పురందర్ కోట
| పురందర్ కోట | |
|---|---|
| పూణే జిల్లా, మహారాష్ట్ర | |
 పురందర్ కోట | |
| భౌగోళిక స్థితి | 18°16′50.8″N 73°58′25″E / 18.280778°N 73.97361°E |
| రకము | కొండ కోట |
| ఎత్తు | 1,374 మీటర్లు (4,508 అడుగులు) |
| స్థల సమాచారం | |
| హక్కుదారు | భారత ప్రభుత్వం |
| సాధారణ ప్రజలకు ప్రవేశానుమతి | అవును |
| పరిస్థితి | శిథిలాలు |
| స్థల చరిత్ర | |
| వాడిన వస్తువులు | రాయి |
పురందర్ కోట పశ్చిమ భారత రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్ర పూణే జిల్లా ఉన్న ఒక పర్వత కోట. ఈ కోట సముద్ర మట్టానికి 1,374 మీటర్లు (4,508 అడుగులు) ఎత్తులో పశ్చిమ కనుమలలో పూణేకు ఆగ్నేయంగా 50 కిలోమీటర్లు (31 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది.[1]
పురందర్ (లేదా ఇంద్రనీల్ పర్వత్), వజ్రగడ్ (లేదా రుద్రమాల్ల్) జంట కోటలు, వీటిలో రెండోది చిన్నది, ప్రధాన కోటకు తూర్పు వైపున సముద్ర మట్టానికి 1,347 మీటర్లు (4,419 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది.[1] పురందర్ గ్రామం ఈ కోట నుండి దాని పేరును తీసుకుంది.[2] ఇది ఛత్రపతి సంభాజీ మహారాజ్ జన్మస్థలం.[3]
చరిత్ర
[మార్చు]పురందర్ కోట ఉనికికి సంబంధించిన అత్యంత పురాతన ప్రస్తావన 11వ శతాబ్దంలో యాదవ రాజవంశం నాటిది.
యాదవ రాజవంశం ముగిసిన తరువాత, కోట చుట్టూ ఉన్న భూభాగం ఆక్రమణదారుల చేతుల్లోకి వచ్చింది, వారు క్రీ. శ. 1350 లో పురందర్ కోటను మరింత బలపరిచారు, బీజాపూర్, అహ్మద్ నగర్ రాజుల ప్రారంభ పాలనలో పురందర్ కోట ప్రభుత్వ పాలనలో నేరుగా ఉన్న కోటలలో ఒకటి, జాగీర్దార్లకు ఎప్పుడూ అప్పగించబడలేదు.[4]
ఈ కోటను బహమనీ సుల్తానేట్ పాలనలో అనేకసార్లు ముట్టడించారు. పురందర్ కోట మళ్లీ పడిపోకుండా నిరోధించడానికి, దాని పోషక దేవతను శాంతింపచేయడానికి ఒక కోట బురుజుల క్రింద ఒక పురుషుడు, స్త్రీని సజీవంగా ఖననం చేసిన త్యాగం చేయబడే ఆచారం జరిగింది.[5] త్వరలో మరొక ఆచారం జరిగింది, అక్కడ రాజు ఒక మంత్రిని మొదటి జన్మించిన కుమారుడిని, అతని తల్లిని బురుజు పునాదిపై పాతిపెట్టమని ఆదేశించాడు, ఇది వెంటనే బంగారం, ఇటుకలను సమర్పించి చేయబడింది. బురుజు పూర్తయినప్పుడు, మంత్రి యేసాజీ నాయక్కు పురందర్ కోట స్వాధీనం ఇవ్వబడింది, త్యాగం చేసిన బాలుడి తండ్రికి రెండు గ్రామాలు బహుమతిగా ఇవ్వబడ్డాయి.[6]
1649లో ఆదిల్షాహి కమాండర్ ఫతేఖాన్కు నిరసిస్తూ ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ తన తండ్రి స్నేహితుడు, 4 తరాల పాటు పురందర్ సైన్యాధిపతి అయిన రాజే మహాదాజీ నీలకంథరావు సర్నాయక్ నుండి తాత్కాలికంగా కోట బాధ్యతను స్వీకరించాడు. మహాదజీపంత్ ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ మరణించిన 2 సంవత్సరాల తరువాత 1656 లో దీపావళి సందర్భంగా మహాదజీపంట్ 4 కుమారులు నీలకంఠ, శంకర్, త్రయంబక్/పిలాజీ, విశ్వనాథ్/విసాజీలో కుటుంబ వివాదాలను సద్వినియోగం చేసుకుని కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.[7] క్రీ. శ. 1596లో అహ్మద్ నగర్ సుల్తానేట్ కు చెందిన బహుదార్ షా "పూణే" & "సుపా" భూభాగాలను శివాజీ తాత మాలోజీరాజే భోసలే మంజూరు చేశాడు. పురందర్ కోటను భూభాగంలో చేర్చారు.
క్రీ. శ. 1649లో ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్, ఇంకా తన యవ్వనంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం కోసం తన మొదటి విజయాలలో ఒకటైన కోటపై దాడి చేసి నియంత్రణను స్థాపించాడు. క్రీ. శ. 1665లో జై సింగ్ ఆధ్వర్యంలో, దిలెర్ ఖాన్ సహాయంతో ఔరంగజేబు దళాలు పురందర్ కోటను ముట్టడించాయి. మహద్ కు చెందిన మురార్ బాజీ దేశ్పాండే, కిల్లర్ (కోట కాపరి) గా నియమించబడ్డాడు, మొఘల్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా బలమైన ప్రతిఘటనను అందించాడు, చివరికి కోటను నిలుపుకోవటానికి పోరాటంలో తన ప్రాణాన్ని వదులుకున్నాడు. ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్, తన తాత కోట పతనం అయ్యే అవకాశాన్ని చూసి భయపడి, 1665లో ఔరంగజేబు తో మొదటి పురందర్ ఒప్పందం అని పిలువబడే ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. ఒప్పందం ప్రకారం, శివాజీ పురందర్తో సహా ఇరవై మూడు కోటలను, నాలుగు లక్షల హాన్ల ఆదాయంతో కూడిన భూభాగాన్ని అప్పగించి, ఆ భూభాగానికి జాగీర్దార్ నియమించబడ్డాడు. 1670 మార్చి 8న ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అమాత్య/మజుందార్ నీలకాంత్ సోందేవ్ భాదేకర్ ఈ కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.[8]
ఛత్రపతి రాజారాం మహారాజ్ పదవీకాలంలో మొఘల్ మరోసారి కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, కాని త్వరలో సచివ్/సురాన్విస్ శంకరజీ నారాయణ్ గాండేకర్ నాయకత్వంలో మరాఠాలు తిరిగి బాధ్యతలు స్వీకరించారు.[9] కృష్ణరావ్ ఖటవ్కర్ బాలాజీపంత్పై దాడి చేసినప్పుడు బాలాజీ విశ్వనాథ్ కుటుంబం ఈ కోటలో ఆశ్రయం పొందింది.[10] పేష్వా నానాసాహెబ్ శంకరజీపంత్ వారసుల నుండి కోటను తీసుకొని మదాయేవ్ అంబాజీ అకా బాబా పురందరేకు ఇచ్చాడు. క్రీ. శ. 1674 లో రామోషి, మహాదేవ్ కోలి అనే శుద్ధుల పాత సంరక్షకులు నీలకంఠ మహాదేవ్ అకా అబా పురందరేకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అబా పురందరే, శంకర్ గణేష్లను పదవీచ్యుతుడిని చేయాలనే షరతుపై బాబా సర్నాయక్ వారు కోటను పేష్వాకు తిరిగి ఇస్తారు.[11]
పేష్వా పాలనలో, వారి రాజధాని పూణే దాడి జరిగినప్పుడల్లా పురందర్ కోట బలమైన కోటగా పనిచేసింది. క్రీ. శ. 1776లో బ్రిటిష్ రాజ్, మరాఠా రాష్ట్రాల మధ్య రెండవ పురందర్ ఒప్పందం అని పిలువబడే ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముగింపులో 1782లో బొంబాయి ప్రభుత్వం, రఘునాథరావు మధ్య జరిగిన సల్బాయి ఒప్పందం ద్వారా దాని షరతులు ఎన్నడూ నెరవేరలేదు.[4]
1790లో, దీనిని కోలి నాయకుడు కురోజీ నాయక్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, ఇక్కడ ఒక విక్టరీ బాస్టియన్ కూడా నిర్మించబడింది.[12][13][14]
1818లో జనరల్ ప్రిట్జ్లర్ నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ దళం పురందర్ కోటపై దాడి చేసింది. 1818 మార్చి 14న, ఒక బ్రిటిష్ దళం వజ్రగడ్ (చిన్న కోట) లోకి కవాతు చేసింది. వజ్రగడ్ పురందర్కు ఆదేశించినందున, కమాండెంట్ నిబంధనలను అంగీకరించాల్సి వచ్చింది, 1818 మార్చి 16న పురందర్ వద్ద బ్రిటిష్ జెండాను ఎగురవేశారు. బ్రిటిష్ పాలనలో ఈ కోటను జైలుగా ఉపయోగించారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, ఇది శత్రువు-విదేశీయుల (అనగా జర్మన్ కుటుంబాల) కోసం నిర్బంధ శిబిరం. జర్మనీకి చెందిన యూదులు నిర్బంధించబడ్డారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో జర్మన్ ఖైదీ డాక్టర్ హెచ్. గోయెట్జ్ ఇక్కడ నిర్బంధించబడ్డాడు. అతను తన బస సమయంలో కోటను అధ్యయనం చేసి, తరువాత దానిపై ఒక పుస్తకాన్ని ప్రచురించాడు. అయితే, ఈ కోట ప్రధాన ఉపయోగం బ్రిటిష్ సైనికులకు ఆరోగ్య కేంద్రం ఉండేది.[3]
యాదవులు నిర్మించిన హేమద్పంతి వాస్తుశిల్పానికి చెందిన వెయ్యి సంవత్సరాల పురాతన నారాయణేశ్వర ఆలయం ఇప్పటికీ నారాయణపూర్ అనే కోట మూల గ్రామంలో ఉంది.
రామాయణంలో హనుమంతుడు మోసుకెళ్ళిన ద్రోణగిరి పర్వతంలోని విరిగిన భాగాన్ని పురందర్ అని నమ్ముతారు .[4]
నిర్మాణాలు
[మార్చు]
ఈ కోటకు రెండు విభిన్న స్థాయిలు ఉన్నాయి. పురందర్ దిగువ భాగాన్ని మాచి అని పిలుస్తారు. మాచికి ఉత్తరాన కంటోన్మెంట్ ఆసుపత్రి ఉన్న చదునైన ప్రాంతం.
పురందేశ్వర్ (కోట పోషక దేవుడు, దాని పేరు కూడా ఇక్కడ సవాయి మాధవరావు పేష్వాకు అంకితం చేయబడిన అనేక దేవాలయాలు ఉన్నాయి. మొఘలుల నుండి కోటను రక్షించడానికి తన ప్రాణాన్ని త్యాగం చేసిన కోట కమాండర్ (కిల్లర్) మురార్బాజీ దేశ్పాండే విగ్రహం ఉంది. మాచి ఉత్తర భాగంలో అనేక బురుజులు, రెండు టవర్లతో కూడిన గంభీరమైన ద్వారం ఉన్న తక్కువ జలపాతం ఉంది.[4]
మాచి దిగువ స్థాయి నుండి, ఒక మెట్ల బల్లెకిల్లా అని పిలువబడే ఎగువ స్థాయికి దారితీస్తుంది. బాలె కిల్లాలో కనిపించే మొదటి నిర్మాణం ఢిల్లీ దర్వాజా (ఢిల్లీ గేట్). ఈ ప్రాంతంలో పురాతన కేదారేశ్వర్ (శివ) ఆలయం కూడా ఉంది. బల్లేకిల్ల కూడా మూడు వైపులా నిటారుగా ఉన్న చుక్కలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది.
ప్రస్తుత ఉపయోగం
[మార్చు]పురందర్ కోట ఒక ప్రసిద్ధ పర్యాటక కేంద్రం, దీనిని నేషనల్ క్యాడెట్ కార్ప్స్ అకాడమీ శిక్షణ ప్రయోజనాల కోసం కూడా ఉపయోగిస్తుంది. ఈ కోట పారాగ్లైడర్లు, ట్రెక్కర్లకు హాట్స్పాట్.
పురందర్ కోట గ్యాలరీ
[మార్చు]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- ↑ 1.0 1.1 Survey of India - Scale 1:50K Map sheet number 47F/15
- ↑ This monsoon visit Purandar fort
- ↑ 3.0 3.1 Maharashtra state tourism site
- ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 Hunter, William (1886), The Imperial Gazetteer of India, London: Trubner and Co., retrieved 2009-01-18
- ↑ Sholapur District Gazetteer
- ↑ Toy, Sidney (1965). The Fortified Cities of India. London: Heinemann Educational Books Ltd. p. 51.
- ↑ "Shivcharitrya Sahitya Vol-3". 1930.
- ↑ Jedhe Shakavali.
- ↑ Marathyanche Swatantrya Samar Chhatrapati Rajaram (PDF).
- ↑ Govind Sakharam Sardesai. Marathi Riyasat Madhya Vibhag.
- ↑ Krishnaji Vasudev Purandare. Purandare Daftar Volume 3.
- ↑ Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona (2 pts.) (in ఇంగ్లీష్). Government Central Press. 1885.
- ↑ "Maharashtra Gazetteers".
- ↑ Transactions of the Medical and Physical Society of Bombay (in ఇంగ్లీష్). 1862.