళ్ల ముందు పందులను ఉంచేవారని వారు చెబుతారు. రాజస్థాన్కు చెందిన రాజపుత్రులు కూడా అడవి పందులను పెంచడం, వేటాడడం చేసేవారని వారు ఈ వృత్తిని సమర్థించేందుకు ఉదాహరణగా చూపుతారు. అదేవిధంగా జమీందారీ వ్యవస్థ రద్దైన తరువాత, సంప్రదాయంగా కాపలాదారులుగా పనిచేసే వృత్తి జీవనోపాధికి సరిపోకపోవడంతో వారు ఈ వృత్తిని కొనసాగించారని పేర్కొంటారు.[4]

పాశ్వాన్లు చారిత్రకంగా యోధ సంప్రదాయాలతో కూడా అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.[8] 18వ శతాబ్దంలో వీరిలో చాలామంది ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తరఫున బెంగాల్ సైన్యంలో పోరాడారు.[9]

2011 భారత జనగణన ప్రకారం, షెడ్యూల్డ్ కులంగా వర్గీకరించబడిన ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని పాశ్వాన్ జనాభా 230,593గా నమోదైంది.[10] అదే జనగణన ప్రకారం బీహార్‌లో వీరి జనాభా 4,945,165గా నమోదైంది.[11]

పాశ్వాన్ల జానపద వీరుడు చౌహర్మల్. పాశ్వాన్ జానపద కథల్లో చౌహర్మల్, రేష్మా కథ చాలా ప్రసిద్ధి చెందింది. శక్తివంతమైన భూమిహార్ భూస్వామి కుమార్తె అయిన రేష్మా, తన తండ్రి అభ్యంతరాలను పట్టించుకోకుండా చౌహర్మల్‌ను వివాహం చేసుకోవాలని ఒప్పిస్తుంది. చివరకు చౌహర్మల్ తన ప్రియురాలి తండ్రిని ఎదిరించి ఓడిస్తాడు. ఈ కథ సమాజం తమ భూమిహార్ అణచివేతదారులపై సాధించిన విజయానికి ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.[12]

ఈ కథకు సంబంధించిన ఇతర రూపాంతరాలు ఈ శక్తివంతమైన సందేశాన్ని తిరస్కరిస్తూ, చౌహర్మల్ గత జన్మలో ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించాడని, రేష్మా అతని భార్యగా పుట్టిందని చెబుతాయి.[13][8]

చౌహర్మల్ బాబాతో పాటు, కొంతమంది దుసాధులు గౌరియా బాబాను కూడా ఆరాధిస్తారు. వారి మౌఖిక సంప్రదాయాల ప్రకారం, ఈ జానపద వీరుడు మొఘల్ పాలన కాలానికి సమకాలికుడు. జానపద కథల ప్రకారం, అతను గుర్రంపై సంచరిస్తూ తన కులస్తులను మాత్రమే కాకుండా రాజపుత్రులు సహా ఇతర హిందువులను కూడా మొఘల్ సైనికుల దాడులు, బలవంతపు ఇస్లాం మత మార్పిడుల నుండి రక్షించేవాడు. గౌరియా బాబా తన ఇంటి ముందు, గ్రామ అంచున, పంది తలను పాతిపెట్టేవాడని చెబుతారు. పందులు ముస్లింలకు అపవిత్రంగా భావించబడినందున, ఇది ప్రధానంగా ముస్లింలైన మొఘల్ సైనికుల దాడుల నుండి గ్రామాన్ని రక్షించేదని జానపద విశ్వాసం ఉంది.[14]

రాజకీయాలు

[మార్చు]

1900 ప్రాంతంలో సామాజిక, రాజకీయ హక్కుల కోసం పోరాడటానికి కుల సంఘాలు ప్రధాన సాధనంగా మారాయి. అందువల్ల, రాజకీయంగా చైతన్యవంతమైన అనేక కులాల మాదిరిగానే కోయరి, కుర్మి, యాదవ సమాజాలతో పాటు పాశ్వాన్లు కూడా 1911లో తమ స్వంత “పాశ్వాన్ సభ”ను స్థాపించి క్షత్రియ హోదా కోసం డిమాండ్ చేశారు. ఈ విజయాన్ని సాధించిన మొదటి దళిత సమాజంగా వారు గుర్తింపుపొందారు.[15]

ప్రత్యేకంగా సామాజికవాద నాయకుడు రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్ ఎదుగుదల తరువాత, పాశ్వాన్లు బీహార్లో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ శక్తిగా అవతరించారు. రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్ స్థాపించిన లోక్ జనశక్తి పార్టీ తరువాత లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ నేతృత్వంలోని రాష్ట్రీయ జనతా దళ్ కు మిత్రపక్షమైంది. అంతకుముందు, పాశ్వాన్ సమాజం సహా అనేక దళిత వర్గాలు కాంగ్రెస్ కు ఓటు వేయగా, ఆర్‌జేడీ-ఎల్‌జేపీ కూటమి ఏర్పడిన తరువాత వారు కాంగ్రెస్‌తో పాటు కొత్త రాజకీయ ఎంపికగా ఎల్‌జేపీను కూడా మద్దతు ఇచ్చారు.

వివిధ కుల సమూహాల ఖచ్చితమైన జనాభా గణాంకాలను నిర్ధారించడం కష్టమైనప్పటికీ, రాజకీయ విశ్లేషకుల ప్రకారం ఆర్‌జేడీ-కాంగ్రెస్ కూటమికి ఎల్‌జేపీ మద్దతు లభించడం ద్వారా యాదవులు, ముస్లింలు, పాశ్వాన్ సమాజం నుండి విస్తృత మద్దతు లభించింది. ఈ సామాజిక కూటమి 2004 బీహార్ లోక్ సభ ఎన్నికల్లో జేడీయూ-బీజేపీ కూటమిని ఎదుర్కొనడంలో విజయవంతమైంది.[16]

ఇంతకుముందు కూడా పాశ్వాన్ల మద్దతును సంపాదించడానికి ఆర్‌జేడీ అధినేత, అప్పటి ముఖ్యమంత్రి లాలూ యాదవ్ ప్రయత్నాలు చేశారు. ఆయన చౌహర్మల్‌ను ఒక ప్రతీకాత్మక నాయకుడిగా ప్రదర్శిస్తూ, తన “సామాజిక న్యాయం” రాజకీయాలతో పాశ్వాన్ సమాజాన్ని అనుసంధానించడానికి ప్రయత్నించారు. 1995లో ఆయన “చౌహర్మల్ మేళా”ను కూడా నిర్వహించారు. ఇదే సమయంలో రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్ కూడా ఈ పోటీలో పాల్గొని, తనను ఈ సమాజానికి నిజమైన నాయకుడిగా ప్రతిష్ఠించుకోవడంతో పాటు, తన కొత్త సంస్థ “దళిత్ సేనా”కు మద్దతు సమీకరించడానికి ప్రయత్నించారు.[17]

అంతర్‌కుల ఘర్షణలు

[మార్చు]

బెల్చి మారణకాండ

[మార్చు]

1970లలో బీహార్‌లోని బెల్చి గ్రామం బీహార్ చరిత్రలో అత్యంత భయంకరమైన మారణకాండలలో ఒకదాన్ని చూచింది. ఈ మారణకాండకు మూల కారణం భూమిలేని పాశ్వాన్ రైతులు, కుర్మి భూస్వాముల మధ్య ఉన్న కుల ఘర్షణ. ఈ సంఘటన కుర్మీలు, పాశ్వాన్ల మధ్య శాశ్వత విభేదాలకు దారితీసి, జీవితంలోని అన్ని రంగాల్లో ఒకరిపై మరొకరికి అనుమాన భావాన్ని కలిగించింది.[18]

భోజ్‌పూర్ తిరుగుబాటు

[మార్చు]

1960లలో భోజ్‌పూర్ ప్రాంతంలో జరిగిన ఉన్నత కుల భూస్వాములు, భూమిలేని దళితుల మధ్య జరిగిన అంతర్గత ఘర్షణలను “భోజ్‌పూర్ తిరుగుబాటు”గా పేర్కొంటారు. ఈ పోరాటానికి మధ్య తరగతి రైతు కులాలకు చెందిన పేద రైతులు నాయకత్వం వహించారు. భోజ్‌పూర్‌లో కుల యుద్ధాలకు కారణం కేవలం ఆర్థిక సమస్యలు మాత్రమే కాకుండా, ఉన్నత కులాలవారికి దళిత మహిళలపై ఉన్న నిర్బంధరహిత ఆధిపత్యం కూడా.

ఈ తిరుగుబాటు యొక్క ప్రారంభ చిచ్చు ఏక్వారీ గ్రామంలో చెలరేగింది. దీనికి కోయరి యోధుడు జగదీష్ మహతో నాయకత్వం వహించగా, అతని సహచరులు రామ్‌నరేశ్ రామ్ (రామ్‌నరేశ్ పాశ్వాన్), రామేశ్వర్ అహీర్ “సాధూజీ” సహకరించారు. ఈ ముగ్గురు కలిసి మావోయిజం పతాకం కింద అనేక ఉన్నత కుల భూస్వాముల హత్యలను నిర్వహించారు. తరువాత ప్రధాన నాయకులు ఎన్‌కౌంటర్‌లలో మరణించడంతో భోజ్‌పూర్‌లోని మావోయిస్టు పునరుద్ధరణ క్రమంగా తగ్గిపోయింది.[19][20]

తక్కువ కులాల మహిళలను బలవంతంగా వ్యభిచారంలోకి నెట్టడం, అలాగే రాజపుత్ర భూస్వాములచే వారిపై తరచుగా జరిగే అత్యాచారాలు భోజ్‌పూర్ తిరుగుబాటుకు ప్రధాన కారణాలలో ఒకటిగా భావించబడింది. జగదీష్ మహతో మరణించిన తరువాత కూడా ఈ ఉద్యమం తక్కువ స్థాయిలో కొనసాగింది. దీనిని ముందుకు నడిపిన వారిలో ఫాగు మహతో వంటి వ్యక్తులు ఉన్నారు. ఆయన రాజపుత్ర భూస్వాముల సామంత ఆధిపత్యంపై తీవ్ర అసహ్యం వ్యక్తం చేశారు.[21]

సెనారి మారణకాండ

[మార్చు]

1990లలో జహానాబాద్ జిల్లాలోని సెనారి గ్రామంలో ప్రధానంగా పాశ్వాన్లు, యాదవులు సభ్యులుగా ఉన్న మావోయిస్టు కమ్యూనిస్టు సెంటర్ ఆఫ్ ఇండియా (ఎంసీసీ) బృందం 34 మంది భూమిహార్లను హత్య చేసింది. 2016లో బీహార్ సెషన్స్ కోర్టు ఈ ఘటనలో పాలుపంచుకున్న పది మందికి మరణదండన విధించింది.[22][23]

జనాభా వివరాలు

[మార్చు]

భారతదేశం

[మార్చు]

పాశ్వాన్లు ప్రధానంగా తూర్పు భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా బీహార్, ఝార్ఖండ్, ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రాలలో అధికంగా నివసిస్తున్నారు. 2011 జనగణన ప్రకారం వివిధ రాష్ట్రాలలో వారి జనాభా ఇలా ఉంది:

రాష్ట్రం జనాభా ఉపకులాలు
బీహార్ 40,29,411 పాశ్వాన్, దుసాధ్ పేర్లతో లెక్కించారు
ఝార్ఖండ్ 4,24,330 దుసాధ్, ధారి, ధర్హి, పాశ్వాన్ పేర్లతో లెక్కించారు
ఉత్తర ప్రదేశ్ 2,30,593 దుసాధ్ పేరుతో లెక్కించారు
ఉత్తరాఖండ్ 2,759
పశ్చిమ బెంగాల్ 65,429 దుసాధ్, ధారి, ధర్హి, పాశ్వాన్ పేర్లతో లెక్కించారు

నేపాల్

[మార్చు]

నేపాల్ కేంద్ర గణాంకాల బ్యూరో పాశ్వాన్లను విస్తృతమైన మధేశీ దళిత సామాజిక వర్గంలోని ఒక ఉపసమూహంగా వర్గీకరిస్తుంది.[24]

2011 నేపాల్ జనగణన సమయానికి నేపాల్‌లో 208,910 మంది (దేశ జనాభాలో 0.8%) పాశ్వాన్లు ఉన్నారు. వివిధ ప్రావిన్సుల వారీగా వారి శాతం ఇలా ఉంది:

జాతీయ సగటు (0.8%) కంటే ఎక్కువ పాశ్వాన్ జనాభా ఉన్న జిల్లాలు ఇవి:[25]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Mendelsohn, Oliver; Vicziany, Marika (1998). The Untouchables: Subordination, Poverty and the State in Modern India. Cambridge University Press. p. xiii. ISBN 978-0-52155-671-2.
  2. ↑ Tewary, Amarnath (2019-03-27). "Hemraj Paswan: A 'centenarian' voter shows political acuity". The Hindu (in Indian English). ISSN 0971-751X. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-04-06.
  3. ↑ "Who are the Paswans? 'Upwardly mobile, powerful' Dalit group at centre of Bihar polls buzz". The Print. the original నుండి 30 November 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-11-30.
  4. 1 2 3 Narayan, Badri (2013), "Documenting Dissent", in Channa, Subhadra Mitra; Mencher, Joan P. (eds.), Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India, SAGE Publications India, p. 322,323, ISBN 978-8-13211-777-3
  5. ↑ Mendelsohn, Oliver; Vicziany, Marika (1998). The Untouchables: Subordination, Poverty and the State in Modern India. Cambridge University Press. p. 6. ISBN 978-0-52155-671-2.
  6. ↑ Hewitt, J. F. (1893). "The Tribes and Castes of Bengal, by H. H. Risley. Vols. I. and II. Ethnographic Glossary, Vols. I. and II. Anthropometric Data". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland: 237–300. ISSN 0035-869X. JSTOR 25197142.
  7. ↑ Case Studies on Strengthening Co-ordination Between Non-governmental Organizations and Government Agencies in Promoting Social Development. United Nations (Economic and Social Commission for Asia and the Pacific). 1989. p. 72,73. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 January 2021.
  8. 1 2 Walter Hauser (2004). "From Peasant Soldiering to Peasant Activism: Reflections on the Transition of a Martial Tradition in the Flaming Fields of Bihar". Journal of the Economic and Social History of the Orient. 47 (3): 401–434. doi:10.1163/1568520041974684. JSTOR 25165055.
  9. ↑ Markovits, Claude; Pouchepadass, Jacques; Subrahmanyam, Sanjay, eds. (2006). Society and Circulation: Mobile People and Itinerant Cultures in South Asia, 1750-1950. Anthem Press. p. 299. ISBN 978-1-843312-31-4.
  10. ↑ "A-10 Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract Data and its Appendix - Uttar Pradesh". Registrar General & Census Commissioner, India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2017-02-06.
  11. ↑ "DATA HIGHLIGHTS : THE SCHEDULED CASTES Census of India 2001" (PDF). censusindia.gov.in. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 March 2014.
  12. ↑ Bel, Bernard; Brouwer, Jan; Das, Biswajit; Parthasarathi, Vibodh; Poitevin, Guy (2010). Communication, Culture and Confrontation. India: SAGE Publications. ISBN 978-8132104865. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-06-16.
  13. ↑ Bel, Bernard; Brouwer, Jan; Das, Biswajit; Parthasarathi, Vibodh; Poitevin, Guy (2010). Communication, Culture and Confrontation. India: SAGE Publications. p. 164,168. ISBN 978-8132104865. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-06-16.
  14. ↑ Badri Narayan (2009). Fascinating Hindutva: Saffron Politics and Dalit Mobilisation. SAGE Publications India. pp. 73–74. ISBN 978-8132101055. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-10-05.
  15. ↑ Kunnath, George (2018). Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... New york: Taylor and Francis group. p. 66. ISBN 978-1-138-09955-5. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-05-29.
  16. ↑ Kumar, Sanjay (2018-06-05). Post mandal politics in Bihar:Changing electoral patterns. SAGE publication. p. 133,134. ISBN 978-93-528-0585-3.
  17. ↑ Kunnath, George (2018). Rebels From the Mud Houses: Dalits and the Making of the Maoist Revolution ... New york: Taylor and Francis group. p. 164,165. ISBN 978-1-138-09955-5. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-05-29.
  18. ↑ Sinha, A. (2011). Nitish Kumar and the Rise of Bihar. Viking. pp. 82–83. ISBN 978-0-670-08459-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 April 2015.
  19. ↑ Omvedt, Gail (1993). Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India. M.E.Sharpe. p. 59. ISBN 0765631768. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-06-16.
  20. ↑ Samaddar, Ranbir (2019). From popular movement to rebellion:The Naxalite dacade. New york: Routledge. p. 317,318. ISBN 978-0-367-13466-2. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-05-30.
  21. ↑ Kalyan Mukherjee; Rajendra Singh Yadav (1980). Bhojpur: Naxalism in the Plains of Bihar. Rādhā Krishna Original from the University of Michigan. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 January 2021. When Jagdish Mahto and his small band were scouring the Bhojpur villages they met a Kurmi named Fagu Mahto, who was disgusted by the Rajput habit of raping lower caste women. After Jagdish Mahto's death in December 1972, the villages around Hadiabad began to hear and see more of Fagu Mahto.
  22. ↑ Tewary, Amarnath (2016-11-16). "10 get death penalty for Senari massacre". The Hindu (in Indian English). ISSN 0971-751X. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-08-09.
  23. ↑ Kumar, Ashwani (2008). Community Warriors: State, Peasants and Caste Armies in Bihar. Anthem Press. p. 165. ISBN 978-1-84331-709-8.
  24. ↑ Population Monograph of Nepal, Volume II
  25. ↑ "2011 Nepal Census, District Level Detail Report" (PDF). the original (PDF) నుండి 14 March 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 April 2023.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=పాశ్వాన్&oldid=4842819" నుండి వెలికితీశారు