Jump to content

ప్రజాపతి

వికీపీడియా నుండి
విశ్వకర్మ ప్రజాపతిగా చిత్రీకరించబడిన విగ్రహం. ఇందులో బ్రహ్మకు సమానమైన ప్రతిమా లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. ఈ విగ్రహం తమిళనాడుకు చెందినది.

ప్రజాపతి (Sanskrit: प्रजापति, lit. 'ప్రజల అధిపతి' ) అనేది హిందూమతంలో సృష్టికి సంబంధించిన పాత్రలను నిర్వహించే అనేక దేవతలకు వర్తింపజేయబడిన పేరు.

వీరిలో: సృష్టికర్త దేవుడైన బ్రహ్మ, బ్రహ్మ కుమారుల్లో ఒకరు విశ్వకర్మ (దేవతల శిల్పి, వాస్తుశిల్పి), అగ్నిదేవుడైన అగ్ని, వర్షం, వాతావరణానికి అధిపతియైన ఇంద్రుడు, యజ్ఞకార్యాలకు సంబంధించిన దేవుడైన దక్షుడు, అలాగే ఆదిత్యులు (సౌర దేవతలు), అసురులు, గంధర్వులు, యక్షులు,, మానవులకు (తన మనుమడు వైవస్వత మనువు ద్వారా) పితామహుడిగా భావించబడే కశ్యపుడు ఉన్నారు.[1][2][3]

జైన సంప్రదాయంలో ప్రజాపతిని ఒక కామదేవుడిగా గుర్తిస్తారు.

ప్రాచీన, మధ్యయుగ భారతీయ సాహిత్యంలో, ప్రజాపతి-బ్రహ్మన్ రూపంలో ప్రజాపతి అనేది బ్రహ్మం అనే అధిభౌతిక (metaphysical) భావనతో అనుసంధానించబడింది. ప్రజాపతిని సృష్టించిన ఆదిమ పదార్థం బ్రహ్మమేనని భావించబడింది.[4][5]

వ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

ప్రజాపతి (సంస్కృతం: प्रजापति) అనే పదం "ప్రజా" (సృష్టి, సంతానోత్పత్తి శక్తి), "పతి" (ప్రభువు, అధిపతి) అనే పదాల సమాసం.[6] ఈ పదానికి "సృష్టించబడిన జీవుల ప్రభువు"[1][2] లేదా "జన్మించిన సమస్త ప్రాణుల అధిపతి" అనే అర్థాలు ఉన్నాయి.[7]

తరువాతి వైదిక గ్రంథాలలో ప్రజాపతి ఒక ప్రత్యేక వైదిక దేవతగా కనిపిస్తాడు. అయితే కాలక్రమేణా అతని ప్రాధాన్యం తగ్గిపోయింది.[2] అనంతర కాలంలో ఈ పదం ఇతర దేవతలకు, ముఖ్యంగా బ్రహ్మకు పర్యాయపదంగా మారింది.[1][3] ఇంకా తరువాత, కొత్తదాన్ని సృష్టించే దివ్యులు, అర్ధదివ్యులు లేదా మానవ ఋషులను సూచించడానికి కూడా ఈ పదం ఉపయోగించబడింది.[1][2][8]

ఆవిర్భావం

[మార్చు]
ఒడిశాలోని బనాపురలో ఉన్న దక్ష ప్రజాపతి ఆలయంలో ప్రజాపతిగా బ్రహ్మ విగ్రహం
“ప్రజాపతి సృజనాత్మక కార్యాలను చిత్రీకరించే ప్రయత్నం” — 1850ల నాటి ఉక్కు చెక్కుచిత్రం.

ప్రజాపతి ఆవిర్భావం స్పష్టంగా తెలియదు. ఆయన వైదిక సాహిత్యంలోని తరువాతి దశలో కనిపిస్తాడు. ఆయనను ప్రస్తావించే సూక్తులు వివిధ అధ్యాయాలలో భిన్నమైన విశ్వసృష్టి సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదిస్తాయి.[3] ప్రజాపతి వైదిక సాహిత్యంలోని సంహిత స్థాయిలో కనిపించడు; ఆయన భావన బ్రాహ్మణాలు అనే గ్రంథస్థాయిలో అభివృద్ధి చెందిందని జాన్ గోండా పేర్కొన్నాడు.[9]

ప్రజాపతి సవితృ కంటే తరువాతి కాలానికి చెందినవాడు. మొదట్లో "ప్రజాపతి" అనే పదం సూర్యునికి వర్తించే ఒక విశేషణంగా ఉపయోగించబడింది.[10] వేదాలలో ప్రజాపతి ప్రాముఖ్యం క్రమంగా పెరిగి, బ్రాహ్మణాలు గ్రంథాలలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది.[9] రెనూ, కీత్, భట్టాచార్జి వంటి పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ప్రాచీన వైదిక భావనల నుండి మరింత తాత్త్విక, పాండిత్యపూర్వక ఆలోచనల వైపు పరిణామం చెందిన తరువాతి వైదిక వాతావరణంలో ప్రజాపతి ఒక అమూర్త లేదా అర్ధ-అమూర్త దేవతగా రూపుదిద్దుకున్నాడు.[10]

సారూప్య దేవతలు

[మార్చు]

హిందూ పురాణాలలోని ప్రజాపతి (ఆయనకు సంబంధించిన ఇతర రూపాలు), గ్రీకు-రోమన్ పురాణాలలోని ఫానెస్ (Phanes) లేదా ప్రోటోగోనస్ (Ancient Greek: Πρωτογόνος, అర్థం: "మొదట జన్మించినవాడు") మధ్య సారూప్యత ఉందని కొందరు పండితులు ప్రతిపాదించారు.[11][12]

ఫానెస్ అనేక అంశాలలో హిందూ దేవుడైన బ్రహ్ముని ప్రజాపతి రూపానికి సమానమైన గ్రీకు-రోమన్ పురాణ దేవత. అతడు విశ్వాండం (Cosmic Egg) నుండి జన్మించిన తొలి దేవుడు; విశ్వ సృష్టికర్త; అలాగే ఫానెస్ ఆరాధనలో భక్తులు ఆయన జననం, మరణం, పునర్జన్మ, పునర్మరణ భావనలలో భాగస్వాములవుతారు.

— Kate Alsobrook, The Beginning of Time: Hindu Greco-Roman Theogonies and Poetics[12]

రాబర్ట్ గ్రేవ్స్ అభిప్రాయం ప్రకారం, /PRA-JĀ[N]-pati/ (“సంతానాధిపతి”) అనే పేరు, కొలోఫోన్లో ఆరాధించబడిన ప్రవచన దేవుడు ఫానెస్ యొక్క మరో పేరైన /prōtogonos/ కు వ్యుత్పత్తి పరంగా సమానమైనదని భావించవచ్చు.[13][14]

ప్రజాపతి, ఫానెస్‌లతో అనుసంధానించబడిన విశ్వాండం (Cosmic Egg) భావన ప్రపంచంలోని అనేక సంస్కృతుల్లో కనిపిస్తుందని డేవిడ్ లీమింగ్ పేర్కొన్నాడు. ఈ భావన తరువాత గ్రీకు, రోమన్ మతాచారాల్లో కూడా ప్రత్యక్షమైంది.[15]

గ్రంథాలలో ప్రజాపతి

[మార్చు]

హిందూ గ్రంథాలలో ప్రజాపతి అనేక విధాలుగా వర్ణించబడ్డాడు. వేదాలు, ఉత్తరవైదిక గ్రంథాలలో ఆయనను కొన్నిసార్లు బ్రహ్మగా, మరికొన్నిసార్లు అగ్ని, ఇంద్రుడు, విశ్వకర్మ, దక్షుడు లేదా ఇతర దేవతలతో సమానంగా పేర్కొన్నారు.[1][16]

వేదాలు

[మార్చు]

వైదిక గ్రంథాలలో ప్రజాపతి పాత్ర విభిన్నంగా ఉంటుంది. ఆయనను స్వర్గం, భూమిని సృష్టించినవాడిగా, సమస్త జలాలను, జీవరాశులను సృష్టించినవాడిగా, విశ్వసృష్టికర్తగా, దేవతలు, దేవత్రీమూర్తుల సృష్టికర్తగా, దేవతలు, అసురులు, అసురస్త్రీలు, విశ్వాండం (Cosmic Egg), పురుషుడు యొక్క సృష్టికర్తగా వర్ణించారు.[2][7]

ప్రజాపతి ప్రాధాన్యం బ్రాహ్మణాలు అనే వైదిక గ్రంథాల స్థాయిలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది. అనంతరం ఆయన పేరు సృష్టి ప్రక్రియలో భాగమైన సృష్టికర్తల సమూహాన్ని సూచించే పదంగా మారింది.[2]

కొన్ని బ్రాహ్మణ గ్రంథాలలో ప్రజాపతి పాత్రను సృష్టిశక్తికి ప్రతీక అయిన దేవి వాక్తో అనుసంధానించారు. ఆ గ్రంథాల ప్రకారం ప్రజాపతి, వాక్ కలిసి సృష్టికార్యాన్ని నిర్వహిస్తారు.[17]

ఋగ్వేదంలో ప్రజాపతి అనేది సవితృ, చంద్రుడు, అగ్ని, ఇంద్రుడులకు ఉపయోగించిన పేరుగా కనిపిస్తుంది. వీరందరూ సమానులు, ఒకే తత్వానికి చెందినవారు, సమస్త జీవుల అధిపతులుగా స్తుతించబడ్డారు.[18]

ఇంకొకచోట, ఋగ్వేదంలోని 10.121వ సూక్తంలో సమస్తాన్ని తనలో ధరించిన జలాల నుండి జన్మించిన హిరణ్యగర్భుడు (బంగారు గర్భం లేదా స్వర్ణాండం) గురించి వర్ణించబడింది. అతని నుండి ప్రజాపతి ఉద్భవించాడు. అనంతరం అతడు మనస్ (మనస్సు), కామ (కోరిక), తపస్ (తపస్సు, ఉష్ణశక్తి)లను సృష్టించాడు. తరువాత ప్రజాపతి విశ్వాన్ని సృష్టించాడు. ఈ విధంగా ప్రజాపతి ఒక సృష్టికర్త దేవుడిగా చిత్రించబడాడు. ఇది హిందూ విశ్వసృష్టి సిద్ధాంతాలలో ఒకటి మాత్రమే. ఋగ్వేదంలో ఒకే పరమదేవుడు లేదా పరమదేవత అనే భావన కనిపించదు.[19][20][21]

ప్రజాపతి పురాణాలలో ప్రత్యేకంగా కనిపించే అంశం ఏమిటంటే, సృష్టి ఒకేసారి పూర్తయ్యే ప్రక్రియ కాదు; అది దశలవారీగా, పరీక్షలు, మెరుగుదలల ద్వారా క్రమంగా పూర్తయ్యే ప్రక్రియగా వర్ణించబడుతుంది అని జాన్ గోండా పేర్కొన్నాడు.[22]

శతపథ బ్రాహ్మణంలో, ఇది యజుర్వేదంలో భాగంగా ఉంది, ప్రజాపతి స్వయంగా బ్రహ్మం (పరమసత్యం) నుండి ఉద్భవించినవాడిగా పేర్కొనబడింది. ప్రజాపతి, వాక్ కలిసి ప్రపంచాన్ని సృష్టించినట్లు ఇందులో చెప్పబడింది.[23]

ఈ గ్రంథంలో “స్వర్ణ విశ్వాండం” (Golden Cosmic Egg) గురించిన ప్రసిద్ధ పురాణకథ కూడా ఉంది. ఆదిమ సముద్రంలో ఒక సంవత్సరం పాటు పరిపక్వమైన బంగారు గుడ్డులోనుండి ప్రజాపతి జన్మించాడని అందులో పేర్కొనబడింది. అతని ధ్వనులే ఆకాశం, భూమి, ఋతువులుగా మారాయి. అతడు శ్వాసను లోనికి తీసుకున్నప్పుడు దేవతలు, దేవత్రీమూర్తులు, వెలుగును సృష్టించాడు. శ్వాసను బయటకు వదిలినప్పుడు అసురులు, అసురస్త్రీలు, చీకటిని సృష్టించాడు. అనంతరం వాక్‌తో కలిసి సమస్త జీవరాశులను, విశ్వాన్ని సృష్టించాడు.[24]

శతపథ బ్రాహ్మణం 10వ అధ్యాయంలోనూ, పంచవింశ బ్రాహ్మణం 13వ అధ్యాయంలోనూ మరో సృష్టి పురాణం చెప్పబడింది. ఇందులో ప్రజాపతి సృష్టికర్త దేవుడిగా వర్ణించబడ్డాడు. ఆయన వాక్ అనే సృష్టిశక్తి దేవితో కలిసి సమస్త జీవరాశులను సృష్టిస్తాడు. తరువాత మృత్యు ఆ జీవులన్నింటినీ తన గర్భంలో బంధిస్తుంది. అయితే అవి ప్రజాపతి, వాక్ సృష్టించిన జీవులు కావడంతో, వారు ప్రజాపతి-వాక్‌ల మాదిరిగా జీవించాలని కోరుకుంటారు. అప్పుడు ప్రజాపతి, వాక్ మృత్యువును సంహరించి, ఆమె గర్భంలో బంధింపబడిన సమస్త జీవులను విడుదల చేసి విశ్వాన్ని నిర్మిస్తారు.[25][26]

ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో ప్రజాపతి గురించి భిన్నమైన ఒక పురాణకథ చెప్పబడింది. అందులో ప్రజాపతి దేవతలను సృష్టించిన తరువాత, తాను ఒక మృగరూపం (జింక) ధరించి, ఉషస్ (వాక్ స్వరూపిణి) అనే తన కుమార్తెను, ఆమె జింక ఆడరూపంలో ఉన్నప్పుడు, ఇతర జీవరాశులను సృష్టించేందుకు సమీపిస్తాడు. ఈ సమీప బంధుత్వ సంబంధాన్ని (అనాచారం) చూసి దేవతలు భయభ్రాంతులకు గురవుతారు. వారు కలిసి కోపోద్రిక్తుడైన విధ్వంసక దేవుడు రుద్రుడును సృష్టించి, ప్రజాపతిని శిక్షించమని కోరుతారు. ప్రజాపతి ఉషస్‌తో సంయోగం చెందకముందే రుద్రుడు అతన్ని తరిమివేస్తాడు. అనంతరం రుద్రుడు ప్రజాపతిని సంహరిస్తాడు, ఉషస్ పారిపోతుంది, తరువాత ప్రజాపతి మళ్లీ జీవం పొందుతాడు.[24]

శాంఖ్యాయన బ్రాహ్మణంలో మరో కథనం ఉంది. దాని ప్రకారం ప్రజాపతి అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయుదేవుడు, ఉషస్, ఇతర సమస్త దేవతలను సృష్టించాడు. తరువాత అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయువు, ఉషస్, ఇతర దేవతలు తమ శక్తులను విడుదల చేసి విశ్వాన్ని నిర్మించారు.[24]

సామవేదంలో భాగమైన జైమినీయ బ్రాహ్మణం 2.266వ విభాగంలో ప్రజాపతి ఒక ఆధ్యాత్మిక గురువుగా చిత్రించబడ్డాడు. ఆయన శిష్యుడైన వరుణుడు వంద సంవత్సరాలపాటు ఆయన వద్ద నివసిస్తూ, “దేవతలకు తండ్రివంటి రాజు”గా ఉండే కళను, కర్తవ్యాలను అభ్యసిస్తాడు. ఈ గ్రంథంలో వరుణుడు దేవతల రాజుగానూ వర్ణించబడ్డాడు.[27][28]

ఉపనిషత్తులు

[మార్చు]

హిందూమతంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన గ్రంథాలుగా పరిగణించబడే తొలి ఉపనిషత్తులలో కూడా ప్రజాపతి ప్రస్తావించబడ్డాడు.[29]

ఉపనిషత్తులలో ప్రజాపతిని అనేక రూపాలలో వర్ణించారు. వివిధ ఉపనిషత్తులలో ఆయనను:

  • బ్రహ్మం తరువాత ఉద్భవించిన సృజనాత్మక శక్తి యొక్క వ్యక్తీకరణగా,[30]
  • నిత్యంగా సంచరించే శాశ్వత ఆత్మతో సమానమైనవాడిగా,[31]
  • అవ్యక్తమైన, గూఢమైన ఆద్యజన్ముడి ప్రతీకగా,[32]
  • ప్రత్యక్ష సంతానోత్పత్తి శక్తులకు ప్రతీకగా,[33]
  • ముఖ్యంగా ఆత్మన్ (ఆత్మ, స్వరూపం)ను తెలిసిన జ్ఞానిగా,[34]
  • ప్రతి వ్యక్తిలో అంతర్లీనంగా ఉన్న ఆధ్యాత్మిక గురువుగా[35][36]

వర్ణించారు.

ఉదాహరణకు, ఛాందోగ్య ఉపనిషత్ ప్రజాపతిని క్రింది విధంగా వివరిస్తుంది:[37]

పాపరహితమైన ఆత్మ, వృద్ధాప్యం, మరణం లేనిది, దుఃఖం, ఆకలి, దాహం లేనిది; దాని కోరికలు, సంకల్పాలు సత్యస్వరూపమైనవి — ఆ ఆత్మనే నీవు తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించాలి, ఆ ఆత్మనే నీవు దర్శించడానికి అన్వేషించాలి. ఎవరైతే ఆ ఆత్మను తెలుసుకొని అనుభవిస్తారో, వారు సమస్త లోకాలను పొందుతారు, వారి కోరికలన్నీ నెరవేరుతాయి, అని ప్రజాపతి ఉపదేశించాడు.

ఛాందోగ్య ఉపనిషత్ 1.2.1లో ప్రజాపతి సమస్త దేవతలు, దేవత్రీమూర్తులు, అసురులు, అసురస్త్రీల సృష్టికర్తగా పేర్కొనబడ్డాడు:

“దేవతలు, అసురులు ఇద్దరూ ప్రజాపతి సంతానమే; అయినప్పటికీ వారు పరస్పరం యుద్ధం చేసుకున్నారు.”

—Sanskrit: देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध, romanized: devāsurā ha vai yatra saṃyetire ubhaye prājāpatyāstaddha

[38]

ఉత్తరవైదిక గ్రంథాలు

[మార్చు]

మహాభారతంలో బ్రహ్మను ప్రజాపతిగా పేర్కొన్నారు. ఆయన అనేక మంది పురుషులు, స్త్రీలను సృష్టించి, వారిలో కోరిక, క్రోధాన్ని నింపాడు. కోరిక వారిని సంతానోత్పత్తి వైపు నడిపించగా, క్రోధం వారిని దేవతల వంటి శక్తిశాలులుగా మార్చిందని వర్ణించబడింది.[24] ఇతిహాసాలు, పురాణాల ఇతర అధ్యాయాలలో విష్ణువు, శివుడు కూడా ప్రజాపతులుగా పేర్కొనబడ్డారు.[18]

భగవద్గీతలో ప్రజాపతి అనే బిరుదు విష్ణువు యొక్క ఎనిమిదవ అవతారమైన శ్రీకృష్ణుడిని సూచించడానికి ఉపయోగించబడింది. గీతలో కృష్ణునికి అనేక ఇతర విశేషణాలతో పాటు ఈ బిరుదు కూడా వర్తింపజేయబడింది.[39]

గృహ్యసూత్రాలలో ప్రజాపతి వివాహ సంస్కారాల్లో ఆహ్వానించబడే దేవతలలో ఒకడిగా పేర్కొనబడ్డాడు. సత్ప్రజ, వంశవృద్ధి, అలాగే భార్యాభర్తల మధ్య సౌహార్దం కలగాలని ప్రార్థనలు ఆయనకు సమర్పించబడతాయి.[40]

ప్రజాపతి విశ్వానికి, అగ్నికి, సూర్యునికి, సృష్టికి మొదలైన వాటికి అధిపతిగా భావించబడుతాడు. అంతేకాక, ఆయనను వివిధ పురాణ పితామహులతో కూడా సమానంగా గుర్తిస్తారు. ముఖ్యంగా (మనుస్మృతి 1.34 ప్రకారం) బ్రహ్మచే మొదట సృష్టించబడిన పది ప్రజాపతులు లేదా ప్రజాసృష్టికర్తలుగా పేర్కొనబడిన:

వీరు ప్రజాపతులుగా పరిగణించబడతారు.[41]

పురాణాలలో ప్రజాపతయః (Prajāpatayaḥ) అనే ప్రజాపతుల సమూహాలు ప్రస్తావించబడతాయి. వీరు ప్రపంచ సృష్టికి మూలమైన ఋషులుగా వర్ణించబడ్డారు. అయితే వివిధ పురాణాల్లో ప్రజాపతుల సంఖ్య, పేర్లు భిన్నంగా ఉంటాయి.[1][2]

జార్జ్ విలియమ్స్ అభిప్రాయం ప్రకారం, హిందూ పురాణాలలో ప్రజాపతి భావనలో కనిపించే ఈ అసంగతి, వైవిధ్యం, నిరంతర పరిణామం, హిందూ విశ్వసృష్టి భావనల బహుముఖ స్వభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.[2] మహాభారతం, పురాణాల సాహిత్య సంప్రదాయంలో అనేక దేవతలు, ఋషులు ప్రజాపతులుగా పేర్కొనబడ్డారు. రోషెన్ దలాల్ ప్రకారం, వాటిలో అగ్ని, భరతుడు, శశబిందు, శుక్రుడు, హవిర్ధమన్, ఇంద్రుడు, కపిలుడు, క్షుపుడు, పృథు, చంద్రుడు, స్విష్టకృత్, త్వష్ట, విశ్వకర్మ, విరాణుడు మొదలైనవారు ఉన్నారు.[1]

హిందూమతంలోని మధ్యయుగ గ్రంథాలలో ప్రజాపతులు అనగా సృష్టికార్యంలో పాల్గొనే పురాణ ప్రసిద్ధ దేవతలు, ఋషులను సూచిస్తుంది. సృష్టి–స్థితి–లయ అనే ప్రతి విశ్వచక్రంలో వీరు ప్రత్యక్షమవుతారని చెప్పబడింది. వివిధ గ్రంథాల ప్రకారం వీరి సంఖ్య ఏడు, పది, పదహారు లేదా ఇరవై ఒకటి వరకు మారుతూ ఉంటుంది.[1]

"ప్రజాపతి" అనే బిరుదు

[మార్చు]

హిందూ విశ్వసృష్టి సిద్ధాంతాలలో "ప్రజాపతి" ఒక బిరుదుగానూ ఉపయోగించబడుతుంది. మహాభారతంలోని శాంతి పర్వం ప్రకారం, సృష్టి ప్రక్రియను సులభతరం చేయడానికి బ్రహ్మ మొదట ఇరవై ఒక మంది ప్రజాపతులను సృష్టించాడు.[42]

మహాభారతంలో పేర్కొన్న ప్రజాపతుల జాబితా

[మార్చు]
  1. శివుడు
  2. వైవస్వత మనువు
  3. దక్షుడు
  4. భృగువు
  5. ధర్ముడు
  6. తపుడు
  7. యముడు
  8. మరీచి
  9. అంగిరసుడు
  10. అత్రి
  11. పులస్త్యుడు
  12. పులహుడు
  13. క్రతు
  14. వశిష్ఠుడు
  15. పరమేష్ఠి
  16. సూర్యుడు
  17. చంద్రుడు
  18. కర్దముడు
  19. క్రోధుడు
  20. వికృతుడు
  21. బ్రహ్మ.[1][2]

రామాయణంలో పేర్కొన్న ప్రజాపతుల జాబితా

[మార్చు]
  1. అంగిరసుడు
  2. అరిష్టనేమి
  3. అత్రి
  4. దక్షుడు
  5. కర్దముడు
  6. కశ్యపుడు
  7. క్రతు
  8. మరీచి
  9. ప్రచేతసుడు
  10. పులహుడు
  11. పులస్త్యుడు
  12. సంశ్రయుడు
  13. శేషుడు
  14. వశిష్ఠుడు
  15. చంద్రుడు
  16. సూర్యుడు.[1]

హిందూ గ్రంథాలలో పేర్కొన్న పది మంది ప్రజాపతుల జాబితా

[మార్చు]
  1. మరీచి
  2. అంగిరసుడు
  3. అత్రి
  4. పులస్త్యుడు
  5. పులహుడు
  6. క్రతు
  7. వశిష్ఠుడు
  8. దక్షుడు
  9. భృగువు
  10. నారదుడు.[1]

హిందూ పురాణాలలో పేర్కొన్న ఏడుగురు ప్రజాపతుల జాబితా

[మార్చు]
  1. మరీచి
  2. అంగిరసుడు
  3. అత్రి
  4. పులస్త్యుడు
  5. పులహుడు
  6. క్రతు
  7. వశిష్ఠుడు.[1]

వారి సృష్టికార్యంలోని పాత్రలు భిన్నంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు పులహుడు, బ్రహ్మ, సరస్వతిల కుమారుడిగా, మహర్షిగా వర్ణించబడ్డాడు. ప్రజాపతులలో ఒకరిగా ఆయన జంతువులు, వృక్షజాతులను సృష్టించినవాడిగా పేర్కొనబడ్డాడు.[43]

జైనమతం

[మార్చు]

జైన సంప్రదాయంలో ప్రజాపతి రెండు పరస్పర సంబంధిత రూపాలలో ప్రస్తావించబడతాడు; ఇవి ఒకే వ్యక్తిని సూచించే అవకాశమూ ఉంది.

మొదటిగా, జైన గ్రంథాలు ప్రజాపతిని ఒక కామదేవుడిగా పేర్కొంటాయి. జైన విశ్వచరిత్రలో వర్ణించబడిన అత్యంత సుందరమైన మహాపురుషులలో కామదేవులు ఒక వర్గం.[44] ప్రజాపతి రెండవ తీర్థంకరుడైన అజితనాథుడు సమకాలికుడు. అనంతరం ఆయన తపస్విగా మారి నిర్వాణాన్ని పొందినట్లు పేర్కొనబడింది.[45]

రెండవది, కొన్ని జైన కథన గ్రంథాలు ప్రజాపతి అనే రాజును ప్రస్తావిస్తాయి. అతడు పోదనపురానికి రాజు; విజయుడు, త్రిపృష్ఠుడు అతని కుమారులు. ఆ కథనం ప్రకారం, ప్రజాపతి రాజు తరువాత రాజ్యాన్ని త్యజించి సన్యాసిగా మారి, పోదనపురంలోనే మోక్షాన్ని పొందాడు.[46]

కొంతమంది జైన రచయితలు కామదేవుడైన ప్రజాపతినే రాజు ప్రజాపతిగా గుర్తిస్తారు; మరికొందరు వీరు వేర్వేరు వ్యక్తులై ఉండవచ్చని సూచిస్తారు. ఒక జైన వృత్తాంతం ప్రకారం ప్రజాపతి కామదేవుడు పోదనపురంలోనే మోక్షాన్ని పొందినట్లు పేర్కొనబడింది. దీని ఆధారంగా ఇద్దరూ ఒకే వ్యక్తి కావచ్చని భావిస్తారు.[47]

అందువల్ల, జైన సంప్రదాయంలో ప్రజాపతి రెండు విధాలుగా నిలిచాడు—అసాధారణ సౌందర్యానికి ప్రసిద్ధుడైన కామదేవుడిగా, అలాగే ప్రపంచాన్ని త్యజించి మోక్షాన్ని పొందిన రాజుగా. కొన్ని సంప్రదాయాల్లో ఈ రెండు రూపాలు ఒకే వ్యక్తిగా పరిగణించబడగా, మరికొన్నింటిలో వేర్వేరు వ్యక్తులుగా భావించబడతాయి.[47]

భారత ఉపఖండం, హిందూమతం వెలుపల

[మార్చు]

బాలినీస్ హిందూమతంలో, ఇండోనేషియాలోని బాలి ద్వీపంలో బ్రహ్మను ప్రజాపతి రూపంగా ఆరాధిస్తూ నిర్మించిన హిందూ దేవాలయాలను పురా ప్రజాపతి (Pura Prajapati) లేదా పురా మ్రజాపతి (Pura Mrajapati) అని పిలుస్తారు. ఇవి సాధారణంగా అంత్యక్రియలు, మృతుల కోసం నిర్వహించే న్గాబెన్ (దహన సంస్కార) వేడుకలతో అనుబంధించబడి ఉంటాయి. ఈ కర్మకాండలకు అధిపతిగా బ్రహ్మ-ప్రజాపతిని ఆహ్వానిస్తారు.[48][49]

థాయ్‌లాండ్‌లో, ఈ దేవత బౌద్ధమతంపై ప్రభావం చూపిన ధజగ్గ సుత్త (Dhajagga Sutta) మంత్రాల ద్వారా పరిచితుడు.[50][51][52][53][54][55] అంతేకాక, ఆయన థాయ్‌లాండ్ సామాజిక అభివృద్ధి, మానవ భద్రతా మంత్రిత్వ శాఖకు చెందిన వికలాంగుల సాధికారత విభాగం (Department of Empowerment of Persons with Disabilities), ఫ్రా ప్రజాబోడి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లకు చిహ్నంగా కూడా ఉపయోగించబడుతున్నాడు.[56][57] ఆ విభాగంలో ఉద్యోగంలో చేరే సిబ్బంది తమ సేవలను ప్రారంభించే ముందు ప్రజాపతికి నమస్కరించి పూజలు నిర్వహించడం ఒక సంప్రదాయంగా ఉంది.

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Roshen Dalal (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin. p. 311. ISBN 978-0-14-341421-6.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 George M. Williams (2008). Handbook of Hindu Mythology. Oxford University Press. pp. 234–235. ISBN 978-0-19-533261-2.
  3. 1 2 3 James G. Lochtefeld (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z. The Rosen Publishing Group. pp. 518–519. ISBN 978-0-8239-3180-4.
  4. ↑ Sukumari Bhattacharji (2007). The Indian Theogony. Cambridge University Press. pp. 322–323, 337, 338, 341–342.
  5. ↑ "Prajapati, Prajāpati, Prajāpatī, Praja-pati: 30 definitions". 28 September 2010.
  6. ↑ Jan Gonda (1982), The Popular Prajāpati Archived 15 ఫిబ్రవరి 2020 at the Wayback Machine, History of Religions, Vol. 22, No. 2 (Nov., 1982), University of Chicago Press, pp. 137-141
  7. 1 2 Constance Jones; James D. Ryan (2006). Encyclopedia of Hinduism. Infobase Publishing. p. 332. ISBN 978-0-8160-7564-5.
  8. ↑ James G. Lochtefeld (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z. The Rosen Publishing Group. pp. 169, 518–519. ISBN 978-0-8239-3180-4.
  9. 1 2 Jan Gonda (1986). Prajāpatiʼs rise to higher rank. BRILL Academic. pp. 2–5. ISBN 90-04-07734-0.
  10. 1 2 Jan Gonda (1982), The Popular Prajāpati Archived 15 ఫిబ్రవరి 2020 at the Wayback Machine, History of Religions, Vol. 22, No. 2 (Nov., 1982), University of Chicago Press, pp. 129-130
  11. ↑ Martin West, Early Greek Philosophy and the Orient. Oxford, Clarendon Press, 1971: 28-34
  12. 1 2 Kate Alsobrook (2008), "The Beginning of Time: Vedic and Orphic Theogonies and Poetics". M.A. Thesis, Reviewers: James Sickinger, Kathleen Erndl, John Marincola and Svetla Slaveva-Griffin, Florida State University, pages 20, 1-5, 24-25, 40-44
  13. ↑ Robert Graves : The Greek Myths. 1955. vol. 1, p. 31, sec. 2.2
  14. ↑ "Protogonos Greek First Born From Prajapati Hinduism". Ramanisblog (in ఇంగ్లీష్). 2020-08-12. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2024-11-24.
  15. ↑ David Adams Leeming (2010). Creation Myths of the World: An Encyclopedia. ABC-CLIO. pp. 313–314. ISBN 978-1-59884-174-9.
  16. ↑ Sukumari Bhattacharji (2007). The Indian Theogony. Cambridge University Press. pp. 322–330.
  17. ↑ David Kinsley (1988). Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition. University of California Press. pp. 12–13. ISBN 978-0-520-90883-3.
  18. 1 2 Sukumari Bhattacharji (2007). The Indian Theogony. Cambridge University Press. pp. 322–323.
  19. ↑ Gavin D. Flood (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. pp. 45–46. ISBN 978-0-521-43878-0.
  20. ↑ Henry White Wallis (1887). The Cosmology of the Ṛigveda: An Essay. Williams and Norgate. pp. 61–73, 117.
  21. ↑ Laurie L. Patton (2005). Bringing the Gods to Mind: Mantra and Ritual in Early Indian Sacrifice. University of California Press. pp. 113, 216. ISBN 978-0-520-93088-9.
  22. ↑ Jan Gonda (1986). Prajāpatiʼs rise to higher rank. BRILL Academic. pp. 20–21. ISBN 90-04-07734-0.
  23. ↑ Annette Wilke; Oliver Moebus (2011). Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism. Walter de Gruyter. pp. 414–416. ISBN 978-3-11-024003-0.
  24. 1 2 3 4 David Adams Leeming (2010). Creation Myths of the World: An Encyclopedia. ABC-CLIO. pp. 144–146. ISBN 978-1-59884-174-9.
  25. ↑ Jan Gonda (1986). Prajāpatiʼs rise to higher rank. BRILL Academic. pp. 5, 14–16. ISBN 90-04-07734-0.
  26. ↑ Sukumari Bhattacharji (2007). The Indian Theogony. Cambridge University Press. pp. 324–325.
  27. ↑ Jan Gonda (1986). Prajāpatiʼs rise to higher rank. BRILL Academic. pp. 17–18. ISBN 90-04-07734-0.
  28. ↑ Sukumari Bhattacharji (2007). The Indian Theogony. Cambridge University Press. pp. 326–327.
  29. ↑ Patrick Olivelle (2014), The Early Upanisads, Oxford University Press, ISBN 978-0195352429, pages 3, 279-281; Quote: "Even though theoretically the whole of vedic corpus is accepted as revealed truth [shruti], in reality it is the Upanishads that have continued to influence the life and thought of the various religious traditions that we have come to call Hindu. Upanishads are the scriptures par excellence of Hinduism".
  30. ↑ Paul Deussen (1980). Sixty Upaniṣads of the Veda. Motilal Banarsidass. pp. 19–21, 205, 240, 350, 510, 544. ISBN 978-81-208-1468-4.
  31. ↑ Paul Deussen (1980). Sixty Upaniṣads of the Veda. Motilal Banarsidass. p. 495. ISBN 978-81-208-1468-4.
  32. ↑ Paul Deussen (1980). Sixty Upaniṣads of the Veda. Motilal Banarsidass. pp. 85, 96–97, 252. ISBN 978-81-208-1468-4.
  33. ↑ Paul Deussen (1980). Sixty Upaniṣads of the Veda. Motilal Banarsidass. pp. 53–56, 471, 534, 540. ISBN 978-81-208-1468-4.
  34. ↑ Paul Deussen (1980). Sixty Upaniṣads of the Veda. Motilal Banarsidass. p. 371. ISBN 978-81-208-1468-4.
  35. ↑ Paul Deussen (1980). Sixty Upaniṣads of the Veda. Motilal Banarsidass. pp. 21, 106, 198–205, 263, 508, 544. ISBN 978-81-208-1468-4.
  36. ↑ Klaus G. Witz (1998). The Supreme Wisdom of the Upaniṣads: An Introduction. Motilal Banarsidass. pp. 115, 145–153, 363–365. ISBN 978-81-208-1573-5.
  37. 1 2 The Early Upanishads: Annotated Text and Translation. Oxford University Press. 1998. pp. 279–281. ISBN 978-0-19-535242-9.
  38. ↑ www.wisdomlib.org (2019-01-04). "Chandogya Upanishad, Verse 1.2.1 (English and Sanskrit)". www.wisdomlib.org (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-01-16.
  39. ↑ Winthrop Sargeant (2010). Christopher Key Chapple (ed.). The Bhagavad Gita: Twenty-fifth–Anniversary Edition. State University of New York Press. pp. 37, 167, 491 (verse 11.39). ISBN 978-1-4384-2840-6.
  40. ↑ Jan Gonda (1982), The Popular Prajāpati Archived 15 ఫిబ్రవరి 2020 at the Wayback Machine, History of Religions, Vol. 22, No. 2 (Nov., 1982), University of Chicago Press, pp. 131-132
  41. ↑ Wilkins, W.J. (2003). Hindu Mythology. New Delhi: D.K. Printworld (P) Limited. p. 369. ISBN 81-246-0234-4.
  42. ↑ Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 0842608222. Retrieved from Internet Archive on [access date].
  43. ↑ Roshen Dalal (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin. p. 316. ISBN 978-0-14-341421-6.
  44. ↑ Yativṛṣabha (1956). A. N. Upadhye; Hiralal Jain (eds.). Tiloyapaṇṇatti (in Prakrit and Hindi). Vol. 1. Solapur: Jain Sanskruti Samrakshak Sangh. 4.1472. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 April 2026.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  45. ↑ Vijayamati Mata; Shastri, Mahendrakumar. "Ajitanātha-caritra". Prathamānuyoga Dīpikā (in Hindi). Digambar Jain Vijaya Granth Prakashan Samiti. p. 74. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 April 2026. प्रजापति कामदेव महापुरुष हुए।{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  46. ↑ Guṇabhadra. "62". Uttarapurāṇa (in Sanskrit). vv. 85–92, 154–157. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 April 2026.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  47. 1 2 Jain History (PDF). Jainworld. p. 63. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 April 2026.
  48. ↑ David J. Stuart-Fox (2002). Pura Besakih: Temple, Religion and Society in Bali. KITLV. pp. 92–94, 207–209. ISBN 978-90-6718-146-4.
  49. ↑ Between Harmony and Discrimination: Negotiating Religious Identities within Majority-Minority Relationships in Bali and Lombok. BRILL. 2014. pp. 264–266. ISBN 978-90-04-27149-4.
  50. ↑ https://suttacentral.net/sn11.3/en/bodhi?lang=en&reference=none&highlight=false
  51. ↑ https://kalyanamitra.org/th/article_detail.php?i=5852
  52. ↑ http://www.watpamahachai.net/Doc6.htm
  53. ↑ "ఆర్కైవ్ నకలు". the original నుండి 2023-01-23 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-05-30.
  54. ↑ "ఆర్కైవ్ నకలు". the original నుండి 2023-01-23 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-05-30.
  55. ↑ https://84000.org/tipitaka/attha/v.php?B=15&A=7046&Z=7112[permanent dead link]
  56. ↑ https://www.dop.go.th/th/gallery/1/1536
  57. ↑ https://mgronline.com/onlinesection/detail/9610000087689

మరింత అధ్యయనం

[మార్చు]
  • Dictionary of Hindu Lore and Legend (ISBN 0-500-51088-1) — అన్నా ధల్లాపికోలా

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=ప్రజాపతి&oldid=4861552" నుండి వెలికితీశారు