ఫైజాబాద్ చరిత్ర
ఫైజాబాద్ చరిత్ర | |
|---|---|
నగరం | |
.jpg) 1787లో విలియం హోడ్జెస్ గీసిన ఫైజాబాద్ కోట చిత్రణ. | |
 Flag  Seal | |
 ఢిల్లీ, ఆగ్రా & ఔధ్ డ్యూరీ వాల్ పటం | |
| దేశం | భారతదేశం |
| రాష్ట్రం | అవధ్ |
| Founded by | ఫైజ్ బక్ష్, ఆ తర్వాత నవాబ్ సదాత్ ఖాన్, అతని వారసులు దీనిని రాజధాని నగరంగా మార్చారు. |
| Seat | ఫైజాబాద్ |
| ప్రభుత్వం | |
| • నవాబులు (గవర్నర్) | సాదత్ అలీ ఖాన్ I , సఫ్దర్జంగ్ , షుజౌద్దౌలా & అసఫుద్దౌలా |
స్థానిక సంప్రదాయం ఫైజాబాద్ లేదా ఇప్పుడు ఫైజాబాద్ రామాయణ సాకేత సమానంగా ఉంటుంది, ఇది రాముడి తండ్రి దశరథ ప్రైవేట్ ఎస్టేట్ అని భావిస్తున్నారు. అవధ్ నవాబు సభ్యుడైన ఫైజ్ బక్ష్ మరణం తరువాత సాకేత్ పేరు మార్చబడిందని పేర్కొనబడింది. 1722లో చారిత్రాత్మకంగా మొఘల్ రాజసభ నవాబ్ సాదత్ అలీ ఖాన్, బుర్హాన్-ఉల్-ముల్క్కు అవధ్ సుబాహ్ బాధ్యతలు అప్పగించినప్పుడు, అతను ఘఘారా నది ఒడ్డున స్థిరపడి, ఒక కోటను, మట్టి బ్యారక్లను నిర్మించాడు. ఈ తాత్కాలిక నివాసాల కారణంగా, ఈ స్థావరాన్ని మొదట్లో 'బంగ్లా' (అంటే గుడిసె ) అని పిలిచేవారు.[1]
అవధ్ రాచరిక రాష్ట్రం
[మార్చు]అవధ్ 1722 లో స్థాపించబడింది, ఫైజాబాద్ దాని రాజధానిగా మొదటి సాదత్ అలీ ఖాన్ మొదటి నవాబ్, అవధ్ నవాబుల వంశకర్తగా అవధ్ స్థాపించబడింది. ఆయన అయోధ్య సమీపంలో తన సొంత రాజభవనాన్ని నిర్మించి, ఫైజాబాద్ అనే కొత్త నగరాన్ని స్థాపించి, కొత్త ప్రభుత్వానికి రాజధానిగా మారింది. ఆయన నిర్వహణ విధానం కారణంగా రాష్ట్ర ఆదాయం 7 మిలియన్ల నుండి 20 మిలియన్లకు పెరిగింది.
మొదటి నవాబ్ మొదటి సాదత్ అలీ ఖాన్ I
[మార్చు]
సాదత్ ఖాన్ ఖురాసాన్ వ్యాపారి ముహమ్మద్ నాసిర్ ముసావి కుమారుడు ముహమ్మద్ అమీన్ ముసావి జన్మించాడు. [2] అతని తాత మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ పాలనలో ఒక సంపన్న వ్యాపారి భారతదేశానికి వలస వచ్చారు. మొదటి బహదూర్ షా తండ్రి, బహదూర్ షా I పాలనలో చాలా ప్రముఖ అధికారి అయ్యాడు. అతను అవధ్ నవాబుల పూర్వీకుడు.
నవాబ్ సాదత్ అలీ ఖాన్ 1722లో మొఘల్ రాజసభ అవధ్ సుబాహ్ బాధ్యతలు అప్పగించింది. నవాబ్ సాదత్ అలీ ఖాన్ ఘఘ్రా నది ఒడ్డున కోట, మట్టి బారకాసులతో కూడిన కంటోన్మెంట్ మొదటి స్థావరాలను నిర్మించాడు.
నవాబ్ సాదత్ అలీ ఖాన్ 1722లో మొఘల్ రాజసభ అవధ్ సుబాహ్ బాధ్యతలు అప్పగించింది. నవాబ్ సాదత్ అలీ ఖాన్ ఘఘ్రా నది ఒడ్డున కోట, మట్టి బారకాసులతో కూడిన కంటోన్మెంట్ మొదటి స్థావరాలను నిర్మించాడు.
ఆయన ఆధ్వర్యంలో అవధ్ లో ఐదు జిల్లాలు ఖలీలాబాద్, ఫైజాబాద్, గోరఖ్పూర్, బహ్రైచ్, లక్నో ఉన్నాయి. ఔధ్ సరిహద్దులు ఉత్తరాన హిమాలయ కొండల వరకు, తూర్పున బీహార్, దక్షిణాన అలహాబాద్ రాష్ట్రంలోని కారా - మాణిక్పూర్ వరకు, పశ్చిమాన కన్నౌజ్ వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. గోరఖ్పూర్ నుండి కన్నౌజ్ వరకు 270 మైళ్ల పొడవు, ఉత్తర కొండల నుండి కారా-మాణిక్పూర్ వరకు 230 మైళ్ల వెడల్పుతో, ఈ రాష్ట్రం మొత్తం 10,171,080 బీఘాల విస్తీర్ణంలో ఉండేది.
ఔరంగజేబు పాలన నుండి, ముఖ్యంగా షేక్ జాదాస్ పాలన నుండి స్థానిక రాజులు, జమీందార్లు, జాగీర్దార్లు దుర్వినియోగాన్ని సృష్టించి, ఈ ప్రాంత శాంతిని నాశనం చేశారు. సదాత్ ఖాన్ వారిని లొంగదీసుకుని, అయోధ్య సమీపంలో తన సొంత రాజభవనాన్ని నిర్మించి, ఫైజాబాద్ అనే కొత్త నగరాన్ని స్థాపించాడు, అది కొత్త ప్రభుత్వానికి రాజధానిగా మారింది. ఆయన పరిపాలనా విధానం వల్ల రాష్ట్ర ఆదాయం 70 లక్షల రూపాయల నుండి 2 కోట్ల రూపాయలకు పెరిగింది. మహమ్మద్ షా అతని సేవలకు ఎంతగానో సంతోషించి, ఆయనకి "బుర్హాన్-ఉల్-ముల్క్" అనే బిరుదును ప్రదానం చేశాడు.
1728లో జాగీర్దార్ ముర్తజా ఖాన్ నుండి బనారస్, జౌన్పూర్, ఘాజీపూర్, చునర్లను తన నియంత్రణలోకి తీసుకోవడం ద్వారా సాదత్ ఖాన్ తూర్పు సరిహద్దులో రాష్ట్ర సరిహద్దును విస్తరించాడు.
నాదిర్ షా వ్యతిరేకంగా కర్నాల్ యుద్ధం కమాండింగ్ మొఘల్ జనరల్లలో ఆయన ఒకరు. సాదత్ ఖాన్ యుద్ధ సమయంలో పట్టుబడ్డాడు, 1739 మార్చి 19న ఢిల్లీ మారణకాండకు ముందు రాత్రి నాదిర్ షా చేత మరణించాడు. ఆయన తన సోదరుడు సయ్యదత్ ఖాన్ సమాధిలో ఢిల్లీ ఖననం చేయబడ్డాడు.
ఇష్యూ & వారసుడు
[మార్చు]ఆయన ఏకైక సంతానం ఒక కుమార్తె. ఆమెకు తన మేనల్లుడు ముహమ్మద్ ముఖీమ్తో వివాహం జరిగింది. ఇతను అబుల్ మన్సూర్ ఖాన్ సఫ్దర్ జంగ్ గా సుపరిచితుడు. ఇతను సయాదత్ ఖాన్ కుమారుడు, అవధ్ ప్రభుత్వంలో అతని తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చాడు.
2వ నవాబ్ సఫ్దర్జంగ్
[మార్చు]అవధ్ రెండవ నవాబు అయిన నవాబ్ సఫ్దర్జంగ్ (1739–54) పాలనలో ఫైజాబాద్ మరింత అభివృద్ధి చెందింది, ఆయన దీనిని సైనిక ప్రధాన కార్యాలయంగా మార్చాడు, ఆయన వారసుడు నవాబ్ షుజా-ఉద్-దౌలా దీనిని పూర్తి స్థాయి రాజధాని నగరంగా అభివృద్ధి చేశాడు.
3వ నవాబ్ షుజాఉద్దౌలా
[మార్చు]
తరువాత నవాబ్ సఫ్దర్జంగ్ వారసుడు నవాబ్ షుజాఉద్దౌలా, తోటలు, రాజభవనాలు, మార్కెట్లు, రోడ్లు, ఇతర మౌలిక సదుపాయాలతో, పూర్తి స్థాయి రాజధాని నగరంగా ఫైజాబాద్ అభివృద్ధి చేశారు. షుజా-ఉద్-దౌలా పాలనలో ఫైజాబాద్ ఉత్తర భారతదేశంలోవాణిజ్యానికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా పరాకాష్టను సాధించింది. ఐరోపా & ఆసియా నుండి ప్రయాణికులు, రచయితలు, వ్యాపారులు, కళాకారులు, వేశ్యలను ఆకర్షించింది. షుజా-ఉద్-దౌలా 1764లో బక్సర్ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన తరువాత సరయు ఒడ్డున ఒక కోటను కూడా నిర్మించాడు. అయితే, ఈ కోట ఇప్పుడు ఒక హమ్మాక్ తప్ప మరొకటి కాదు. అవధ్ మూడవ నవాబు అయిన సుజా-ఉద్-దౌలా, ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్న చోటా కలకత్తా అని పిలువబడే కోటను నిర్మించాడు. 1765లో ఆయన చౌక్, తిర్పౌలియాను నిర్మించి, తరువాత దానికి దక్షిణాన అంగూరీబాగ్, మోతీబాగ్, నగరానికి పశ్చిమాన అసఫ్బాగ్, బులంద్బాగ్ లను నిర్మించాడు.షుజా-ఉద్-దౌలా పాలనలో , ఫైజాబాద్ మళ్ళీ ఎన్నడూ చూడని అటువంటి వైభవాన్ని పొందింది. నవాబులు ఫైజాబాద్కు అనేక అందమైన భవనాలను నిర్మించి వన్నె తెచ్చారు, వాటిలో గులాబ్ బారి , మోతీ మహల్, బహు బేగం సమాధి ముఖ్యమైనవి . గులాబ్ బారి చక్కటి లక్షణాలతో కూడిన ఒక ఆకర్షణీయమైన భవనం, ఇది గోడతో చుట్టుముట్టబడిన తోటలో ఉంది, రెండు పెద్ద ద్వారాల ద్వారా దీనిని చేరుకోవచ్చు. ఈ భవనాలు వాటి సమ్మేళన వాస్తు శైలుల కారణంగా ప్రత్యేకంగా ఆసక్తికరంగా ఉంటాయి. షుజా-ఉద్-దౌలా భార్య ప్రసిద్ధ బహు బేగం, ఆమె 1743లో నవాబును వివాహం చేసుకుని ఫైజాబాద్లోనే నివసించడం కొనసాగించింది, ఆమె నివాసం మోతీ-మహల్ సమీపంలోని జవహర్బాగ్లో ఆమె మక్బరా ఉంది, అక్కడ 1816లో ఆమె మరణానంతరం ఆమెను ఖననం చేశారు. ఇది అవధ్లోని తన రకంలో అత్యుత్తమ భవనాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది, దీనిని ఆమె ప్రధాన సలహాదారు దారాబ్ అలీ ఖాన్ 300,000 రూపాయల వ్యయంతో నిర్మించారు. బేగం సమాధి పై నుండి నగరం చక్కటి దృశ్యాన్ని పొందవచ్చు బహు బేగం గొప్ప విశిష్టత, హోదా కలిగిన, గౌరవాన్ని కలిగి ఉన్న మహిళ. ఫైజాబాద్లోని చాలా ముస్లిం భవనాలు ఆమెకు చెందినవి. 1815లో బహు బేగం మరణించినప్పటి నుండి అవధ్ విలీనం అయ్యే వరకు, ఫైజాబాద్ నగరం క్రమంగా క్షీణించింది. నవాబ్ అసఫ్-ఉద్-దౌలా రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుండి లక్నోకు మార్చడంతో ఫైజాబాద్ వైభవం పూర్తిగా మరుగునపడింది.[3]
4వ నవాబ్ అసఫ్-ఉద్-దౌలా
[మార్చు]నవాబ్ షుజాఉద్దౌలా కుమారుడు నవాబ్ అసఫ్-ఉద్-దౌలా అవధ్ నాల్గవ నవాబు. ఆయన రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుండి లక్నో మార్చారు, ఇది వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఫైజాబాద్ క్షీణించడానికి దారితీసింది, అయితే లక్నోకు కీర్తి చేకూరింది. తన తండ్రి నవాబ్ షుజాఉద్దౌలా మరణం తరువాత తన తల్లి పాలనలో జోక్యం చేసుకోవడంతో అతను ఫైజాబాద్ నుండి లక్నో వెళ్ళవలసి వచ్చిందని చెబుతారు.
రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుంచి లక్నోకు మార్చడం
[మార్చు]నాలుగో నవాబు, షుజా-ఉద్-దౌలా కుమారుడు అసఫ్-ఉద్-దౌల 1775లో రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుండి లక్నో మార్చాడు. అతని పాలనలో రాజా టికాయత్ రాయ్ నవాబ్ వజీర్ (అవధ్ దివాన్) నిర్మించిన అసఫీ ఇమాంబరా, రూమీ దర్వాజా భవనాలు నిర్మించబడ్డాయి, ఇవి ఇప్పటి వరకు నగరంలో అతిపెద్ద నిర్మాణ అద్భుతాలు. అసఫ్-ఉద్-దౌలా లక్నో భారతదేశంలోని అత్యంత సంపన్నమైన, ప్రకాశవంతమైన నగరాల్లో ఒకటిగా చేసింది. అతను ఆధిపత్య తల్లి నియంత్రణ నుండి దూరంగా ఉండాలని కోరుకున్నందున అతను వెళ్ళిపోయాడని చెబుతారు. అటువంటి పరిస్థితిపైనే గొప్ప నగరమైన లక్నో భవిష్యత్తు ఆధారపడి ఉంది. 1815లో బహు బేగం మరణించినప్పటి నుండి అవధ్ విలీనం అయ్యే వరకు, ఫైజాబాద్ నగరం క్రమంగా క్షీణదశకు చేరుకుంది. నవాబ్ అసఫ్-ఉద్-దౌలా రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుండి లక్నోకు మార్చడంతో ఫైజాబాద్ వైభవం చివరికి మరుగునపడింది.
3వ పానిపట్ యుద్ధం (1761)
[మార్చు]
మూడవ పానిపట్ యుద్ధం మరాఠా సామ్రాజ్యానికి సంకీర్ణ దళాలకు మధ్య జరిగింది. షుజాఉద్దౌలా సంకీర్ణ దళాల కమాండర్/నాయకులలో ఒకడు.
1857 తిరుగుబాటు అనేక యుద్ధాలకు కేంద్రంగా ఫైజాబాద్ కూడా ఉంది. మున్షి మొహమ్మద్ రాసిన 'తరీఖ్-ఎ-ఫరాహ్బక్ష్' లో ఫైజాబాద్ వివరణాత్మక చరిత్రను చదవవచ్చు. ఫైజ్ బక్ష్ (ఆయన పేరు మీద ఫైజాబాద్ షుజా-ఉద్-దౌలా ఆస్థానంలో సభ్యుడిగా పేరు పొందాడు). ఈ పుస్తకాన్ని హమీద్ అఫాక్ ఖురేషి 'మెమోయిర్స్ ఆఫ్ ఫైజాబాద్' గా ఆంగ్లంలోకి అనువదించారు. అబ్దుల్ హలీమ్ శరార్ రాసిన గుజష్తా లక్నోలో కూడా ఫైజాబాద్ ప్రముఖమైన, వివరణాత్మక ప్రస్తావనను కనుగొంటుంది. అవధ్ నాల్గవ నవాబ్ నవాబ్ అసఫ్-ఉద్-దౌలా తన తల్లితో తన పరిస్థితులు దెబ్బతినడంతో 1775లో అవధ్ రాజధానిని లక్నోకు మార్చాడు.[1]
| ఫోటో | పేరు | వ్యక్తిగత పేరు | జననం. | పాలన | మరణం. |
|---|---|---|---|---|---|
|
బుర్హాన్ ఉల్ ముల్క్ సాదత్ ఖాన్
برہان الملک سعادت خان |
మీర్ ముహమ్మద్ అమీన్ ముసావి | 1680 | 1722–1739 | 1739 |
 |
అబుల్-మన్సూర్ ఖాన్ సఫ్దర్ జంగ్
ابو المنصور خان صفدرجنگ |
ముహమ్మద్ ముక్విమ్ | 1708 | 1737–1753 | 1754 |
 |
షుజా-ఉద్-దౌలా
شجاع الدولہ |
జలాల్-ఉద్-దిన్ హైదర్ అబుల్-మన్సూర్ ఖాన్ | 1732 | 1753–1775 | 1775 |
 |
అసఫ్-ఉద్-దౌలా
آصف الدولہ |
ముహమ్మద్ యాహ్యా మీర్జా అమానీ | 1748 | 1775–1797 | 1797 |
గ్యాలరీ
[మార్చు]
అంతఃపుర ఉద్యానవనాలతో కూడిన రాజభవన సముదాయం, భారతదేశం, ఫైజాబాద్, సుమారు క్రీ.శ. 1765
జోహన్ జోఫానీ చిత్రించిన ఒక పెయింటింగ్ ఆధారంగా, సుమారు 1786-88లో నాట్యాన్ని వీక్షిస్తున్న దృశ్యం
ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉన్న ఈ కోటను ఫైజాబాద్కు చెందిన షుజౌదావులా నిర్మించారని విలియం హోడ్జెస్ (1744-1797) వివరించారు.
1787లో విలియం హోడ్జెస్ గీసిన ఫైజాబాద్ కోట చిత్రణ.
ఫైజాబాద్లోని లోల్-బాగ్ గేటు; థామస్, విలియం డేనియల్, 1801*
బహు బేగం కా మక్బారా ప్రవేశం
"గేట్వే, ఫైజాబాద్," ఒక ఛాయాచిత్రం, సుమారు 1880ల నాటిది.
మఖ్బరా మరో దృశ్యం
మక్బరా ప్రాకారాలు
మక్బరా ప్రధాన ప్రవేశ మార్గానికి ఇరువైపులా తాటి చెట్లు ఉన్నాయి
గంభీరమైన వాస్తుశిల్పం
మక్బరా లోపలి మందిరాలకు వంపు ఆకారంలో ఉన్న ప్రవేశ ద్వారం.
బహు బేగం మక్బారా లోపల ఒక హాలు
గులాబ్ బారి, నవాబ్ షుజా ఉద్ దౌలా సమాధి
గుప్తార్ ఘాట్ వద్ద ఉన్న ఆలయం
గులాబ్ బారి
షుజా-ఉద్-దౌలా
తిలక్ హాల్, ఫైజాబాద్ పురపాలక మండలి కార్యాలయం. బ్రిటిష్ పాలనలో దీనిని "విక్టోరియా మెమోరియల్ హాల్" అని పిలిచేవారు.
ఆసఫ్-ఔ-దౌలా, ఎ. వధ్ నవాబు మంత్రి అయిన హైదర్ బేగ్ ఖాన్ చిత్రపటం
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 "History Of Faizabad". myuttarpradesh.co.in/. Archived from the original on 1 July 2012.
- ↑ An oriental biographical dictionary: founded on materials collected by the late Thomas William Beale;2nd Edition; Publisher:W.H. Allen, 1894; page 337
- ↑ "Welcome to Faizabad History". official website of Faizabad district. Archived from the original on 25 July 2017. Retrieved 3 June 2012.