ఫ్రెంచ్ వలస సామ్రాజ్యం

French colonial empire
Empire Colonial Français
French colonial empire Empire Colonial Français
1534–1980
	Royal Standard of France (before 1792) Flag of the French Empire and the French Republic Flag
	French colonial empires: First Second
Status	Colonial empire
రాజధాని	Paris
Religion	Catholicism, Islam, Judaism, Louisiana Voodoo, Haitian Vodou, Buddhism, Hinduism
History
• Cartier claimed Gaspé Bay	1534
• Sale of Louisiana	1803
• Conquest of Algeria	1830–1903
• Creation of the French Union	1946
• Independence of Vanuatu	1980
ద్రవ్యం	French franc and various other currencies
ISO 3166 code	FR
	Succeeded by
French Union

ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యం (ఎంపైరు కాలనియలు ఫ్రాంసియాసు) అనేది 16వ శతాబ్దం నుండి ఫ్రెంచి పాలనలోకి వచ్చిన విదేశీ వలసలు, సంరక్షిత ప్రాంతాలు, లీగు ఆఫ్ నేషన్సు ఆదేశిత భూభాగాల సముదాయం. సాధారణంగా "మొదటి ఫ్రెంచ్ వలస సామ్రాజ్యం" (ఇది 1814 వరకు ఉనికిలో ఉండి ఆ సమయానికి దానిలో ఎక్కువ భాగం కోల్పోవడం లేదా విక్రయించబడటం జరిగింది). "రెండవ ఫ్రెంచ్ వలస సామ్రాజ్యం" (ఇది 1830లో అల్జీర్సు ఆక్రమణతో ప్రారంభమైంది) మధ్య ఒక స్పష్టమైన విభజన పాటించబడుతుంది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే నాటికి ఫ్రెంచ్ వలస సామ్రాజ్యం, బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం తర్వాత ప్రపంచంలోనే రెండవ అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా నిలిచింది.

ఫ్రాన్సు 16వ శతాబ్దంలో అమెరికా ఖండం, కరేబియను, భారతదేశంలో వలసలను స్థాపించడం ప్రారంభించింది. కానీ ఏడేళ్ల యుద్ధంలో ఓటమి పాలైన తర్వాత తన ఆధీనంలో ఉన్న చాలా భూభాగాలను కోల్పోయింది. ఉత్తర అమెరికాలోని భూభాగాలు బ్రిటను, స్పెయిను వశమయ్యాయి. అయితే 1800లో స్పెయిను లూసియానాను తిరిగి ఫ్రాన్సు‌కు అప్పగించింది. ఆ తర్వాత 1803లో ఆ భూభాగాన్ని అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు విక్రయించారు. 1850 తర్వాత ఫ్రాన్సు ప్రధానంగా ఆఫ్రికా, అలాగే ఇండోచైనా, దక్షిణ పసిఫికు ప్రాంతాల మీద దృష్టి సారించి ఒక కొత్త సామ్రాజ్యాన్ని తిరిగి నిర్మించుకుంది. ఈ కొత్త ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ, మాతృదేశంతో (మెట్రోపోలె) వాణిజ్యం నిర్వహించడం, ముడి పదార్థాలను సరఫరా చేయడం, తయారైన వస్తువులను కొనుగోలు చేయడం వంటి పాత్రలను పోషించింది. ముఖ్యంగా వినాశకరమైన ఫ్రాంకో-ప్రష్యను యుద్ధం తర్వాత—ఈ యుద్ధం ఐరోపా ఖండంలో జర్మనీని అగ్రగామి ఆర్థిక, సైనిక శక్తిగా నిలిపింది—వలసలను సంపాదించడం, సామ్రాజ్యాన్ని పునర్నిర్మించడం అనేది ప్రపంచ వేదిక మీద ఫ్రెంచి ప్రతిష్టను పునరుద్ధరించే మార్గంగా పరిగణించబడింది. ప్రపంచ యుద్ధాల సమయంలో సైనిక మానవశక్తిని సమకూర్చడం కూడా దీని ఉద్దేశాలలో ఒకటి.^[10]

ఫ్రెంచి వలసవాదం ప్రధాన సైద్ధాంతిక పునాది మిషను నాగరికత లేదా "సివిలైజింగు మిషను". ^[11]^[12]ref> ఇది ఫ్రెంచి భాష, సంస్థలు, విలువలను వ్యాప్తి చేయడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. "నాగరికత కర్తవ్యం" గురించి మాట్లాడిన జూల్సు ఫెర్రీ వంటి వ్యక్తులచే ప్రచారం చేయబడిన ఈ దృష్టి వలసవాదాన్ని విశ్వవ్యాప్త, ప్రగతిశీల ప్రాజెక్టు‌గా రూపొందించింది. ఏది ఏమైనప్పటికీ జార్జెసు లీగ్యూసు వంటి ప్రముఖ రాజకీయ నాయకులతో సహా సమీకరణ విధానాన్ని తిరస్కరించారు: "ముస్లిం, హిందూ, అన్నామైటు జనాభాను ఎదుర్కొన్నప్పుడు అద్భుతమైన నాగరికతలకు సంబంధించిన సుదీర్ఘ చరిత్ర కలిగిన వెబ్ 10 అనేవి అత్యంత విధ్వంసక విధానం. ^[13]

ఆచరణలో ఫ్రెంచి గణతంత్రం సార్వత్రిక సూత్రాలు ఉన్నప్పటికీ వలస పాలనలో ఉన్న ప్రజలు అసమాన న్యాయ వ్యవస్థల క్రింద పరిపాలించబడ్డారు. వారికి పూర్తి పౌరసత్వం లభించడం చాలా అరుదుగా మాత్రమే జరిగింది.^[14] ఇతర వలస పాలక శక్తులతో పోలిస్తే ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం కొన్నిసార్లు పౌరసత్వం^[15] లేదా విద్య^[16] పొందే అవకాశాన్ని ఎక్కువగా కల్పించినప్పటికీ అల్జీరియను ముస్లింలకు పౌరసత్వం పొందే అవకాశం కల్పించడం వంటి గణతంత్ర సంస్థలను విస్తరించే ప్రయత్నాలు^[17] విఫలమైయ్యాయి. ఫ్రెంచి రిపబ్లికు చట్టాలకు పూర్తిగా లొంగిపోవడానికి వలసరాజ్యాల జనాభా విస్తృత తిరస్కరణ, అంతర్గత విభజనలు రెండింటినీ ఎదుర్కన్నది. ^[18]

2వ ప్రపంచ యుద్ధంలో చార్లెసు డి గల్లె, ఫ్రీ ఫ్రెంచు వారు ఫ్రాన్సు‌ను విముక్తి చేయడానికి సిద్ధమైన కాలనీలను స్థావరంగా ఉపయోగించారు. చరిత్రకారుడు టోనీ చాఫరు ఇలా వాదించారు: "ఓటమి, ఆక్రమణ వలన కలిగిన అవమానం తర్వాత తన ప్రపంచ శక్తి హోదాను తిరిగి పొందే ప్రయత్నంలో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసే సమయానికి ఫ్రాన్సు తన విదేశీ సామ్రాజ్యాన్ని నిలుపుకోవడానికి ఎంతో ఆసక్తి చూపింది.^[19] అయితే 1945 తర్వాత వలస పాలనకు వ్యతిరేక ఉద్యమాలు ఐరోపా ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేయడం ప్రారంభించాయి. ఇండోచైనా, అల్జీరియాలలో జరిగిన తిరుగుబాట్లు ఫ్రాన్సు‌కు భారీ నష్టాన్ని కలిగించాయి. ఫలితంగా ఫ్రాన్సు ఆ రెండు వలసలను కోల్పోయింది. ఈ సంఘర్షణల తర్వాత 1960 తర్వాత ఇతర ప్రాంతాలలో వలస పాలన తొలగింపు ప్రక్రియ సాపేక్షంగా శాంతియుతంగా జరిగింది. 1946 అక్టోబరు 27 నాటి ఫ్రెంచి రాజ్యాంగం (నాల్గవ ఫ్రెంచి గణతంత్రం) 'ఫ్రెంచి యూనియన్'ను స్థాపించింది. ఇది 1958 వరకు కొనసాగింది. వలస సామ్రాజ్యం మిగిలిన భాగాలు, ఫ్రెంచి గణతంత్రంలో భాగంగా 'విదేశీ విభాగాలు, భూభాగాలు'గా ఫ్రాన్సు‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి. ప్రస్తుతం ఇవి మొత్తం 1,19,394 చదరపు కిలోమీటర్ల (46,098 చదరపు మైళ్లు) విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. 2021 నాటికి వీటిలో 2.8 మిలియన్ల మంది ప్రజలు నివసిస్తున్నారు. ఫ్రాన్సు, దాని పూర్వ వలసల మధ్య సంబంధాలు 'లా ఫ్రాంకోఫోనీ', 'సిఎఫ్‌ఎ ఫ్రాంక్' కరెన్సీ, 'ఆపరేషను సెర్వాలు' వంటి ఉమ్మడి సైనిక చర్యల ద్వారా ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్నాయి.

ఫ్రాన్సు తన చాలా వలసలకు తక్కువ సంఖ్యలో వలసదారులను పంపింది; దీనికి ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపు అల్జీరియా. అల్జీరియాలో ఐరోపావాసులు సంఖ్యాపరంగా మైనారిటీలో ఉన్నప్పటికీ వారు రాజకీయ, ఆర్థిక ఆధిపత్యాన్ని కలిగి ఉండేవారు. ఈ సామ్రాజ్య పాలన సహకారాన్ని, ప్రతిఘటనను రెండింటినీ సృష్టించింది; భవిష్యత్తులో వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన అనేకమంది నాయకులు ఫ్రాన్సు‌లోనే విద్యాభ్యాసం చేసి అక్కడి గణతంత్ర ఆదర్శాలను స్ఫూర్తిగా తీసుకుని వలస పాలనను సవాలు చేశారు.

మొదటి ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యం (16వ శతాబ్దం నుండి 1814 వరకు)

అమెరికా ఖండాలు

16వ శతాబ్దంలో అమెరికా ఖండాలలో ఫ్రెంచ్ వలస స్థాపన ప్రారంభమైంది. 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో జియోవాన్నీ డా వెర్రాజ్జానో, జాక్వెసు కార్టియరు చేసిన యాత్రలు, అలాగే ఆ శతాబ్దం అంతటా న్యూఫౌండు‌ల్యాండు తీరానికి ఆవల ఉన్న గ్రాండు బ్యాంక్సు ప్రాంతానికి ఫ్రెంచి పడవలు, మత్స్యకారుల తరచుగా సాగించిన ప్రయాణాలు, ఫ్రాన్సు వలస విస్తరణ గాథకు నాంది పలికాయి.^[20] అయితే అమెరికా ఖండాల మీద స్పెయిను తన గుత్తాధిపత్యాన్ని కాపాడుకోవడం 16వ శతాబ్దం చివరలో ఫ్రాన్సు దేశం లోపలే చెలరేగిన మత యుద్ధాల కారణంగా ఏర్పడిన ఇతర అంతర్గత ఆటంకాలు, వలసలను స్థాపించడానికి ఫ్రాన్సు చేసిన నిరంతర ప్రయత్నాలను అడ్డుకున్నాయి. బ్రెజిలు‌లో (1555లో రియొ డీ జెనీరియొ వద్ద — " ఫ్రాన్సు అంటార్కిటిక్యూ"), ఫ్లోరిడాలో (1562లో ఫోర్టు కరోలినెతో సహా), 1612లో సావొ లూయిసు వద్ద (" ఫ్రాన్సు ") వలసలను స్థాపించడానికి ఫ్రాన్సు చేసిన తొలి ప్రయత్నాలు—అధికారిక ఆదరణ లేకపోవడం, పోర్చుగీసు, స్పానిషు వారి అప్రమత్తత కారణంగా—విఫలమయ్యాయి.^[21]

ఫ్రాన్సు వలస సామ్రాజ్య గాథ నిజంగా 1605 జూలై 27న ప్రారంభమైంది; ఆ రోజున ఉత్తర అమెరికాలోని అకాడియా వలసలో—ప్రస్తుతం కెనడాలోని నోవా స్కోటియా ప్రాంతంలో ఉన్న—పోర్టు రాయలు నగరం స్థాపించబడింది. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత 1608లో శమ్యుయేల్ డీ చాంప్లైను క్యూబెకు నగరాన్ని స్థాపించారు; ఇది విస్తారమైనదైనప్పటికీ జనాభా చాలా తక్కువగా ఉండి ఉన్ని వ్యాపారం ప్రధానంగా సాగే న్యూ ఫ్రాన్సు (దీనిని కెనడా అని కూడా పిలిచేవారు) వలసకు రాజధానిగా అవతరించింది.^[22]

వ్యవసాయ స్థావరాల కంటే ఉన్ని వ్యాపారం మీద ఎక్కువ దృష్టి పెట్టడం వలన, న్యూ ఫ్రాన్సు‌లో జనాభా చాలా తక్కువగా ఉండేది. ఈ ప్రాధాన్యత కారణంగా ఫ్రెంచివారు స్థానిక ఫస్టు నేషన్సు సమాజంతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడం మీద ఎక్కువగా ఆధారపడ్డారు. న్యూ ఇంగ్లాండు‌కు భూమి మీద అంత ఆసక్తి లేకపోవడం వ్యాపార కేంద్రాల వద్ద ఉన్ని సరఫరా కోసం పూర్తిగా ఆదివాసుల మీదనే ఆధారపడటం వలన ఫ్రెంచివారు సంక్లిష్టమైన సైనిక, వాణిజ్య, దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. ఇవే ఫ్రెంచివారికి ఫస్టు నేషన్సు సమాజానికి మధ్య అత్యంత శాశ్వతమైన పొత్తులుగా మారాయి. అయితే వారి మత సంస్థల నుండి స్థానిక ఫస్టు నేషన్సు సమాజం ప్రజలను కాథలిసిజం లోకి మార్చమని ఫ్రెంచివారి మీద ఒత్తిడి ఉండేది. ^[23]

వివిధ స్థానిక అమెరికను తెగలతో పొత్తుల ద్వారా ఫ్రెంచివారు ఉత్తర అమెరికా ఖండంలోని చాలా భాగం మీద తమ నియంత్రణను సడలించగలిగారు. ఫ్రెంచి స్థావరాలు సాధారణంగా సెయింటు లారెన్సు నది లోయకే పరిమితమయ్యాయి. 1663 సార్వభౌమ మండలి స్థాపనకు ముందు న్యూ ఫ్రాన్సు భూభాగాలు వాణిజ్య వలసలుగా అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. 1665లో ఇంటెండెంటు జీన్ టాలను వచ్చిన తర్వాత ఫ్రాన్సు తన అమెరికను వలసలకు, బ్రిటిషు వారి వలసలతో పోల్చదగిన జనాభా వలసలను అభివృద్ధి చేయడానికి సరైన మార్గాలను అందించింది. 1713లో జరిగిన ఉట్రెక్టు ఒప్పందంలో అకాడియా స్వయంగా బ్రిటిషు వారి వశమైపోయింది. ఫ్రాన్సు‌లో వలసవాదం మీద పెద్దగా ఆసక్తి ఉండేది కాదు. అది ఎక్కువగా ఐరోపాలో ఆధిపత్యం మీద దృష్టి సారించింది. దాని చరిత్రలో చాలా కాలం పాటు, న్యూ ఫ్రాన్సు జనాభా, ఆర్థిక అభివృద్ధి రెండింటిలోనూ బ్రిటిషు ఉత్తర అమెరికా కంటే జనాభా వలసలో చాలా వెనుకబడి ఉంది. ^[24]^[25]

1699లో మిసిసిపీ నది పరీవాహక ప్రాంతంలో లూసియానా స్థాపనతో ఉత్తర అమెరికాలో ఫ్రెంచి ప్రాదేశిక హక్కులు మరింత విస్తరించాయి. ఈ ప్రాంతమంతటా విస్తరించి ఉన్న వాణిజ్య నెట్వర్కు , గ్రేట్ లేక్స్ ద్వారా కెనడాతో అనుసంధానించబడి ఉంది; దీని నిర్వహణ కోసం ఒక భారీ కోటల వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కోటలలో చాలా వరకు ఇల్లినాయిస్ ప్రాంతంలోనూ, ప్రస్తుత ఆర్కాన్సాసు‌లోనూ కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.^[26]

ఉత్తర అమెరికాలో ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ, ఫ్రెంచి వారు వెస్ట్ ఇండీసు‌లో కూడా ఒక చిన్నదైనప్పటికీ అత్యంత లాభదాయకమైన సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించడం ప్రారంభించారు. నేటి ఫ్రెంచి గయానాగా పిలువబడే దక్షిణ అమెరికా తీరప్రాంతంలో ఫ్రెంచి స్థావరాల ఏర్పాటు 1624లో మొదలైంది. అలాగే 1625లో సెయింటు కిట్సు ద్వీపంలో ఒక వలస రాజ్యం స్థాపించబడింది (1713లో కుదిరిన ఉట్రెక్టు ఒప్పందం ద్వారా ఈ ద్వీపం పూర్తిగా ఫ్రెంచి వారికి అప్పగించబడే వరకు దీనిని ఆంగ్లేయులతో కలిసి పంచుకోవాల్సి వచ్చింది). తూర్పు కరేబియను‌లోని ప్రస్తుత డొమినికా ద్వీపం వరకు కూడా 1630ల ప్రారంభం నుండి ఫ్రెంచి స్థావరాల విస్తరణ పెరిగింది. కంపాజినె డెస్ ఐలెసు డి ఎల్ ‘ అమరిక్యూ సంస్థ 1635లో గ్వాడెలోపు, మార్టినికులలో వలస రాజ్యాలను స్థాపించింది; ఆ తర్వాత (1650 నాటికి) సెయింటు లూసియాలో కూడా ఒక వలస రాజ్యం స్థాపించబడింది. ఈ వలస రాజ్యాలలోని ఆహార పంటల తోటలు బానిసత్వం ద్వారానే నిర్మించబడి, నిర్వహించబడ్డాయి; ఈ తోటలకు అవసరమైన బానిసల సరఫరా పూర్తిగా ఆఫ్రికను బానిస వ్యాపారంపైనే ఆధారపడి ఉండేది. ఆదివాసుల నుండి ఎదురైన స్థానిక ప్రతిఘటన ఫలితంగా 1660లో కారిబు బహిష్కరణ సంభవించింది.^[27] ఫ్రాన్సు అత్యంత ముఖ్యమైన కరేబియను వలస ప్రాంతం 1664లో స్థాపించబడింది; ఆ సమయంలోనే స్పానిషు ద్వీపమైన హిస్పానియోలా పశ్చిమ భాగంలో సెయింటు-డొమింగ్యూ (నేటి హైతీ) వలస రాజ్యం ఏర్పాటు చేయబడింది. 18వ శతాబ్దానికి వచ్చేసరికి సెయింటు-డొమింగ్యూ కరేబియను ప్రాంతంలోనే అత్యంత సంపన్నమైన చక్కెర వలస రాజ్యంగా ఎదిగింది. హిస్పానియోలా తూర్పు భాగం (నేటి డొమినికను రిపబ్లికు) కూడా 1795లో స్పెయిను చేత ఫ్రాన్సు‌కు అప్పగించబడిన తర్వాత స్వల్ప కాలం పాటు ఫ్రెంచి పాలనలోకి వచ్చింది.^[28]

ఆసియా

1598లో ఫ్రెంచి మత యుద్ధాలు ముగిసిన తర్వాత అప్పటి సంబంధాల దృష్ట్యా ఆఫ్రికా, ఆసియాలతో వాణిజ్యాన్ని నెలకొల్పడానికి రాజు 4వ హెన్రీ వివిధ సంస్థలను ప్రోత్సహించారు. 1600 డిసెంబరులో మొలుక్కాసు, జపాను‌లతో వాణిజ్యం చేయడానికి సెయింటు -మాలొ, లెవలు, విట్రె ప్రాంతాల కూటమి ద్వారా ఒక సంస్థ ఏర్పాటు చేయబడింది.^[29] 1601 మేలో కేప్ ఆఫ్ గుడ్ హోపు మీదుగా క్రొయిస్సంటు, కొర్బిను అనే రెండు నౌకలను పంపారు. వాటిలో ఒక నౌక మాల్దీవుల వద్ద ప్రమాదానికి గురై మునిగిపోయింది; ఇది ఫ్రాంసియోసు ప్య్రార్డు డీ లావలు సాహసయాత్రకు దారితీసింది—ఆయన 1611లో ఫ్రాన్సు‌కు తిరిగి రాగలిగారు.^[29]^[30] ఫ్రాంసియోసు మార్టిను డీ విట్రె ప్రయాణిస్తున్న రెండవ నౌక సిలోన్ చేరుకుంది. సుమత్రాలోని అసెహుతో వాణిజ్యం జరిపింది; కానీ తిరిగి వస్తున్నప్పుడు కేపు ఫినిస్టెర్రె వద్ద డచ్చు వారి చేతిలో చిక్కుబడింది.^[29]^[30]4వ హెన్రీ అభ్యర్థన మేరకు ఫ్రాన్కోయిసు మార్టిను డీ విట్రె 1604లో సుదూర తూర్పు ప్రాంతాలకు తాను చేసిన ప్రయాణాల చేసి తన ప్రయాణాల గురించి వ్రాసిన మొట్టమొదటి ఫ్రాన్సుకి చెందిన వ్యక్తిగా గుర్తించబడ్డాడు ; ఆ సమయం నుండి ఆసియాకు సంబంధించిన అనేక యాత్రా విశేషాలు ప్రచురించబడ్డాయి.^[31]

1604 నుండి 1609లో విట్రేకు చెందిన ఫ్రాంకోయిసు మార్టినుకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత హెన్రీకి ఆసియా పర్యటన పట్ల తీవ్రమైన ఉత్సాహం కలిగింది. ఇంగ్లాండు, నెదర్లాండ్సు నమూనాలో ఒక ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీని స్థాపించడానికి ఆయన ప్రయత్నించారు.^[30]^[31]^[32]1604 జూన్ 1న డియిప్పె వ్యాపారులు మొదటి ఫ్రెంచి ఈస్టు ఇండీసు కంపెనీని ఏర్పాటు చేయడానికి వీలుగా ఆయన రాజశాసనాలను (లెటర్సు పేటెంటు) జారీ చేశారు; ఆసియా వాణిజ్యం మీద 15 సంవత్సరాల పాటు వారికి ప్రత్యేక హక్కులను కల్పించారు. అయితే 1616 వరకు ఎటువంటి నౌకలూ పంపబడలేదు.^[29] 1609లో మరొక సాహసి అయిన పియర్రె ఆలివరు-మల్హర్బె, ప్రపంచాన్ని చుట్టి తిరిగి వచ్చారు. తన సాహసయాత్రల గురించి హెన్రీ వివరించారు.^[31] ఆయన చైనా, భారతదేశాలను సందర్శించారు. అలాగే అక్బరును కలిసే అవకాశం కూడా ఆయనకు లభించింది.^[31]

భారతదేశంలోని చాండర్నగొరె (1673), ఆగ్నేయ ప్రాంతంలోని పాండిచేరి (1674)లో వలసలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆ తర్వాత యానం (1723), మాహె (1725), కారికాల్ (1739)లో కూడా వలసలు ఏర్పడ్డాయి. (చూడండి: ఫ్రెంచి ఇండియా).

1664లో తూర్పు దేశాల వాణిజ్యంలో పోటీపడే ఉద్దేశంతో ఫ్రెంచి ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ స్థాపించబడింది.

ఆఫ్రికా

ప్రారంభ ఫ్రెంచి వలసవాదం ప్రధానంగా అమెరికా ఖండాలు, ఆసియా లలో జరిగినప్పటికీ ఫ్రెంచి వారు ఆఫ్రికా ఖండంలో కొన్ని వలసలను, వాణిజ్య కేంద్రాలను స్థాపించారు. ఆఫ్రికాలో ప్రారంభ ఫ్రెంచి వలసవాదం ఆధునిక సెనెగల్, మడగాస్కర్, మస్కరీను దీవుల వెంబడి ప్రారంభమైంది. ఫ్రెంచి ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ ద్వారా పాక్షికంగా నిర్వహించబడిన ప్రారంభ ఫ్రెంచి వలస ప్రాజెక్టులు, తోటల ఆర్థిక వ్యవస్థలు, బానిస శ్రమకు ప్రాధాన్యతనిచ్చాయి. ఈ ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఏకపంట వ్యవసాయం, బలవంతపు ఆఫ్రికను శ్రమ మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి. పేద జీవన పరిస్థితులు, కరువులు, వ్యాధులు ఫ్రెంచి వలస రాజ్యాల అంతటా బానిస శ్రమ పరిస్థితులను ముఖ్యంగా ప్రాణాంతకంగా మార్చాయి. సెనెగల్‌లో ఫ్రెంచి ఉనికి 1626లోనే ప్రారంభమైనప్పటికీ 1659లో సెయింటు లూయిసు స్థాపనతోనూ 1677లో గోరీ స్థాపనతో అధికారిక వలసలు, వాణిజ్య కేంద్రాలు ఏర్పడలేదు.^[33] అదనంగా మడగాస్కరులో మొట్టమొదటి స్థావరం ఏర్పాటు 1642లో ఫోర్టు డౌఫిను స్థాపనతో మొదలైంది.^[34]

సెనెగల్, మడగాస్కరులలో ఫ్రెంచి వలస విస్తరణకు గల ప్రాథమిక ప్రేరణ, గం అరబికు, వేరుశెనగలు (లేదా పీనట్సు) ఇతర ముడి పదార్థాలతో సహా సహజ వనరులను పొందే హక్కును దక్కించుకోవాలనే ఆకాంక్షలే.^[35] అంతేకాకుండా 17వ, 19వ శతాబ్దాల అంతటా బానిసల వ్యాపారాన్ని నియంత్రించడం, దాని మీద ఆధిపత్యం సాధించడం వంటి వాణిజ్యం సంబంధిత ఆకాంక్షలు కూడా వారికి అదనపు ప్రేరణగా నిలిచాయి.^[35] సముద్ర ఓడరేవుల మీద నియంత్రణ సాధించడం మీద ప్రత్యేక దృష్టి సారించడం ద్వారా ఫ్రెంచి వారు బానిసలుగా మార్చబడిన ప్రజలను బలవంతంగా తరలించి లాభాపేక్షతో వారిని విదేశాలకు పంపడానికి ప్రయత్నించారు.

వలస పాలనలో ఎగుమతి ఆధారిత ఉత్పత్తికి అత్యధిక ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. అదే సమయంలో స్థానిక పరిశ్రమలు మాత్రం అత్యంత వెనుకబడిన స్థితిలోనే ఉండిపోయాయి.^[36] ఎగుమతి ఆధారిత ఉత్పత్తి రంగంలో గణనీయమైన అభివృద్ధి నమోదైంది; ముఖ్యంగా సెనెగల్లో వేరుశనగ ఉత్పత్తిలో ఈ వృద్ధి స్పష్టంగా కనిపించింది.^[36] తీరప్రాంతంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో కూడా, ఫ్రెంచి వారు బానిసలతో పనిచేయించే తోటలను ఏర్పాటు చేశారు. ఫ్రెంచి వారి ప్రారంభ అభివృద్ధి కార్యక్రమాలలో సహజ వనరులు లభించే ప్రాంతాలను రేవులు, ఓడరేవులతో అనుసంధానించే రహదారుల నిర్మాణానికే అత్యధిక ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది.^[36]

మాస్కరెనె దీవులలో అదనపు ప్రారంభ ఫ్రెంచి స్థావరాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి; ఈ దీవులలో రీయూనియను దీవి, మారిషసు రోడ్రిక్యూసు ఉన్నాయి.రీయూనియను దీవిలో మొట్టమొదటిసారిగా 1642లో జనావాసాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆ తరువాత 1665 నుండి దీని పరిపాలన బాధ్యతలను ఫ్రెంచి ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ చేపట్టింది.^[37]

నెదర్లాండ్సు వారు మొదట స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసిన తర్వాత ఫ్రాన్సు మారిషసు నియంత్రణను తన చేతుల్లోకి తీసుకుంది; 1721లో ఫ్రాన్సు దీనికి 'ఫ్రాన్సు దీవి అని పేరు మార్చింది.^[38] అంతేకాకుండా ఫ్రాన్సు 1735లో రోడ్రిక్యూసును, 1756లో సెచెల్లీసును తన నియంత్రణలోకి తీసుకుంది.^[38]

1730ల కాలంలో ఫ్రెంచి ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ మొట్టమొదటిసారిగా రీయూనియను దీవిలో (బౌర్బను దీవిగా కూడా పిలువబడేది) బానిస వ్యాపారాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.^[37] అదనంగా ఫ్రెంచి ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ కాఫీ పంటను కూడా ప్రవేశపెట్టింది. అలాగే బలవంతపు శ్రమ ఆధారంగా నడిచే ఒక తోటల ఆర్థిక వ్యవస్థను సృష్టించడానికి ప్రయత్నించింది.^[37]

తోటల వలస రాజ్యాలకు సహజమైన లక్షణం వలె, రీయూనియను దీవిలో ఫ్రెంచి వలసదారులు అల్పసంఖ్యాకులుగా ఉన్నారు. 1763 నాటికి ఫ్రెంచి వలసదారులు కేవలం 4,000 మంది మాత్రమే ఉండగా, ఆఫ్రికను బానిసలు మాత్రం 18,000 మందికి పైగా ఉన్నారు.^[37] రీయూనియను ద్వీపంలోని బానిసలలో అత్యధికులు కాఫీ తోటలలో పనిచేశారు. వీరు ప్రధానంగా మడగాస్కరు, మొజాంబికు, సెనెగలు నుండి వచ్చారు.^[37]

మారిషసు (ఐల్ డి ఫ్రాన్సు) ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా ఇదే విధంగా, ఆఫ్రికన్ల నిర్బంధ శ్రమ మీద ఆధారపడిన ఒక దోపిడీపూరిత తోటల పెంపకం విధానం మీద నిర్మితమైంది. ఈ ఏకపంట తోటలలో చెరకు, పత్తి, నీలిమందు, వరి, గోధుమలను సాగు చేసేవారు.^[37] రీయూనియను ద్వీపం నుండి సుమారు 2,000 మంది వలసదారులు, బానిసలు మారిషసు‌కు వలస వెళ్లారు.^[37]

మస్కరీను ద్వీప తోటలలోని బానిసల పరిస్థితులు అత్యంత దయనీయంగా ఉండేవి. అధ్వాన్నమైన జీవన పరిస్థితులు, కరువుల కారణంగా బానిస శ్రమ అనేది ప్రాణాలకు అత్యంత ప్రమాదకరంగా పరిణమించింది.^[39] 1725 నుండి 1737 మధ్య వరుసగా పంటలు విఫలమవడంతో, కరువు, వ్యాధుల కారణంగా ఆ ద్వీపాలలోని బానిస జనాభాలో ఏకంగా 10 శాతం మంది మరణించారు.^[39]

మొదటి ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యం పతనం

బ్రిటను‌తో వలస సంబంధిత సంఘర్షణ

18వ శతాబ్దం మధ్యలో ఫ్రాన్సు, బ్రిటను మధ్య వరుస వలస సంబంధిత సంఘర్షణలు ప్రారంభమయ్యాయి. ఇవి అంతిమంగా మొదటి ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యంలో అధిక భాగాన్ని నాశనం చేయడానికి, అమెరికా ఖండాల నుండి ఫ్రాన్సు దాదాపు పూర్తిగా బహిష్కరించబడటానికి దారితీశాయి. ఈ యుద్ధాలలో ఆస్ట్రియను వారసత్వ యుద్ధం (1740–1748), ఏడేళ్ల యుద్ధం (1756–1763), అమెరికన్ విప్లవం (1775–1783), ఫ్రెంచ్ విప్లవ యుద్ధాలు (1793–1802), నెపోలియన్ యుద్ధాలు (1803–1815) ఉన్నాయి. ఈ సంఘర్షణల మూలాలను ఇంకా వెనుకకు వెళ్లి ఫ్రెంచ్-ఇండియన్ యుద్ధాలలో మొదటి దానిలో కూడా చూడవచ్చు. ఈ ఆవర్తన సంఘర్షణను కొన్నిసార్లు రెండవ వంద సంవత్సరాల యుద్ధం అని పిలుస్తారు.

ఫ్రెంచ్ గవర్నర్ జనరల్ జోసెఫ్ ఫ్రాంకోయిస్ డుప్లెక్స్ ఆధ్వర్యంలో భారతదేశంలోనూ మార్షల్ సాక్స్ ఆధ్వర్యంలో ఐరోపాలోనూ ఫ్రాన్సు విజయాలు సాధించినప్పటికీ—ఆస్ట్రియను వారసత్వ యుద్ధం ఎటువంటి నిర్ణయాత్మక ఫలితాన్ని ఇవ్వలేదు. అయితే మెనోర్కా, ఉత్తర అమెరికాలో ప్రారంభ విజయాలు సాధించినప్పటికీ—ఏడేళ్ల యుద్ధంలో ఫ్రాన్సు ఓటమి పాలైంది. సంఖ్యాపరంగా ఆధిపత్యం కలిగిన బ్రిటీషు దళాలు (సుమారు 50 వేల మంది ఫ్రెంచి స్థిరనివాసులకు గాను పది లక్షలకు పైగా బ్రిటీషు వారు ఉండేవారు) కేవలం న్యూ ఫ్రాన్స్ను (దీని నుండి సెయింట్ పియరు మికెలాన్ అనే చిన్న ద్వీపాలను మినహాయించారు) మాత్రమే కాకుండా, ఫ్రాన్సు వెస్టు ఇండియను (కరేబియను) వలసలలో అధిక భాగాన్ని ఫ్రెంచ్ భారతీయ స్థావరాలన్నింటినీ ఆక్రమించుకున్నాయి. శాంతి ఒప్పందం ద్వారా ఫ్రాన్సు భారతీయ సైనిక స్థావరాలు, కరేబియను దీవులైన మార్టినికు గ్వాడెలోపు ఫ్రాన్సు‌కు తిరిగి ఇవ్వబడినప్పటికీ భారతదేశంలో ఆధిపత్యం కోసం జరిగిన పోటీలో బ్రిటిషు వారు గెలిచారు. ఉత్తర అమెరికా పూర్తిగా చేజారిపోయింది. న్యూ ఫ్రాన్సులో అధిక భాగం లూసియానా మినహాయింపుగా బ్రిటను వశమైంది (దీనిని బ్రిటిషు నార్తు అమెరికా అని కూడా పిలుస్తారు). అయితే స్పెయిను యుద్ధంలో ఆలస్యంగా ప్రవేశించినందుకు చెల్లింపుగా (బ్రిటను స్పానిషు ఫ్లోరిడాను స్వాధీనం చేసుకున్నందుకు పరిహారంగా) ఫ్రాన్సు లూసియానా మాత్రం స్పెయిను‌కు అప్పగించింది. వెస్టు ఇండీసు‌లోని గ్రెనడా, సెయింటు లూసియా కూడా బ్రిటిషు వారికి అప్పగించబడ్డాయి. కెనడాను కోల్పోవడం భవిష్యత్తు తరాలలో ఎంతో విచారాన్ని కలిగించినప్పటికీ ఆ సమయంలో అది పెద్దగా అసంతృప్తిని రేకెత్తించలేదు; వలసవాదం ఫ్రాన్సు‌కు అప్రధానమైనదిగా, అనైతికమైనదిగా విస్తృతంగా పరిగణించబడింది. ^[40]

అమెరికను విప్లవంలో ఫ్రెంచి జోక్యం సమయంలో ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యం కొంతవరకు పునరుద్ధరించబడింది. 1783లో పారిసు ఒప్పందం ద్వారా సెయింటు లూసియా ఫ్రాన్సు‌కు తిరిగి ఇవ్వబడింది. కానీ ఫ్రెంచి జోక్యం సమయంలో ఆశించినంతగా మాత్రం కాదు.

హైతీ విప్లవం

1791లో ఫ్రాన్సు వలస సామ్రాజ్యంలో మిగిలి ఉన్న ప్రాంతాలకు పెను విపత్తు సంభవించింది. కరేబియను దీవి అయిన హిస్పానియోలా పశ్చిమ భాగంలో మూడో వంతు విస్తరించి ఉన్న సెయింటు-డొమింగ్యూ—ఫ్రాన్సు‌కు అత్యంత సంపన్నమైన, ముఖ్యమైన వలస ప్రాంతం—ఒక భారీ బానిసల తిరుగుబాటుతో అట్టుడికిపోయింది. 1789 నాటి ఫ్రెంచ్ విప్లవం ఫలితంగా ఆ దీవిలోని ఉన్నత వర్గాల మధ్య ఏర్పడిన విభేదాలు పాక్షికంగా ఈ తిరుగుబాటుకు కారణమయ్యాయి.

బానిసలు—మొదట టూసైంట్ లూవర్చరు నాయకత్వంలో ఆ తర్వాత 1801లో ఫ్రెంచి వారిచే ఆయన బందీ అయిన పిమ్మట జీన్-జాక్వెస్ డెస్సాలిన్స్ నాయకత్వంలో—ఫ్రెంచి, బ్రిటిషు ప్రత్యర్థులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొని నిలబడ్డారు. ఫ్రెంచి వారు 1802లో ఒక విఫల దండయాత్రను ప్రారంభించారు. కానీ మరుసటి సంవత్సరం వారు రాయల్ నేవీ విధించిన తీవ్రమైన దిగ్బంధనాన్ని ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది. ఫలితంగా 1804లో హైతీ సామ్రాజ్యం అంతిమంగా స్వాతంత్ర్యం సాధించుకుంది (దీనితో ఇది ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి నల్లజాతీయుల గణతంత్ర రాజ్యంగా అవతరించింది; ఆ తర్వాత 1847లో లైబీరియా స్వాతంత్ర్యం పొందింది).^[41] ఆ దీవిలోని (స్పానిషు ఆధీనంలో ఉన్న తూర్పు ప్రాంతంతో కలిపి) నల్లజాతీయుల, మిశ్రమ జాతి (ములాట్టొ) ప్రజల జనాభా 1789లో 7,00,000 నుండి 1804 నాటికి 3,51,819కి పడిపోయింది. కేవలం 1802–03 నాటి పోరాటంలోనే సుమారు 80,000 మంది హైతీ ప్రజలు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. 1802–03 మధ్యకాలంలో హైతీకి పంపబడిన 55,131 మంది ఫ్రెంచి సైనికులలో 18 మంది జనరళ్లతో సహా 45,000 మంది సైనికులు, 10,000 మంది నావికులు మరణించారు; వీరిలో అత్యధికులు వ్యాధుల కారణంగానే ప్రాణాలు కోల్పోయారు.^[42] బ్రిటిషు నౌకాదళానికి చెందిన కెప్టెను పేరు తెలియదు సోరెలు ఇలా వ్యాఖ్యానించారు: "ఇటలీని, జర్మనీ దళాలను జయించిన ఎంపిక చేసిన అనుభవజ్ఞులైన సైనికులతో కూడిన—ఫ్రాన్సు తన చరిత్రలో ఎప్పుడూ పంపిన అత్యుత్తమ సైన్యాలలో ఒకదానిని—ఆ దేశం అక్కడ కోల్పోయింది. ఇప్పుడు వెస్టు ఇండీసు‌లో తన ప్రభావం, అధికారాన్ని అది పూర్తిగా కోల్పోయింది."^[43]

ఇంతలో ఫ్రాన్సు బ్రిటను‌తో తిరిగి ప్రారంభించిన యుద్ధం ఫలితంగా మిగిలి ఉన్న దాదాపు అన్ని ఫ్రెంచి వలస ప్రాంతాలను బ్రిటిషు వారు ఆక్రమించుకున్నారు. 1802లో జరిగిన అమీన్ల ఒప్పందం ద్వారా ఈ ప్రాంతాలు తిరిగి ఫ్రాన్సు‌కు అప్పగించబడ్డాయి. కానీ 1803లో యుద్ధం మళ్ళీ ప్రారంభమైనప్పుడు బ్రిటిషు వారు వాటిని త్వరలోనే తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1800లో జరిగిన రహస్య శాన్ ఇల్డిఫొసొ ఒప్పందం ద్వారా స్పెయిను నుండి ఫ్రాన్సు లూసియానాను తిరిగి పొందినప్పటికీ ఆ ప్రయత్నం నిష్ప్రయోజనమైంది; ఎందుకంటే హైతీ విప్లవం సాధించిన విజయం, లూసియానాను తన అధీనంలో ఉంచుకోవడం వలన కలిగే ప్రయోజనం దాని నిర్వహణ ఖర్చుకు తగినంతగా ఉండదని నెపోలియను‌కు నమ్మకం కలిగించింది. దీని ఫలితంగా 1803లో ఆ ప్రాంతం యునైటెడు స్టేట్సు‌కు విక్రయించబడింది.

ఈజిప్టు ఆక్రమణ విఫలం

1798–1801 మధ్య ఈజిప్టులో ఒక వలస రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి ఫ్రాన్సు చేసిన ప్రయత్నం విజయవంతం కాలేదు. ఈ సైనిక చర్యలో జరిగిన యుద్ధ నష్టాల వివరాలు ఇలా ఉన్నాయి: ఫ్రాన్సు పక్షాన కనీసం 15,000 మంది మరణించడం లేదా గాయపడటం, 8,500 మంది బందీలుగా పట్టుబడటం; టర్కీ, ఈజిప్టు, ఇతర ఒట్టోమను భూభాగాలు, బ్రిటను పక్షాన 50,000 మంది మరణించడం లేదా గాయపడటం, 15,000 మంది బందీలుగా పట్టుబడటం.^[44]

రెండవ ఫ్రెంచ్ వలస సామ్రాజ్యం (1830 తర్వాత)

నెపోలియన్ యుద్ధాలు ముగిసే సమయానికి ఫ్రాన్సు కోల్పోయిన చాలా వలస ప్రాంతాలను బ్రిటను తిరిగి అప్పగించింది. వీటిలో ముఖ్యంగా వెస్ట్ ఇండీస్లోని గ్వాడెలోప్, మార్టినిక్, దక్షిణ అమెరికా తీరంలోని ఫ్రెంచి గయానా, సెనెగల్లోని వివిధ వాణిజ్య కేంద్రాలు, హిందూ మహాసముద్రంలోని ఐలె బర్బను ( రీయూనియను), ఫ్రాన్సు‌కు చెందిన చిన్న భారతీయ భూభాగాలు ఉన్నాయి; అయితే బ్రిటను మాత్రం చివరకు సెయింట్ లూసియా, టొబాగో, సేషెల్స్, ఐలె డీ ఫ్రాంసె (ప్రస్తుతం మారిషస్) ప్రాంతాలను తన సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసుకుంది. 1825లో ఫ్రాన్సు‌కు చెందిన 10వ చార్లెసు హైతీకి ఒక దండయాత్ర బృందాన్ని పంపారు; దీని ఫలితంగా 'హైతీ నష్టపరిహార వివాదం' తలెత్తింది.^[45]

1830లో అల్జీరియా మీద ఫ్రాన్సు దండయాత్రతో రెండవ ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యానికి పునాదులు పడ్డాయి; 1903 నాటికి అల్జీరియా పూర్తిగా ఫ్రాన్సు వశమైంది. ఈ ఆక్రమణ సమయంలో 1875 నాటికి 8,25,000 మంది అల్జీరియన్లు మరణించి ఉంటారని చరిత్రకారుడు బెన్ కిర్నాను అంచనా వేశారు.^[46]

ఆఫ్రికా

మొరాకో

ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యం 1912 నుండి 1956 మధ్య కాలంలో మొరాకోలో ఒక సంరక్షక పాలనను స్థాపించింది. మొరాకో సంరక్షక ప్రాంతాన్ని పరిపాలించడంలో ఫ్రాన్సు అనుసరించిన సాధారణ విధానం 'పరోక్ష పాలన' ; దీనిలో వారు ఆ ప్రాంతం మీద నియంత్రణ సాధించడానికి అప్పటికే అక్కడ అమలులో ఉన్న పాలనా వ్యవస్థలనే తమకు అనుకూలంగా మలచుకున్నారు.^[47] మరీ ముఖ్యంగా మొరాకోలోని ఉన్నత వర్గాలను, సుల్తాను‌ను నామమాత్రపు నియంత్రణలో కొనసాగనిచ్చారు. అయితే వారి మీద ఫ్రెంచి ప్రభుత్వం ప్రభావం మాత్రం అత్యంత బలంగా ఉండేది.^[47]

మొరాకోలో ఫ్రెంచి వలస పాలన స్థానిక మొరాకో ప్రజల పట్ల వివక్షాపూరితంగానూ, మొరాకో ఆర్థిక వ్యవస్థకు అత్యంత హానికరంగానూ ఉండేది. మొరాకో ప్రజలను ద్వితీయ శ్రేణి పౌరులుగా పరిగణించేవారు. వలస పాలన నాటి జీవితంలోని అన్ని అంశాలలోనూ వారి పట్ల వివక్ష చూపేవారు.^[48] వలస పాలన నాటి మొరాకోలో మౌలిక సదుపాయాల కల్పనలో కూడా వివక్ష ఉండేది. ఫ్రెంచి వలస ప్రభుత్వం కొత్తగా వచ్చిన ఫ్రెంచి స్థిరనివాసులకు వసతి కల్పించేందుకు ఏర్పాటు చేసిన కొత్త నివాస ప్రాంతాలలో 36.5 కిలోమీటర్ల మురుగునీటి కాలువలను నిర్మించింది; అదే సమయంలో స్థానిక మొరాకో సమాజాలలో కేవలం 4.3 కిలోమీటర్ల కాలువలను మాత్రమే నిర్మించింది.^[48] అంతేకాకుండా మొరాకోలో భూమి ధరలు ఫ్రెంచి స్థిరనివాసుల కంటే స్థానిక మొరాకో ప్రజలకు చాలా ఎక్కువగా ఉండేవి. ఉదాహరణకు సగటు మొరాకో వ్యక్తికి ఉన్న భూమి విస్తీర్ణం వారి ఫ్రెంచి స్థిరనివాస ప్రత్యర్థుల భూమి కంటే 50 రెట్లు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ మొరాకో ప్రజలు ప్రతి హెక్టారుకు 24% అధిక ధర చెల్లించాల్సి వచ్చేది.^[48] అదనంగా ఫ్రెంచి స్థిరనివాసుల నుండి భూమిని కొనుగోలు చేయడం మీద కూడా మొరాకో ప్రజలకు నిషేధం విధించబడింది.^[48]

వలస పాలనలోని మొరాకో ఆర్థిక వ్యవస్థ, మొరాకో కార్మికులకు నష్టం కలిగించే రీతిలో ఫ్రెంచి వ్యాపారాలకు ప్రయోజనం చేకూర్చేలా రూపొందించబడింది. అధిక ధరలు ఉన్నప్పటికీ మొరాకో తన వస్తువులన్నింటినీ ఫ్రాన్సు నుండే దిగుమతి చేసుకోవలసి వచ్చేది.^[48] అంతేకాకుండా మొరాకోలో వ్యవసాయం నీటిపారుదల వ్యవస్థలలో చేసిన మెరుగుదలలు కేవలం వలస వ్యవసాయదారులకు మాత్రమే ప్రయోజనం చేకూర్చాయి; తద్వారా స్థానిక మొరాకో వ్యవసాయ క్షేత్రాలు సాంకేతిక పరంగా వెనుకబడిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడింది.^[48]

1914 నుండి 1921 మధ్య కాలంలో ప్రధానంగా మొరాకోలోని అట్లాసు పర్వత ప్రాంతానికి చెందిన బెర్బరు తెగల సమాఖ్య అయిన 'జైయను సమాఖ్య', ఫ్రెంచ్ వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటాన్ని సాగించింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభం కావడంతో ఫ్రెంచు దళాలు ఈ సంఘర్షణ మీద పూర్తిస్థాయిలో దృష్టి సారించలేకపోయాయి; తత్ఫలితంగా ఫ్రెంచి సైన్యం భారీ నష్టాలను చవిచూసింది.^[49] ఉదాహరణకు 1914లో జరిగిన 'ఎల్ హెర్రి యుద్ధం' (లో 600 మంది ఫ్రెంచి సైనికులు మరణించారు.^[49] ఈ పోరాటం ప్రధానంగా గెరిల్లా యుద్ధ పద్ధతులను అనుసరించి సాగింది. జైయను దళాలు అదనంగా కేంద్ర శక్తుల నుండి సైనిక, ఆర్థిక మద్దతును పొందాయి.^[49]

బెర్బెరు స్వాతంత్ర్య నాయకుడు అబ్దు ఎల్-క్రిం (1882–1963) మొరాకో మీద నియంత్రణ కోసం స్పానిషు, ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ ప్రతిఘటనను నిర్వహించాడు. 1890ల నుండి స్పానిషు వారు అడపాదడపా అశాంతిని ఎదుర్కొన్నారు కానీ 1921లో యాన్యువలు యుద్ధంలో స్పానిషు దళాలు ఊచకోతకు గురయ్యాయి. ఎల్-క్రిం ఒక స్వతంత్ర రిఫు రిపబ్లికును స్థాపించాడు. అది 1926 వరకు పనిచేసింది కానీ దానికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లేదు. దానిని నాశనం చేయడానికి పారిసు, మాడ్రిడు సహకరించుకోవడానికి అంగీకరించాయి. వారు 2,00,000 మంది సైనికులను పంపి, 1926లో ఎల్-క్రిం‌ను లొంగిపోయేలా బలవంతం చేశారు; 1947 వరకు ఆయన పసిఫికు ప్రాంతంలో బహిష్కరణలో గడిపాడు. మొరాకోలో పరిస్థితులు శాంతించాయి. 1936లో ఫ్రాంసిస్కొ ఫ్రాంకొ మాడ్రిడు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తన తిరుగుబాటును ప్రారంభించడానికి ఈ ప్రాంతాన్ని ఒక స్థావరంగా ఉపయోగించుకున్నాడు.^[50]

ట్యునీషియా

ట్యునీషియా మీద ఫ్రెంచి సంరక్షక పాలన 1881 నుండి 1956 వరకు కొనసాగింది. 1881లో ట్యునీషియా మీద విజయవంతమైన దండయాత్ర జరిగిన తర్వాత ప్రారంభంలో ఈ సంరక్షక పాలన స్థాపించబడింది. 1881 ఏప్రిలు 24న ఫ్రెంచి దళాలు అల్జీరియా నుండి 35,000 మంది సైనికులను ట్యునీషియాలోని పలు నగరాల మీద దండయాత్రకు పంపడంతో ఆక్రమణకు సంబంధించిన ప్రాథమిక ఏర్పాట్లు పూర్తయ్యాయి.^[51]

మొరాకోలో వలెనే, ఫ్రెంచి వారు ఇక్కడ కూడా పరోక్షంగా పాలించారు. అప్పటికే అమలులో ఉన్న ప్రభుత్వ నిర్మాణాన్ని యథాతథంగా కొనసాగించారు. 'బే' ఒక నిరంకుశ పాలకుడిగా కొనసాగారు. ట్యునీషియా మంత్రులు కూడా యథావిధిగా నియమించబడ్డారు; అయితే వీరందరూ ఫ్రెంచి ఆధిపత్యానికి లోబడి ఉండేవారు.^[52] కాలక్రమేణా ఫ్రెంచి వారు అప్పటి అధికార నిర్మాణాలను క్రమంగా బలహీనపరిచి అధికారాన్ని తమ ఫ్రెంచి వలస పాలనా యంత్రాంగం చేతులోకి కేంద్రీకరించుకున్నారు.^[51]

ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికా

ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికా అనేది ఫ్రెంచి మౌరిటానియా, ఫ్రెంచి సెనెగలు, ఫ్రెంచి గినియా, ఫ్రెంచి ఐవరీ కోస్టు, ఫ్రెంచి నైజరు, ఫ్రెంచి అప్పరు వోల్టా, ఫ్రెంచి డహోమీ, ఫ్రెంచి టోగోలాండు, ఫ్రెంచి సూడాను లతో సహా మరో ఎనిమిది ఫ్రెంచి వలస భూభాగాల సమాఖ్య.

3వ నెపోలియను పాలన ప్రారంభంలో సెనెగలు‌లో ఫ్రాన్సు ఉనికి గోరీ ద్వీపంలోని ఒక వాణిజ్య కేంద్రానికి, తీరంలోని ఒక సన్నని ప్రాంతానికి సెయింటు-లూయిసు పట్టణానికి, లోపలి ప్రాంతంలోని కొన్ని వాణిజ్య కేంద్రాలకు మాత్రమే పరిమితమై ఉండేది. 1848లో ఫ్రాన్సు తన వలస రాజ్యాలలో బానిసత్వాన్ని రద్దు చేసే వరకు అక్కడి ఆర్థిక వ్యవస్థ చాలావరకు లోపలి ప్రాంతంలోని చిన్న రాజ్యాల పాలకులచే, అలాగే ఉన్నత కుటుంబాలచే నిర్వహించబడే బానిస వ్యాపారం మీద ఆధారపడి ఉండేది. 1854లో 3వ నెపోలియను వలస రాజ్యాన్ని పాలించడానికి, విస్తరించడానికి, దానికి ఒక ఆధునిక ఆర్థిక వ్యవస్థకు నాంది పలకడానికి, లూయిసు ఫైధెర్బే అనే ఒక ఉత్సాహవంతుడైన ఫ్రెంచి అధికారిని నియమించాడు. ఫైధెర్బే సెనెగలు నది వెంబడి అనేక కోటలను నిర్మించాడు. అంతర్గత ప్రాంతాల నాయకులతో పొత్తులు పెట్టుకున్నాడు. ఫ్రెంచి పాలనను ఎదిరించిన వారి మీద దండయాత్రలు పంపాడు. ఆయన డాకరు‌లో ఒక కొత్త ఓడరేవును నిర్మించాడు. టెలిగ్రాఫు లైన్లు, రహదారులను స్థాపించి, వాటికి రక్షణ కల్పించాడు. వీటి తరువాత డాకరు, సెయింటు-లూయిసు మధ్య డాకరు-సెయింటు-లూయిసు రైల్వేను, అంతర్గత ప్రాంతాలకు మరొక డాకరు-నైజరు రైల్వేను నిర్మించాడు. ఆయన పాఠశాలలు, వంతెనలు, పట్టణాలకు మంచినీటిని సరఫరా చేసే వ్యవస్థలను నిర్మించాడు. ఆయన బంబారా వేరుశనగను వాణిజ్య పంటగా పెద్ద ఎత్తున సాగు చేయడం కూడా ప్రవేశపెట్టాడు. నైజరు నది లోయలోకి విస్తరించి ఉన్న సెనెగలు, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో ప్రాథమిక ఫ్రెంచి స్థావరంగా, ఒక ఆదర్శ వలసగా మారింది. డాకరు ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యంలోని ఆఫ్రికాలో అత్యంత ముఖ్యమైన నగరాలలో ఒకటిగా అవతరించింది.^[53]

ఫ్రెంచి ఈక్వటోరియలు ఆఫ్రికా

ఫ్రెంచి ఈక్వటోరియలు ఆఫ్రికా అనేది ఆఫ్రికాలోని సాహెలు, కాంగో నదీ ప్రాంతాలలో ఉన్న ఫ్రెంచి వలస భూభాగాల సమాఖ్య. ఫ్రెంచి ఈక్వటోరియలు ఆఫ్రికాలో చేర్చబడిన వలసలలో ఫ్రెంచి గబాను, ఫ్రెంచి కాంగొ , ఉబంగుయి-షరి, ఫ్రెంచి చాద్ ఉన్నాయి.

కామెరూను

కామెరూను మొదటగా 1884లో జర్మనీ సామ్రాజ్యం ద్వారా వలస పాలనలోకి తీసుకోబడింది. కామెరూను స్థానిక ప్రజలు జర్మను సంబంధిత ప్రాజెక్టులలో పనిచేయడానికి నిరాకరించారు. దీనితో ఆ పని బలవంతపు శ్రమగా మారింది. అయితే మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఈ వలస భూభాగం ఫ్రాన్సు, బ్రిటన్ల మధ్య విభజించబడింది. 1916 నుండి ఫ్రెంచి వలస పాలన నుండి 1960లో స్వయం పాలన సాధించే వరకు ఇది కొనసాగింది.^[54]

మడగాస్కరు

మడగాస్కరు‌లో ఫ్రెంచి వలస పాలన 1896లో ప్రారంభమైంది; ఆ సమయంలో ఫ్రాన్సు బలప్రయోగం ద్వారా అక్కడ ఒక సంరక్షక రాజ్యాన్ని స్థాపించింది. ఈ పాలన 1960లలో స్వయంపాలన ప్రారంభంతో ముగిసింది.^[55] ఫ్రెంచి నియంత్రణలో ఉన్న మడగాస్కరు వలస రాజ్యంలో కొమొరోసు, మయొట్టె, రీయూనియను, కెర్గ్యూలెను, ఐలె సెయింటు -పౌలు, అంస్టర్డాం దీవి, క్రొజెటు దీవి, బస్సాసు డా ఇండియా, యురోపా దీవి, జౌ డీ నొవా దీవి, గ్లొరిసొ దీవులు, ట్రోమ్లిను వంటి ఆధారిత ప్రాంతాలు అంతర్భాగంగా ఉండేవి.

అల్జీరియా

1830లో అల్జీర్సు నగర దండయాత్రతో అల్జీరియ మీద ఫ్రెంచి ఆక్రమణ ప్రారంభమైంది. ఇది 1852 నాటికి దాదాపుగా పూర్తయింది. అయితే 1903 నాటికి గానీ ఈ ఆక్రమణ పూర్తిగా ముగియలేదు. అల్జీరియాలో ఫ్రెంచి వలస పాలన, సైనిక దండయాత్రల ద్వారా, అప్పటికే అక్కడ అమలలో ఉన్న ప్రభుత్వ వ్యవస్థలను కూలదోయడం ద్వారా స్థాపించబడింది. 1962లో అల్జీరియా స్వాతంత్ర్యం లభించే వరకు ఫ్రెంచి వలస పాలన కొనసాగింది. అల్జీరియాలో ఫ్రెంచి వలస పాలన ప్రధానంగా మూడు అంశాల ద్వారా గుర్తించబడుతుంది: స్థానిక అల్జీరియన్లకు అది కలిగించిన తీవ్ర ప్రాణనష్టం, అల్జీరియా ప్రభుత్వ వ్యవస్థల రద్దు, స్థానిక ప్రజల పట్ల వివక్ష చూపే అణచివేత, విభజనపూరిత వ్యవస్థల ఏర్పాటు.^[56]

అల్జీరియా మీద ఫ్రెంచి సైనిక దండయాత్ర 1830లో ప్రారంభమైంది; మొదట అల్జీరియా చుట్టూ నౌకాదళ దిగ్బంధనం విధించారు. ఆ వెంటనే 37,000 మంది ఫ్రెంచి సైనికులు అల్జీరియా గడ్డ మీద అడుగుపెట్టారు.^[57] 1830లో ఫ్రెంచి దళాలు అల్జీర్సు అనే వ్యూహాత్మక నౌకాశ్రయాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి; ఈ క్రమంలో వారు అల్జీర్సు పాలకుడైన హుస్సేను డేను పదవి నుండి తొలగించారు. వారు అల్జీరియా తీరప్రాంతంలో ఉన్న ఇతర జనవాసాలను కూడా ఆక్రమించుకున్నారు. ^[58] అల్జీరియా ఆక్రమణలో సుమారు 1,00,000 మంది ఫ్రెంచి సైనికులు మోహరించబడ్డారు. ఫ్రెంచి దండయాత్రకు వ్యతిరేకంగా అల్జీరియా సాయుధ ప్రతిఘటన^[59] ప్రధానంగా రెండు వర్గాల మధ్య విభజించబడి ఉంది: తూర్పున కాన్స్టాంటిన్ వద్ద అల్జీర్సు 'డేలికు’ పాలనను పునరుద్ధరించాలని ప్రయత్నిస్తున్న అహ్మదు బే బెను మొహమ్మదు చెరిఫు నేతృత్వంలోని దళాలు, పడమర, మధ్య ప్రాంతాలలో ఉన్న జాతీయవాద దళాలు. ఎమిరు నేతృత్వంలోని జాతీయవాదులతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాల కారణంగా 1837 నాటి కాన్స్టాంటిను ముట్టడి సమయంలో డేలికు పాలన అవశేషాలను ఓడించడం మీద ఫ్రెంచి వారు దృష్టి సారించగలిగారు. అబ్దేల్కాడరు 1847 వరకు పశ్చిమ ప్రాంతంలో ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాటం కొనసాగించారు. ఫ్రెంచి ఆక్రమణ సమయంలో యుద్ధం, మారణకాండలు, వ్యాధులు, కరువుల ఫలితంగా, మొత్తం 3 మిలియన్ల అల్జీరియన్లలో 5,00,000 నుండి 10,00,000 మంది మరణించారు.^[59]^[60]^[61] అల్జీరియన్ల నుండి వ్యవసాయ భూములను ఫ్రెంచి వారు స్వాధీనం చేసుకోవడం, అలాగే అల్జీరియన్ల ప్రతిఘటనను అణచివేయడానికి పొలాలు, గ్రామాలను నేలమట్టం చేసే (సర్వనాశన) వ్యూహాలను అనుసరించడం వంటి చర్యల వల్లనే కరువులు, అంటువ్యాధులు పాక్షికంగా సంభవించాయి.^[62] 1830 నుండి 1851 మధ్య కాలంలో ఫ్రెంచి పక్షాన సంభవించిన ప్రాణనష్టంలో యుద్ధరంగంలో మరణించినవారు 3,336 మంది కాగా ఆసుపత్రులలో మరణించినవారు 92,329 మంది.^[63] ^[64]

1852 నాటికి ఆ దేశంలో సుమారు 1,00,000 మంది యూరోపియను వలసదారులు ఉండేవారు; ఆ సమయంలో వారిలో దాదాపు సగం మంది ఫ్రెంచి జాతీయులే. రెండవ గణతంత్రం పాలనలో దేశం ఒక పౌర ప్రభుత్వ ఆధీనంలో ఉండేది. కానీ లూయిసు నెపోలియను తిరిగి సైనిక ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించారు—ఇది వలసదారులకు తీవ్ర ఆగ్రహం కలిగించింది. 1857 నాటికి సైన్యం కబైలు ప్రాంతాన్ని జయించి దేశంలో శాంతిని నెలకొల్పింది. 1860 నాటికి యూరోపియను జనాభా 2,00,000కు పెరిగింది. స్థానిక అల్జీరియన్ల భూములను కొత్తగా వచ్చిన వలసదారులు వేగంగా కొనుగోలు చేసి వ్యవసాయం చేయడం ప్రారంభించారు.^[65]

తన పాలనలోని మొదటి ఎనిమిది సంవత్సరాలలో 3వ నెపోలియను అల్జీరియా మీద పెద్దగా దృష్టి సారించలేదు. అయితే 1860 సెప్టెంబరులో ఆయన, సామ్రాజ్ఞి యూజీనీ అల్జీరియాను సందర్శించారు; ఈ పర్యటన వారి మీద గాఢమైన ముద్ర వేసింది. ఒక సంప్రదాయ అరబు వివాహ వేడుకకు హాజరు కావాలని యూజీనీకి ఆహ్వానం అందింది. అలాగే చక్రవర్తి అనేకమంది స్థానిక నాయకులను కలుసుకున్నారు. ఇతర వలస ప్రాంతాల కంటే అల్జీరియాను భిన్నమైన రీతిలో పాలించాలనే ఆలోచన చక్రవర్తికి క్రమంగా కలిగింది. 1863 ఫిబ్రవరిలో ఆయన అప్పటి సైనిక గవర్నరు అయిన పెలిసియరు‌కు ఒక బహిరంగ లేఖ రాస్తూ ఇలా పేర్కొన్నారు: "అల్జీరియా అనేది సంప్రదాయ అర్థంలో ఒక వలస ప్రాంతం కాదు. అది ఒక అరబు రాజ్యం; వలసదారుల మాదిరిగానే స్థానిక ప్రజలకు కూడా నా రక్షణ పొందే చట్టపరమైన హక్కు ఉంది. నేను ఫ్రెంచి ప్రజలకు ఎంతటి చక్రవర్తినో, అల్జీరియాలోని అరబు ప్రజలకు కూడా అంతే చక్రవర్తిని." అరబు కులీనులతో కూడిన ఒక ప్రభుత్వం ద్వారా అల్జీరియాను పాలించాలని ఆయన సంకల్పించారు. ఈ లక్ష్య సాధన దిశగా, అల్జీరియాలోని ప్రధాన గిరిజన సమూహాల నాయకులను వేట, ఉత్సవాల నిమిత్తం కాంపియెను లోని తన భవంతికి ఆయన ఆహ్వానించారు.^[66]

గత ప్రభుత్వాలతో పోలిస్తే 3వ నెపోలియను స్థానిక అల్జీరియన్ల పట్ల ఎంతో సానుభూతితో వ్యవహరించారు.^[67] ఆయన ఐరోపావాసుల వలసలను అంతర్భాగ ప్రాంతాలకు వెళ్లకుండా నిలిపివేసి వాటిని కేవలం తీరప్రాంతానికే పరిమితం చేశారు. అల్జీరియను తిరుగుబాటు నాయకుడు అబ్ద్ అల్ ఖాదిర్ (లొంగిపోతే స్వేచ్ఛ కల్పిస్తామని గత ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చినా ఆ తర్వాత ఆయన్ని జైలులో బంధించింది) ను కూడా ఆయన విడుదల చేసి 1,50,000 ఫ్రాంకుల భరణాన్ని మంజూరు చేశారు. ముస్లింలు సైనిక, పౌర సేవలలో సైద్ధాంతికంగా సమాన ప్రాతిపదికన పనిచేయడానికి ఆయన అనుమతినిచ్చారు. అలాగే వారు ఫ్రాన్సు‌కు వలస వెళ్లడానికి కూడా అవకాశం కల్పించారు. అంతేకాకుండా ఆయన పౌరసత్వ ఎంపికను కూడా అందుబాటులోకి తెచ్చారు; అయితే ముస్లింలు ఈ అవకాశాన్ని వినియోగించుకోవాలంటే వారసత్వం, వివాహాలకు సంబంధించిన ముస్లిం చట్టాలకు విరుద్ధంగా ఉన్న అంశాలతో సహా, ఫ్రెంచి పౌర స్మృతి మొత్తాన్ని అంగీకరించాల్సి వచ్చేది. అంతేకాక మతపరమైన షరియా న్యాయస్థానాల అధికార పరిధిని వారు తిరస్కరించాల్సి ఉండేది. పౌరసత్వం పొందడం కోసం తమ మతానికి సంబంధించిన కొన్ని అంశాలను వదులుకోవాల్సి వస్తోందని కొందరు ముస్లింలు దీనిని భావించి, దీని పట్ల తీవ్ర అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు.

మరీ ముఖ్యంగా 3వ నెపోలియను భూ యాజమాన్య వ్యవస్థలో మార్పులు తీసుకువచ్చారు. పైకి చూస్తే ఇది మంచి ఉద్దేశంతో చేసినట్లు అనిపించినప్పటికీ ఆచరణలో ఈ చర్య సంప్రదాయ భూ నిర్వహణ వ్యవస్థను ధ్వంసం చేసి, అనేక మంది అల్జీరియన్లు తమ భూములను కోల్పోయేలా చేసింది. గిరిజన భూముల మీద ప్రభుత్వానికి ఉన్న హక్కులను నెపోలియను వదులుకున్నప్పటికీ గిరిజన సమూహాల ఉమ్మడి భూ యాజమాన్య వ్యవస్థను రద్దు చేసి వ్యక్తిగత భూ యాజమాన్య విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టే ప్రక్రియను కూడా ఆయన ప్రారంభించారు. అల్జీరియాలోని ఫ్రెంచి ప్రజల పట్ల సానుభూతి కలిగిన ఫ్రెంచి అధికారులు ఈ ప్రక్రియను భ్రష్టు పట్టించారు; వారు తాము సర్వే చేసిన భూమిలో అధిక భాగాన్ని ప్రభుత్వ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు.^[68] అంతేకాకుండా తమ తెగలో ఉన్న పలుకుబడిని బట్టి కాకుండా ఫ్రెంచి వారి పట్ల ఉన్న విధేయత ఆధారంగా ఎంపికైన అనేకమంది గిరిజన నాయకులు, సామూహిక భూములను వెంటనే నగదుకు విక్రయించారు.

1864లో జరిగిన అరబు తిరుగుబాటు వల్ల ఆయన చేపట్టిన సంస్కరణల ప్రయత్నాలకు ఆటంకం కలిగింది. దానిని అణచివేయడానికి ఒక సంవత్సరానికి పైగా సమయం, 85,000 మంది సైనికులతో కూడిన సైన్యం అవసరమయ్యాయి. అయినప్పటికీ ఫ్రెంచి వలసవాదులు, అరబ్బులు సమానంగా కలిసి జీవించి పని చేయగల ఒక ఆదర్శంగా అల్జీరియాను తీర్చిదిద్దాలనే తన ఆలోచనను ఆయన వదులుకోలేదు. ఆయన 1865 మే 3న రెండవసారి అల్జీర్సు‌కు ప్రయాణించి, ఈసారి ఒక నెలపాటు అక్కడే ఉండి, గిరిజన నాయకులు, స్థానిక అధికారులతో సమావేశమయ్యారు. తిరుగుబాటులో పాల్గొన్నవారికి ఆయన విస్తృతమైన క్షమాభిక్షను ప్రకటించి, తన ప్రభుత్వంలో అరబ్బులను ఉన్నత పదవులలో నియమిస్తానని వాగ్దానం చేశారు. కొత్త ఓడరేవులు, రైలు మార్గాలు, రహదారులతో కూడిన ఒక భారీ ప్రజా పనుల కార్యక్రమాన్ని కూడా ఆయన వాగ్దానం చేశారు. అయితే 1866, 1868లో ఆయన ప్రణాళికలు మరోసారి ఒక పెద్ద ప్రకృతి వైపరీత్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాయి. అల్జీరియాను కలరా మహమ్మారి, మిడతల దండయం, కరువు, క్షామం తాకాయి. ఆయన పాలన చివరి దశలో జరిగిన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలలో ఫ్రెంచి వలసవాదులు ఆయనకు వ్యతిరేకంగా భారీగా ఓటు వేయడంతో ఆయన సంస్కరణలకు ఆటంకం కలిగింది.^[69] ఈ కరువు, మహమ్మారుల వల్ల 5,00,000 మంది వరకు ప్రజలు మరణించారు.^[59]

1871లో దీర్ఘకాలిక కరువుకు, అల్జీరియన్ల పట్ల ఫ్రెంచి అధికారుల వివక్షాపూరిత ప్రవర్తనకు ప్రతిస్పందనగా, కబైలియాలో మొక్రానీ తిరుగుబాటు చెలరేగి, అల్జీరియాలోని చాలా ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. 1871 ఏప్రిలు నాటికి 250 తెగలు తిరుగుబాటు చేస్తున్నాయి. 1872లో ఈ తిరుగుబాటు అణచివేయబడింది.^[70] 1871 నాటికి అల్జీరియాలో సుమారు 1,30,000 మంది వలసదారులు ఉండగా 1900 నాటికి ఆ సంఖ్య పది లక్షలకు (ఒక మిలియను‌కు) చేరుకుంది.^[71] 1902లో ఒక ఫ్రెంచి సైనిక దళం హోగ్గర్ పర్వతాలలోకి ప్రవేశించి, కెల్ అహగ్గర్ రాజ్యాన్ని ఓడించింది. ఫ్రెంచి వలస పాలన మీద కెల్ అజ్జర్ తమ ప్రతిఘటనను విరమించుకోవడంతో 1920లో అల్జీరియా ఆక్రమణ పూర్తయింది.^[72]^[73]

ఆఫ్రికాలో అదనపు వలస స్థాపనల సారాంశం

1870 తర్వాత ఫ్రాన్సు ఉత్తర ఆఫ్రికాలో కూడా తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది; 1881లో బార్డో ఒప్పందం ద్వారా టునీషియాలో ఒక సంరక్షక రాజ్యాన్ని స్థాపించింది. క్రమంగా 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి ఉత్తర పశ్చిమ, మధ్య ఆఫ్రికాలోని చాలా ప్రాంతాల మీద ఫ్రెంచి ఆధిపత్యం సుస్థిరమైంది. ఇందులో ఆధునిక దేశాలైన మౌరిటానియా, సెనెగల్ గినియా, మాలి, ఐవరీ కోస్టు, బెనిను, నైజరు, చాద్, మధ్య ఆఫ్రికా గణతంత్రం, రిపబ్లికు ఆఫ్ కాంగో, గాబను, కామెరూను; తూర్పు ఆఫ్రికా తీరప్రాంతంలోని జిబౌటి (ఒబాకు భూభాగం); మడగాస్కరు ద్వీపం వంటి ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.

1880ల ప్రారంభం నుండి గాబను‌లో కాంగో నది ఉత్తర తీరప్రాంతాలలో ఫ్రెంచి ఆధిపత్యాన్ని అధికారికం చేయడంలో పియెరు సావోర్గ్నాను డి బ్రాజ్జా సహాయపడ్డారు. అన్వేషకుడు కల్నలు పర్ఫైటు-లూయిసు మాంటెయిలు 1890–1892 మధ్య సెనెగలు నుండి చాద్ సరస్సు వరకు ప్రయాణించారు; ఈ ప్రయాణంలో ఆయన తాను దాటిన అనేక దేశాల పాలకులతో స్నేహ, రక్షణ ఒప్పందాలను కుదుర్చుకున్నారు. అలాగే ఆ ప్రాంత భౌగోళిక, రాజకీయ పరిస్థితుల మీద విస్తృతమైన జ్ఞానాన్ని ఆర్జించారు.

చాద్ పరీవాహక ప్రాంతాన్ని జయించడానికి, పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని ఫ్రెంచి భూభాగాలన్నింటినీ ఏకీకృతం చేయడానికి 1898లో సెనెగలు నుండి 'వౌలెటు-చానోయిను మిషను' ఒక సైనిక యాత్ర బయలుదేరింది. ఈ యాత్ర అల్జీరియా, మధ్య కాంగోల నుండి వరుసగా ముందుకు సాగిన మరో రెండు యాత్రలైన 'ఫౌరో-లామీ మిషన్', 'జెంటైలు మిషన్'లతో కలిసి సంయుక్తంగా పనిచేసింది. ఆ ప్రాంతంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడైన ముస్లిం యుద్ధనాయకుడు రబీ అజ్-జుబైరు మరణం (1900 ఏప్రిల్ ) 'చాద్ సైనిక భూభాగం' ఏర్పాటుతో ఈ ప్రక్రియ పూర్తయింది. (1900 సెప్టెంబరు నాటికి) వూలే-షానోయిను మిషను తన లక్ష్యాలన్నింటినీ సాధించింది. ఈ మిషను ప్రదర్శించిన క్రూరత్వం పారిసు‌లో ఒక పెద్ద వివాదాన్ని రేకెత్తించింది.^[74]

ఆఫ్రికా ఆక్రమణ పోటీలో భాగంగా బ్రిటను ప్రతిపాదించిన ఉత్తర-దక్షిణ అక్షానికి భిన్నంగా ఖండం అంతటా ఒక నిరంతర పశ్చిమ-తూర్పు అక్షాన్ని స్థాపించాలని ఫ్రాన్సు లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఆఫ్రికాలో బ్రిటను, ఫ్రాన్సు మధ్య ఉద్రిక్తతలు తీవ్రమయ్యాయి. అనేక సందర్భాలలో యుద్ధం సంభవించే అవకాశం ఉన్నట్లు కనిపించినప్పటికీ వాస్తవానికి ఎటువంటి యుద్ధం చెలరేగలేదు.^[75] వీటిలో అత్యంత తీవ్రమైన సంఘటన 1898 నాటి ఫాషోడా సంఘటన. దక్షిణ సూడాను ‌లోని ఒక ప్రాంతం మీద హక్కును ప్రకటించుకోవడానికి ఫ్రెంచి దళాలు ప్రయత్నించగా ఈజిప్టు ఖెదీవ్ ప్రయోజనాల కోసం పనిచేస్తున్నట్లు చెప్పుకున్న ఒక బ్రిటిషు దళం వారిని ఎదుర్కోవడానికి అక్కడికి చేరుకుంది. తీవ్రమైన ఒత్తిడి కారణంగా ఫ్రెంచి దళాలు వెనక్కి తగ్గారు; తద్వారా ఆ ప్రాంతం మీద ఆంగ్లో-ఈజిప్షియన్ల నియంత్రణను వారు పరోక్షంగా అంగీకరించినట్లయింది. ఆ రెండు దేశాల మధ్య కుదిరిన ఒక ఒప్పందం ద్వారా అప్పటి యథాతథ స్థితి గుర్తించబడింది. ఈజిప్టు మీద నియంత్రణను బ్రిటను కొనసాగించగా మొరాకోలో ఫ్రాన్సు ఆధిపత్య శక్తిగా నిలిచింది. అయినప్పటికీ మొత్తంగా చూస్తే ఫ్రాన్సు ఒక అవమానకరమైన ఓటమిని చవిచూసిందని సాధారణంగా భావిస్తారు.^[76]^[77]

1911 నాటి అగాదిరు సంక్షోభం సమయంలో బ్రిటను జర్మనీకి వ్యతిరేకంగా ఫ్రాన్సు‌కు మద్దతు ఇచ్చింది. మొరాకో ఒక ఫ్రెంచి సంరక్షిత ప్రాంతంగా మారింది.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఫ్రెంచి వారు తమ చివరి ప్రధాన వలస విజయాలను సాధించారు. అప్పుడు వారు ప్రస్తుతం సిరియా, లెబనాన్గా ఉన్న ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం పూర్వ భూభాగాల మీద అలాగే టోగో, కామెరూన్ అనే చాలా వరకు పూర్వ జర్మనీ వలస ప్రాంతాల మీద మాండేటులను పొందారు.

పసిఫిక్ దీవులు

1838లో రాణి 4వ పోమారే పరిపాలిస్తున్న తాహితీ రాజ్యంలో ఫ్రెంచి కాథలికు మిషనరీల పట్ల దురుపయోగం మీద వచ్చిన ఫిర్యాదులకు ఫ్రెంచి నావికాదళ కమాండరు అబెలు ఆబర్టు డు పెటిటు-థౌర్సు స్పందించారు. డుపెటిటు థౌర్సు స్థానిక ప్రభుత్వాన్ని నష్టపరిహారం చెల్లించేలా భవిష్యత్తులో వచ్చే కాథలికు మిషనరీలతో సహా దీవులలోని ఫ్రెంచి పౌరుల హక్కులను గౌరవిస్తూ ఫ్రాన్సు‌తో స్నేహ ఒప్పందం మీద సంతకం చేసేలా బలవంతం చేశారు. నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత తహితీ ప్రజలు ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించారని ఆరోపిస్తూ ఫ్రెంచి సంరక్షక పాలన బలవంతంగా స్థాపించబడింది; అంతేకాక ఫ్రెంచి రక్షణను కోరుతూ ఒక విజ్ఞప్తి మీద సంతకం చేయవలసిందిగా రాణిని నిర్బంధించారు.^[78]^[79]

దీనికి నిరసనగా రాణి పోమారే తన రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి స్వచ్ఛందంగా రైయాటియాకు ప్రవాసం వెళ్లారు. ఫ్రెంచి వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడి, విక్టోరియా రాణి సహాయం పొందడానికి ప్రయత్నించారు. ఫ్రాన్సు తమ పాలనను పటిష్టం చేసుకోవడానికి రాణి పోమారే తన బంధువుల వద్ద ఆశ్రయం పొందిన లీవార్డు దీవులలోకి తమ పాలనను విస్తరించడానికి ప్రయత్నించడంతో 1844 నుండి 1847 వరకు తాహితీ ప్రజలకు, ఫ్రెంచి వారికి మధ్య ఫ్రాంకో-తాహితీ యుద్ధం చెలరేగింది. ఈ యుద్ధ సమయంలో బ్రిటిషు వారు అధికారికంగా తటస్థంగా ఉన్నప్పటికీ ఫ్రెంచి, బ్రిటిషు వారి మధ్య దౌత్యపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొని ఉన్నాయి. తాహితీలోని గెరిల్లా దళాలను అణచివేయడంలో ఫ్రెంచి వారు విజయం సాధించారు. కానీ ఇతర దీవులను నిలుపుకోవడంలో విఫలమయ్యారు. 1847 ఫిబ్రవరిలో రాణి 4వ పొమారె తన స్వచ్ఛంద ప్రవాసం నుండి తిరిగి వచ్చి, సంరక్షక పాలన కింద పాలించడానికి అంగీకరించారు. విజయం సాధించినప్పటికీ గ్రేటు బ్రిటను నుండి వచ్చిన దౌత్యపరమైన ఒత్తిడి కారణంగా ఫ్రెంచి వారు ఆ దీవులను స్వాధీనం చేసుకోలేకపోయారు. కాబట్టి తాహితీ దాని మీద ఆధారపడిన మూరియా సంరక్షక పాలనలో కొనసాగాయి. జార్నాకు ఒప్పందం లేదా 1847 నాటి ఆంగ్లో-ఫ్రెంచి ఒప్పందంగా పిలువబడే యుద్ధ పరిష్కారానికి సంబంధించిన ఒక నిబంధన మీద ఫ్రాన్సు, గ్రేటు బ్రిటను సంతకం చేశాయి. దీనిలో లీవార్డు దీవులలో రాణి పోమారే మిత్రుల స్వాతంత్ర్యాన్ని గౌరవించడానికి ఆ రెండు శక్తులు అంగీకరించాయి. 1880వ దశకం వరకు ఫ్రెంచి వారు రక్షణ కల్పించే ముసుగును కొనసాగించారు; 1880 జూన్ 29న రాజు 5వ పొమరె పదవీ త్యాగం చేయడంతో వారు తాహితిని అధికారికంగా తమలో విలీనం చేసుకున్నారు. 1897లో ముగిసిన లీవార్డ్సు యుద్ధం ద్వారా లీవార్డు దీవులు విలీనం చేయబడ్డాయి. ఈ సంఘర్షణలు ఇతర పసిఫికు దీవుల విలీనం కలిసి ఫ్రెంచి ఓషియానాను ఏర్పరిచాయి.^[79]^[80]

1853 సెప్టెంబరు 24న అడ్మిరలు ఫెబ్రియరు డిస్పాయింటెసు న్యూ కలేడోనియాను అధికారికంగా తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. ఆపై 1854 జూన్ 25న పోర్టు - డీ - ఫ్రాంసె (ప్రస్తుతం నౌమీ) నగరం స్థాపించబడింది. తర్వాతి సంవత్సరాలో పశ్చిమ తీరంలో కొద్దిమంది స్వేచ్ఛా వలసదారులు స్థిరపడ్డారు. కానీ న్యూ కలేడోనియా ఒక శిక్షా వలసగా మారింది; 1860ల నుండి 1897లో ఖైదీల రవాణా నిలిచిపోయే వరకు సుమారు 22,000 మంది నేరస్తులు, రాజకీయ ఖైదీలను న్యూ కలేడోనియాకు పంపారు.^[81]

1847 నాటి జర్నాకు ఒప్పందానికి విరుద్ధంగా జర్మనీ సామ్రాజ్యం తమ ద్వీప రాజ్యాలను ఆక్రమించుకోవాలని యోచిస్తోందని ఆయా రాజ్యాల పాలకులైన అధిపతులను తప్పుగా నమ్మించి ఫ్రెంచి వారు లీవార్డు ద్వీపాలను తాత్కాలిక సంరక్షణ కిందకు తీసుకున్నారు. సంవత్సరాల తరబడి జరిగిన దౌత్య చర్చల అనంతరం 1887లో ఆ ఒప్పందాన్ని రద్దు చేయడానికి బ్రిటను, ఫ్రాన్సు అంగీకరించాయి; ఆయా ద్వీపాల సార్వభౌమ ప్రభుత్వాల నుండి ఎటువంటి అధికారిక అప్పగింత ఒప్పందాలు లేకుండానే ఫ్రెంచి వారు లీవార్డు ద్వీపాలన్నింటినీ అధికారికంగా తమ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నారు. 1888 నుండి 1897 వరకు టెరౌపొ ‘ఒ అనే ఒక చిన్న స్థాయి అధిపతి నాయకత్వంలో రయాటియా, తాహా రాజ్యాలకు చెందిన స్థానిక ప్రజలు ఫ్రెంచి పాలనను, లీవార్డు ద్వీపాల విలీనాన్ని తీవ్రంగా ప్రతిఘటించి పోరాడారు. హౌహినె రాజ్యంలో ఫ్రెంచి వ్యతిరేక వర్గాలు కూడా రాణి టెయుహె నాయకత్వంలో ఫ్రెంచి వారిని ఎదిరించడానికి ప్రయత్నించగా బొరా బొరా రాజ్యం మాత్రం తటస్థంగా ఉంటూనే ఫ్రెంచి వారి పట్ల వ్యతిరేక వైఖరిని కొనసాగించింది. 1897లో తిరుగుబాటు నాయకులను బంధించి న్యూ కలేడోనియాకు అలాగే వందమందికి పైగా తిరుగుబాటుదారులను మార్క్వెసాసు దీవులకు బహిష్కరించడంతో ఈ సంఘర్షణ ముగిసింది. ఈ సంఘర్షణలు, ఇతర పసిఫికు దీవుల విలీనం ద్వారా ఫ్రెంచి పాలినేషియా ఆవిర్భవించింది.^[79]^[80]

ఈ సమయంలోనే ఫ్రెంచి వారు దక్షిణ పసిఫికు ప్రాంతంలో కూడా తమ వలసలను స్థాపించారు. వీటిలో న్యూ కలేడోనియా, ఫ్రెంచి పాలినేషియాను రూపొందించే వివిధ దీవుల సమూహాలు (వీటిలో సొసైటీ దీవులు, మార్క్వెసాసు, గాంబియరు దీవులు, ఆస్ట్రలు దీవులు, తువామోటులు ఉన్నాయి) ముఖ్యమైనవి; అంతేకాకుండా, వారు న్యూ హెబ్రీడ్సు మీద బ్రిటను‌తో కలిసి ఉమ్మడి నియంత్రణను కూడా నెలకొల్పారు.^[82]

3వ నెపోలియను: 1852–1870

3వ నెపోలియను ఫ్రెంచి విదేశీ సామ్రాజ్య విస్తీర్ణాన్ని రెట్టింపు చేశారు; ఆయన న్యూ కలెడోనియా, కొహించినాలలో ఫ్రెంచి పాలనను స్థాపించారు. కంబోడియాలో (1863) ఒక సంరక్షక రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఆఫ్రికాలోని కొన్ని ప్రాంతాలను వలసలుగా మార్చుకున్నారు.

తన కొత్త విదేశీ ప్రాజెక్టులను అమలు చేయడానికి, 3వ నెపోలియను 'నౌకాదళం వలసల మంత్రిత్వ శాఖ' అనే కొత్త శాఖను సృష్టించారు. దానికి నాయకత్వం వహించడానికి ప్రాస్పరు, మార్క్విసు ఆఫ్ చెస్సెలౌప్-లౌబటు అనే ఉత్సాహవంతుడైన మంత్రిని నియమించారు. ఈ ప్రయత్నంలో ఒక కీలక భాగం ఫ్రెంచి నౌకాదళాన్ని ఆధునీకరించడం; ఆయన ఆవిరి శక్తితో నడిచే, ప్రొపెల్లర్ల ద్వారా ముందుకు సాగే 15 శక్తివంతమైన కొత్త యుద్ధ నౌకల నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించారు; అలాగే ఆవిరి శక్తితో నడిచే సైనిక రవాణా నౌకల సముదాయాన్ని కూడా రూపొందించారు. ఫ్రెంచి నేవీ బ్రిటను నౌకాదళం తర్వాత ప్రపంచంలోనే రెండవ అత్యంత శక్తివంతమైన నౌకాదళంగా అవతరించింది. ఆయన నావికా పదాతిదళంలోని ప్రత్యేక దళాలు, జౌయావ్సు, చస్సెయూర్సు డి ‘ ఆఫ్రిక్యూ అల్జీరియను నిపుణులైన షూటర్లు వంటి వారిని కలిపి ఒక కొత్త వలస సైనిక దళాన్ని కూడా సృష్టించారు; అంతేకాకుండా 1831లో స్థాపించబడి, క్రిమియా, ఇటలీ, మెక్సికో యుద్ధాలలో కీర్తి గడించిన విదేశీ దళంను ఆయన విస్తరించారు. 3వ నెపోలియను పాలన ముగిసే సమయానికి ఫ్రెంచి విదేశీ భూభాగాల విస్తీర్ణం మూడు రెట్లు పెరిగింది; 1870 నాటికి అవి 10,00,000 చ.కిమీ( 3,90,000 చ.మై) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి, 5 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మంది నివాసితులను కలిగి ఉన్నాయి.^[83]

ఆసియా

ఇండోచీనాలో ఫ్రెంచి ఉనికిని పెంచడానికి కూడా 3వ నెపోలియను చర్యలు తీసుకున్నారు. ఆయన ఈ నిర్ణయం తీసుకోవడంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే—తూర్పు ఆసియాలో తన ప్రభావాన్ని విస్తరించకపోతే ఫ్రాన్సు ఒక ద్వితీయ శ్రేణి శక్తిగా మారిపోయే ప్రమాదం ఉందని ఆయన బలంగా విశ్వసించడం. ఫ్రాన్సు ప్రపంచానికి నాగరికతను అందించే బాధ్యతను కలిగి ఉందనే భావన మరింత లోతుగా పాతుకుపోయింది. ^[84]

17వ శతాబ్దంలో జెసూటు మతగురువు అలెగ్జాండరు డి రోడ్సు అక్కడ ఒక మిషను‌ను ప్రారంభించినప్పటి నుండి ఫ్రెంచి మిషనరీలు వియత్నాంలో చురుకుగా ఉన్నారు. 1858లో న్గుయెను రాజవంశానికి చెందిన వియత్నాం చక్రవర్తి ఫ్రెంచి ప్రభావం వల్ల తమకు ముప్పు ఉందని భావించి, మిషనరీలను బహిష్కరించడానికి ప్రయత్నించాడు. మిషనరీలను అంగీకరించేలా, కాథలిక్కుల మీద జరుగుతున్న హింసను ఆపేలా ప్రభుత్వాన్ని బలవంతం చేయడానికి 3వ నెపోలియను చార్లెసు రిగాల్టు డి జెనౌలీ నాయకత్వంలో స్పెయిను అందించిన మూడు వేల మంది ఫ్రెంచి, మూడు వేల మంది ఫిలిప్పీను సైనికులతో కూడిన పద్నాలుగు యుద్ధనౌకల నౌకాదళాన్ని పంపాడు. 1858 సెప్టెంబరులో దండయాత్ర దళం డా నాంగు ఓడరేవును స్వాధీనం చేసుకుని ఆక్రమించింది. ఆ తర్వాత 1859 ఫిబ్రవరిలో దక్షిణానికి కదిలి సైగాను‌ను ఆక్రమించింది. వియత్నాం పాలకుడు మూడు ప్రావిన్సులను ఫ్రాన్సు‌కు అప్పగించవలసి వచ్చింది. కాథలిక్కులకు రక్షణ కల్పించవలసి వచ్చింది. ఫ్రెంచి దళాలు చైనా దండయాత్రలో పాల్గొనడానికి కొంతకాలం వెళ్ళిపోయాయి. కానీ 1862లో వియత్నాం చక్రవర్తి ఒప్పందాలను పూర్తిగా పాటించకపోవడంతో వారు తిరిగి వచ్చారు. చక్రవర్తి అన్నాం, టోంకిను‌లలో ఒప్పంద ఓడరేవులను తెరవవలసి వచ్చింది. 1864లో కోచిను‌చైనా మొత్తం ఫ్రెంచి భూభాగంగా మారింది.

1863లో థాయి‌లాండు ప్రభుత్వం ద్వారా అధికారంలోకి వచ్చిన కంబోడియా పాలకుడు, రాజు నోరోడం, తన మద్దతుదారుల మీద తిరుగుబాటు చేసి ఫ్రాన్సు రక్షణ కోరాడు. థాయి రాజు, కంబోడియా థాయి‌లాండు‌కు అప్పగించిన లావోసు‌లోని రెండు ప్రావిన్సులకు బదులుగా, కంబోడియా మీద అధికారాన్ని ఫ్రాన్సు‌కు అప్పగించారు. 1867లో కంబోడియా అధికారికంగా ఫ్రాన్సు సంరక్షిత రాజ్యంగా మారింది.

1859 ఫిబ్రవరి 18న చార్లెసు రిగాల్టు డి జెనౌలీచే సైగాను ఆక్రమణ — ఆంటోయిను మోరెలు-ఫాటియో చిత్రించినది
1864లో ఫాంటైను‌బ్లో రాజప్రాసాదంలో సియామీసు రాయబార వర్గాన్ని 3వ నెపోలియను స్వీకరించడం
హనోయిలోని వియత్నాం అధ్యక్ష భవనం, ఇండోచైనా ఫ్రెంచి గవర్నరు-జనరలు‌కు నివాసంగా ఉండేందుకు 1900, 1906 మధ్య నిర్మించబడింది.

1870–1871 నాటి ఫ్రాంకో-ప్రష్యను యుద్ధంలో ఓటమి పాలయ్యాక ఆతరువాత మూడవ గణతంత్రం (1871–1940) స్థాపించబడిన తర్వాతే ఫ్రాన్సు తన తర్వాతి కాలపు వలస భూభాగాలలో అధిక భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకోగలిగింది. కోచిను‌చైనాలోని తమ స్థావరం నుండి, ఫ్రెంచి వారు టోంకిను (ఆధునిక ఉత్తర వియత్నాంలో) అన్నం (ఆధునిక మధ్య వియత్నాంలో) ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకున్నారు; 1883లో ఫ్రాన్సు, వియత్నాంకు చెందిన న్గుయెను రాజవంశం మధ్య కుదిరిన 'హ్యూ ఒప్పందం' ద్వారా ఈ ప్రాంతాలను ఫ్రెంచి రక్షణ ప్రాంతాలుగా మార్చారు. కంబోడియా, కోచిను‌చైనాలతో కలిపి ఈ ప్రాంతాలన్నీ 1887లో 'ఫ్రెంచి ఇండోచైనా'గా రూపుదిద్దుకున్నాయి (దీనికి 1893లో లావోసు, 1900లో గ్వాంగు‌జౌవాను ప్రాంతాలు జతచేర్చబడ్డాయి).^[85]

1849లో షాంఘైలో ఫ్రెంచి ప్రత్యేక ప్రాంతం స్థాపించబడింది. ఆ తరువాత 1860లో టియెను‌సిను‌లో (ప్రస్తుతం టియాంజిను అని పిలుస్తారు) ఫ్రెంచి ప్రత్యేక ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. ఈ రెండు రాయితీ ప్రాంతాలు 1946 వరకు కొనసాగాయి.^[86] ఫ్రెంచి వారికి గ్వాంగ్‌జౌ, హాంకౌ (ప్రస్తుతం వుహానులో భాగం) నగరాలలో కూడా చిన్న రాయితీ ప్రాంతాలు ఉండేవి.^[87]

బ్రిటను అప్పటివరకు స్వతంత్రంగా ఉన్న ఎగువ బర్మాను జయించి తన సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్న మూడవ ఆంగ్లో-బర్మా యుద్ధంకు పాక్షికంగా ఒక కారణం ఉంది: బర్మాకు సమీపంలో ఉన్న భూభాగాలను ఫ్రాన్సు ఆక్రమించుకుంటూ ముందుకు సాగడం పట్ల బ్రిటను‌కు కలిగిన ఆందోళన అందుకు కారణంగా ఉంది.

మధ్య ప్రాచ్యం

1860 వసంతకాలంలో అప్పటి ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉన్న లెబనాన్లో, డ్రూజు ప్రజలకు, మరోనైటు క్రైస్తవులకు మధ్య ఒక యుద్ధం చెలరేగింది. లెబనాను ‌లోని ఒట్టోమను అధికారులు ఈ హింసాకాండను అరికట్టలేకపోయారు; ఇది పొరుగున ఉన్న సిరియాకు కూడా విస్తరించింది. ఫలితంగా అనేకమంది క్రైస్తవులు ఊచకోతకు గురయ్యారు. డమాస్కస్లో, ఎమిరు అబ్దు-ఎల్-కాదరు అక్కడి క్రైస్తవులను ముస్లిం అల్లరిమూకల నుండి రక్షించారు. మధ్య ప్రాచ్యంలో ఫ్రాన్సు ప్రభావం మరింత విస్తరించడానికి ఇది దారితీస్తుందని భయపడిన లండను ప్రభుత్వం దీనిని వ్యతిరేకించినప్పటికీ క్రైస్తవుల పక్షాన జోక్యం చేసుకోవడం తన బాధ్యతగా 3వ నెపోలియను భావించారు. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నుండి అనుమతి పొందడానికి సుదీర్ఘమైన, క్లిష్టమైన చర్చలు జరిపిన అనంతరం 3వ నెపోలియను ఏడు వేల మందితో కూడిన ఒక ఫ్రెంచి సైనిక దళాన్ని ఆరు నెలల కాలానికి పంపారు. ఈ దళాలు 1860 ఆగస్టులో బీరుటు‌కు చేరుకుని, క్రైస్తవ, ముస్లిం వర్గాల మధ్య ఉన్న పర్వత ప్రాంతాలలో తమ స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. 3వ నెపోలియను పారిసు‌లో ఒక అంతర్జాతీయ సదస్సును నిర్వహించారు; ఆ సదస్సు నిర్ణయం ప్రకారం లెబనాను దేశం ఒట్టోమను సుల్తాను నియమించిన ఒక క్రైస్తవ గవర్నరు పాలనలోకి వచ్చింది. తద్వారా అక్కడ ఒక తాత్కాలిక శాంతి నెలకొంది. దాదాపు ఒక సంవత్సరం గడిచిన తర్వాత 1861 జూన్‌లో ఫ్రెంచి దళాలు అక్కడి నుండి నిష్క్రమించాయి. ఫ్రెంచి జోక్యం బ్రిటిషు వారిని ఆందోళనకు గురిచేసినప్పటికీ ఫ్రాన్సు ‌లోని శక్తివంతమైన క్యాథలికు రాజకీయ వర్గంలో మాత్రం ఇది అత్యంత ఆదరణ పొందింది; ఇటలీలోని తన భూభాగాలకు సంబంధించి లూయిసు నెపోలియను (3వ నెపోలియను), పోపు మధ్య తలెత్తిన వివాదం పట్ల ఆ క్యాథలికు వర్గం అప్పటికే ఆందోళనతో ఉంది. ^[88]

బ్రిటను, ఫ్రాన్సు మధ్య ఒక చారిత్రక స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందమైన 1860 నాటి కాబ్డెన్-షెవాలియర్ ఒప్పందం మీద సంతకాలు జరిగినప్పటికీ అలాగే క్రిమియా, చైనా, మెక్సికోలలో ఫ్రాన్సు, బ్రిటను సంయుక్తంగా సైనిక చర్యలు చేపట్టినప్పటికీ వలస పాలన యుగంలో బ్రిటను, ఫ్రాన్సు మధ్య దౌత్య సంబంధాలు ఎప్పుడూ సన్నిహితంగా మారలేదు. 1846 నుండి 1851 వరకు బ్రిటను విదేశాంగ మంత్రిగానూ 1855 నుండి 1865 వరకు ప్రధానమంత్రిగానూ వ్యవహరించిన లార్డ్ పామర్‌స్టన్ ఐరోపాలో అధికార సమతుల్యతను కాపాడటానికి ప్రయత్నించారు; ఈ ప్రయత్నాలలో ఫ్రాన్సు‌తో చేతులు కలపడం అనేది చాలా అరుదుగా మాత్రమే జరిగేది. 1859లో ఫ్రాన్సు బ్రిటను ‌మీద దండయాత్రకు ప్రయత్నించవచ్చనే భయాలు కూడా కొద్దికాలం పాటు తలెత్తాయి.^[89] లెబనాను, ఆగ్నేయాసియా, మెక్సికోలలో ఫ్రాన్సు చేపట్టిన జోక్యాల పట్ల పామరు‌స్టను‌కు అనుమానాలు ఉండేవి. అమెరికను అంతర్యుద్ధం (1861–65)లో ఫ్రాన్సు దక్షిణాది పక్షాన జోక్యం చేసుకోవచ్చని కూడా పామర‌స్టను ఆందోళన చెందారు.^[90] ఈజిప్టులో ఫెర్డినాండు డి లెస్సెప్సు ఆధ్వర్యంలో సూయజు కాలువ (1859–1869) నిర్మాణం చేపట్టడం పట్ల కూడా బ్రిటీషు వారు ముప్పుగా భావించారు. దౌత్యపరమైన ఒత్తిళ్ల ద్వారా, కార్మికుల మధ్య తిరుగుబాట్లను ప్రేరేపించడం ద్వారా ఆ కాలువ నిర్మాణం పూర్తికాకుండా అడ్డుకోవడానికి వారు ప్రయత్నించారు.^[91]

ఫ్రెంచి మద్దతుగల ఒక సంస్థ ద్వారా సూయజు కాలువ విజయవంతంగా నిర్మించబడింది; బ్రిటిషు ప్రభుత్వం దాదాపు సగం వాటాలను సొంతం చేసుకున్నప్పటికీ ఈ కాలువ ఫ్రెంచి నియంత్రణలోనే కొనసాగింది. ^[92] తూర్పు ఆఫ్రికా, ఆసియాలో తమ ప్రభావాన్ని, తమతమ సామ్రాజ్యాలను నిలబెట్టుకోవడానికి ఈ కాలువ అత్యంత కీలకమని ఆ రెండు దేశాలు భావించాయి. 1882లో ఈజిప్టులో చెలరేగిన అంతర్గత అశాంతి కారణంగా బ్రిటను ఆ దేశ వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోవాల్సి వచ్చింది; ఈ క్రమంలో అది ఫ్రాన్సు‌కు సహకారం అందించింది. ఫ్రాన్సు ప్రముఖ విస్తరణవాది జూలెసు ఫెర్రీ అప్పటికి పదవిలో లేకపోవడంతో ఈజిప్టు మీద పూర్తి నియంత్రణను లండను (బ్రిటను) చేపట్టడానికి పారిసు (ఫ్రాన్సు) అనుమతినిచ్చింది.^[93]

1870–1939 మధ్య కాలంలో 'సామ్రాజ్యం' అనే పదం వినియోగంలో వచ్చిన మార్పులు

3వ నెపోలియను పతనం తర్వాత చాలా తక్కువ మంది రచయితలు మాత్రమే 'సామ్రాజ్యం' అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు; ఎందుకంటే ఆ పదం అప్పటికి నిరంకుశత్వం, పతనావస్థ, బలహీనతలతో ముడిపడిపోయింది. దానికి బదులుగా వారు 'వలసలు' అనే పదాన్ని వాడటానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. అయితే 1880లు, 1890ల నాటికి రిపబ్లికన్లు రాజకీయ వ్యవస్థ మీద తమ ఆధిపత్యాన్ని సుస్థిరం చేసుకుంటున్న తరుణంలో రాజకీయ నాయకులు, మేధావులు, రచయితలు అధిక సంఖ్యలో "వలస సామ్రాజ్యం" అనే పదబంధాన్ని ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు; దీనిని వారు రిపబ్లికనిజానికి, ఫ్రెంచి జాతికి ముడిపెట్టారు.^[94]

చాలామంది ఫ్రెంచి ప్రజలు విదేశీ వ్యవహారాలను, వలస సంబంధిత అంశాలను పట్టించుకోలేదు. 1914 నాటికి ఈ విషయంలో ప్రధాన సమూహంగా పార్టి కాలనియలు నిలిచింది; ఇది 50 సంస్థల కూటమి అయినప్పటికీ ఇందులో మొత్తం సభ్యుల సంఖ్య కేవలం 5,000 మాత్రమే ఉంది.^[95]^[96]

వలసవాదానికి గల కారణాలు - సమర్థనలు

నాగరికత కల్పన లక్ష్యం

19వ శతాబ్దం చివరిలో 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఫ్రెంచి వలసవాద ప్రాజెక్టు ఒక ప్రధాన లక్షణం నాగరికత కల్పన లక్ష్యం. నాగరికత తెలియని ప్రజలకు నాగరికతను నేర్పించడం ఐరోపా దేశాల విధి అనేదే ఈ సిద్ధాంతం సారాంశం.^[97] ఈ దృక్పథంతోనే వలస అధికారులలు ఫ్రెంచి వలస ప్రాంతాలలో—ముఖ్యంగా ఫ్రెంచ్ పశ్చిమ ఆఫ్రికా, మడగాస్కరులలో—ఫ్రెంచి-ఐరోపా సంస్కృతిని వ్యాపింపజేసే విధానాన్ని అమలు చేశారు. 19వ శతాబ్దంలో గాడెలోపు, మార్టినిక్యూ, గుయన్నె, రీయూనియను అనే నాలుగు పాత వలస ప్రాంతాల ప్రజలకు; అలాగే ఫ్రెంచ్ ఇండియా, సెనెగలులోని "నాలుగు కమ్యూను‌ల" నివాసులకు ఫ్రెంచి పౌరసత్వం, దానితో పాటు ఫ్రెంచి దిగువ సభకు తమ ప్రతినిధిని ఎన్నుకునే హక్కు కూడా కల్పించబడ్డాయి. చాలా సందర్భాలలో, ఎన్నికైన ప్రతినిధులు శ్వేతజాతీయులైన ఫ్రెంచి వారే; అయినప్పటికీ 1914లో ఎన్నికైన సెనెగల్ వాసి బ్లైసె డియాగ్నె వంటి కొందరు నల్లజాతీయులు కూడా వీరిలో ఉన్నారు.^[98]^[99]

'నాగరికత కల్పించే ఆశయం' అనే భావనను సమర్థించుకోవడంలో జాత్యహంకారం, శ్వేతజాతీయుల ఆధిపత్య గురించిన భావనలు అంతర్భాగంగా ఉండేవి. ఫ్రెంచి వలసవాదులు ఐరోపా యేతర సమాజాలను నాగరికత లేనివిగానూ, తమ వలస పాలనలోని ప్రజలకు ఐరోపా తరహా పునఃవిద్యాబోధన అవసరమని భావించారు.^[100] ఆర్థరు డీ గొబినియు వంటి జాత్యహంకార డార్విను వాదులు, ఇతర వర్ణాల ప్రజలు శ్వేతజాతీయుల కంటే జీవశాస్త్రపరంగా తక్కువ స్థాయివారని తప్పుగా పేర్కొంటూ ఈ సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించారు.^[100]

మరోవైపు అతిపెద్ద, అత్యధిక జనాభా కలిగిన వలస ప్రాంతాలలో "సుజెట్లు ఫ్రాంసియాసు" ("ఫ్రెంచి ప్రజలు" లేదా స్థానికులు), " సిటానియెన్సు ఫ్రంసియాసు" ("ఫ్రెంచి పౌరులు" లేదా యూరోపియను మూలాలు కలిగినవారు) మధ్య కఠినమైన విభజన పాటించబడేది; వీరికి వేర్వేరు హక్కులు, బాధ్యతలు ఉండేవి. ఈ విధానం 1946 వరకు కొనసాగింది. ఫ్రెంచి వలస చట్టం మీద 1927లో వెలువడిన ఒక గ్రంథంలో పేర్కొన్నట్లుగా స్థానికులకు ఫ్రెంచి పౌరసత్వం మంజూరు చేయడం అనేది "ఒక హక్కు కాదు. అది కేవలం ఒక విశేష అధికారం మాత్రమే".^[101] ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికా, ఫ్రెంచి భూమధ్యరేఖ ఆఫ్రికాకు సంబంధించి 1912లో జారీ చేసిన రెండు శాసనాలు ఒక స్థానికుడికి ఫ్రెంచి పౌరసత్వం లభించాలంటే ఆయన పాటించాల్సిన షరతులను నిర్దేశించాయి (వీటిలో ఫ్రెంచి భాష మాట్లాడటం, రాయడం, గౌరవప్రదమైన జీవనోపాధి కలిగి ఉండటం, మంచి నైతిక ప్రమాణాలను ప్రదర్శించడం వంటివి ఉన్నాయి). 1830 నుండి 1946 మధ్య కాలంలో కేవలం 3,000 నుండి 6,000 మంది స్థానిక ముస్లిం అల్జీరియన్లకు మాత్రమే ఫ్రెంచి పౌరసత్వం మంజూరు చేయబడింది. ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో 'ఫోరు కమ్యూన్సు' వెలుపల ఉన్న మొత్తం 15 మిలియన్ల జనాభాలో, కేవలం 2,500 మంది మాత్రమే స్థానిక పౌరులుగా గుర్తింపు పొందారు.^[102]

ఫ్రెంచి సంప్రదాయవాదులు ఫ్రెంచి వలస పాలనలో అనుసరించిన 'సమ్మేళన విధానాలను' ఒక ప్రమాదకరమైన ఉదారవాద భ్రమగా అభివర్ణిస్తూ తీవ్రంగా విమర్శించేవారు. మొరాకో సంరక్షిత ప్రాంతంలో ఫ్రెంచి పరిపాలన యంత్రాంగం సాంస్కృతిక సమ్మేళనాన్ని నివారించడాని అలాగే తమ పాలనకు సహకారం అందించే స్థానిక సంప్రదాయ సమాజాన్ని పరిరక్షించడానికి పట్టణ ప్రణాళిక, వలస విద్యా విధానాలను ఉపయోగించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది; అయితే ఈ ప్రయత్నాలు మిశ్రమ ఫలితాలను మాత్రమే ఇచ్చాయి. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత మొరాకోలో అమలు చేయబడిన విభజనవాద విధానం 'విచీయిజం'తో ఉన్న సంబంధాల కారణంగా అప్రతిష్ట పాలైంది; తత్ఫలితంగా 'సమీకరణవాదం' ఒక స్వల్పకాలిక పునరుజ్జీవనాన్ని పొందింది.^[98]

డేవిడు పి. ఫోర్సైతు ఇలా రాశారు: "పడమరన ఉన్న సెనెగలు, మౌరిటానియా నుండి తూర్పున ఉన్న నైజరు వరకు (ఇదే తర్వాతి కాలంలో 'ఫ్రెంచ్ ఆఫ్రికా'గా మారింది), సమాంతరంగా అనేక విధ్వంసక యుద్ధాలు జరిగాయి. వీటి ఫలితంగా భారీ సంఖ్యలో ప్రజలు హింసాత్మకంగా బానిసలుగా మార్చబడ్డారు. ఇరవైయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తక్కువ జనాభా కలిగిన ఈ ప్రాంతంలో 3 నుండి 3.5 మిలియన్ల మంది బానిసలు ఉండేవారని అంచనా; ఇది అప్పటి మొత్తం జనాభాలో 30 శాతానికి పైగా ఉండేది."^[103] 1905లో ఫ్రెంచి వారు ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని చాలా ప్రాంతాలలో బానిసత్వాన్ని రద్దు చేశారు.^[104] 1906 నుండి 1911 మధ్య కాలంలో ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో పది లక్షలకు పైగా బానిసలు తమ యజమానుల నుండి పారిపోయి. తమ పూర్వ నివాసాలకు తిరిగి వెళ్ళిపోయారు.^[105] మడగాస్కర్లో, 1896లో ఫ్రెంచి వారు బానిసత్వాన్ని రద్దు చేసిన తర్వాత 5,00,000 మందికి పైగా బానిసలు విముక్తులయ్యారు.^[106]

విద్య

సమానత్వం అనే విప్లవాత్మక ఆదర్శం ద్వారా ప్రభావితమైన ఫ్రెంచి వలస అధికారులు, పాఠశాలలు, పాఠ్య ప్రణాళికలు, బోధనా పద్ధతులను సాధ్యమైనంత వరకు ప్రామాణీకరించారు. స్థానిక ప్రజల ఆశయాలను పెంపొందించాలనే ఉద్దేశంతో వారు వలస పాఠశాల వ్యవస్థలను స్థాపించలేదు; దానికి బదులుగా మాతృదేశంలో అప్పట్లో వాడుకలో ఉన్న వ్యవస్థలను, పద్ధతులను వారు ఇక్కడికి యథాతథంగా దిగుమతి చేశారు.^[107] మితమైన శిక్షణ కలిగిన దిగువ స్థాయి ఉద్యోగ యంత్రాంగం ఉండటం వలస అధికారులకు ఎంతో ఉపయోగపడింది.^[108] ఫ్రెంచి విద్యను అభ్యసించి కొత్తగా ఆవిర్భవిస్తున్న స్థానిక ఉన్నత వర్గాల వారు, గ్రామీణ ప్రజలకు విద్యను అందించడానికి పెద్దగా విలువగా చూడలేదు.^[109] 1946 తర్వాత అత్యుత్తమ విద్యార్థులను ఉన్నత శిక్షణ కోసం పారిసు‌కు తీసుకురావడం ఒక విధానంగా మారింది. దీని ఫలితంగా తర్వాతి తరం నాయకులు పారిసు కేంద్రంగా విస్తరిస్తున్న వలస వ్యతిరేక ప్రవాస ఉద్యమ వాతావరణంలో పూర్తిగా లీనమయ్యారు. ఆయా వలస ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన విద్యార్థులు, అక్కడ ఉన్నత విద్యాభ్యాసం చేస్తున్న పండితులతోనో, లేదా తీవ్రవాద విప్లవకారులతోనో, లేదా వీరిద్దరి మధ్యస్థంగా ఉన్న ఇతర వర్గాల వారితోనో స్వేచ్ఛగా మమేకమయ్యేవారు. హో చి మిన్ పారిసు‌లో ఉన్న ఇతర యువ విప్లవకారులు కలిసి 1920లో ఫ్రెంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీని స్థాపించారు.^[110]

ట్యునీషియా విషయంలో పరిస్థితి భిన్నంగా (ప్రత్యేకంగా) ఉండేది. ఈ వలస ప్రాంత పరిపాలన బాధ్యతలను పాల్ కాంబన్ నిర్వహించారు; ఆయన వలసదారులకు, స్థానిక ప్రజలకు ఇద్దరికీ వర్తించేలా ఒక విద్యా వ్యవస్థను నిర్మించారు. ఇది మాతృదేశమైన ఫ్రాన్సు ‌లోని విద్యా విధానాన్ని దగ్గరగా పోలి ఉండేది. ఆయన స్త్రీ విద్యకు, వృత్తి విద్యా బోధనకు అధిక ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చే నాటికి ట్యునీషియా విద్యా ప్రమాణాలు దాదాపు ఫ్రాన్సు‌లోని ప్రమాణాలకు సమానంగా ఉండేవి.^[111]

ఆఫ్రికా అభివృద్ధిని కుంటుపరిచి, వలసవాద ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించే ప్రయత్నంగా భావించిన ఆఫ్రికను జాతీయవాదులు అటువంటి ప్రభుత్వ విద్యా వ్యవస్థను తిరస్కరించారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఉద్భవించిన జాతీయవాద ఉద్యమం మొట్టమొదటి డిమాండ్లలో ఒకటి—ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో, ఐరోపావాసులతో సమానత్వాన్ని వాగ్దానం చేసే, పూర్తిస్థాయి 'మెట్రోపాలిటను-శైలి' విద్యను ప్రవేశపెట్టడం.^[112]^[113]

అల్జీరియాలో ఈ విషయం మీద చర్చ తీవ్రంగా ధృవీకరించబడింది (రెండు విరుద్ధ ధృవాలుగా చీలిపోయింది). ఫ్రెంచి వారు శాస్త్రీయ పద్ధతి, ఫ్రెంచి సంస్కృతి ఆధారంగా పాఠశాలలను స్థాపించారు. పియడ్సు - నొయిర్సు (ఐరోపా నుండి వచ్చిన కాథలికు వలసదారులు) దీనిని స్వాగతించారు. అయితే మానసిక చురుకుదనాన్ని, తమ విశిష్ట మత సంప్రదాయాన్ని ఎంతో విలువైనవిగా భావించే ముస్లిం అరబ్బులు ఆ లక్ష్యాలను తిరస్కరించారు. అరబ్బులు దేశభక్తులుగా మారడానికి నిరాకరించారు; 1962 తర్వాత పియడ్సు - నొయిర్సు, వారి అరబు మిత్రులు బహిష్కరణకు వెళ్లేంత వరకు ఒక ఏకీకృత విద్యా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం అసాధ్యంగా మారింది.^[114]

ఫ్రెంచి వలసవాద విమర్శకులు

ఫ్రెంచి వలసవాద విమర్శకులు 1920లలో అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందారు. తమ నిరసనలను ప్రపంచానికి వినిపించడానికి వారు తరచుగా డాక్యుమెంటరీ నివేదికలను, అలాగే లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్, అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ వంటి సంస్థలను సంప్రదించే అవకాశాలను వినియోగించుకున్నారు. స్థానిక ప్రజల మధ్య నెలకొన్న తీవ్రమైన హింస, బాధలే వారి ప్రధాన విమర్శలకు కేంద్రబిందువుగా నిలిచాయి. ఆల్బర్ట్ లండ్రెసు, ఫెలీషియను చెల్లాయె, పౌల్ మొనెటు వంటి ప్రముఖులు ఈ విమర్శకులలో ఉన్నారు; వీరి పుస్తకాలు, వ్యాసాలు ప్రజలచే విస్తృతంగా చదవబడ్డాయి.^[115]

వలసవాద నిర్మూలన

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యం పతనం ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో సామ్రాజ్యంలోని వివిధ ప్రాంతాలను ఇతర విదేశీ శక్తులు ఆక్రమించుకున్నాయి (ఇండోచైనాను జపాన్; సిరియా, లెబనాను, మడగాస్కర్‌లను బ్రిటను; మొరాకో, అల్జీరియాలను అమెరికా, బ్రిటను‌లు; అలాగే ట్యునీషియాను జర్మనీ, ఇటలీలు ఆక్రమించాయి). అయితే చార్లెస్ డి గాల్ నాయకత్వంలో ఫ్రెంచి వారు తమ నియంత్రణను క్రమంగా తిరిగి స్థాపించుకున్నారు. 1946 నాటి రాజ్యాంగంలో చేర్చబడిన ఫ్రెంచ్ యూనియన్ నామమాత్రంగా పూర్వపు వలస సామ్రాజ్యం స్థానాన్ని భర్తీ చేసింది; అయినప్పటికీ పారిసు ‌లోని అధికారులు మాత్రం పూర్తి నియంత్రణను తమ చేతుల్లోనే ఉంచుకున్నారు. ఈ వలస ప్రాంతాలకు స్థానిక శాసనసభలు మంజూరు చేయబడినప్పటికీ వాటికి కేవలం పరిమితమైన స్థానిక అధికారాల, బడ్జెట్లు మాత్రమే కేటాయించబడ్డాయి. "ఎవొల్యూసు"గా పిలువబడే ఒక ఉన్నత వర్గం ఆవిర్భవించింది; వీరు సముద్రాంతర భూభాగాలకు చెందిన స్థానికులే అయినప్పటికీ ప్రధాన భూభాగమైన ఫ్రాన్సు‌లో నివసించేవారు.^[116]

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో మిత్రరాజ్యమైన ఫ్రీ ఫ్రాన్సు తరచుగా బ్రిటిషు మద్దతుతో అక్షరాజ్యాలతో పొత్తు పెట్టుకున్న విచీ ఫ్రాన్సు వలసరాజ్యాల నియంత్రణ కోసం కొన్నిసార్లు ప్రత్యక్ష సైనిక పోరాటంతో కూడా తలపడ్డాయి. 1943 నాటికి జపాన్ నియంత్రణలో ఉన్న ఇండోచైనా మినహా మిగిలిన అన్ని కాలనీలు ఫ్రీ ఫ్రెంచి ఉద్యమంలో చేరాయి. ^[117]

3,00,000 మంది ఉత్తర ఆఫ్రికా అరబ్బులు ఫ్రీ ఫ్రెంచి దళాలలో పోరాడటంతో ఈ విదేశీ సామ్రాజ్యం ఫ్రాన్సు‌కు విముక్తి కల్పించడంలో సహాయపడింది. ^[118] అయితే చార్లెసు డి గాలుకు కాలనీలకు విముక్తి కల్పించాలనే ఉద్దేశం లేదు. సామ్రాజ్యం స్థానంలో యుద్ధానంతర యూనియను‌ను ఏర్పాటు చేసే ప్రణాళికలను ప్రకటించడానికి ఆయన 1944 జనవరిలో బ్రజ్జావిల్లేలో (జాతీయవాద నాయకులను మినహాయించి) వలస గవర్నర్ల బ్రజ్జావిల్లే సమావేశంను సమావేశపరిచారు. ^[119]బ్రాజావిల్లే ప్రకటన ఇలా ప్రకటించింది:

వలస రాజ్యాలలో ఫ్రాన్సు చేపట్టిన నాగరికతా కార్య లక్ష్యాలు, స్వయంప్రతిపత్తి అనే ఆలోచనను, సామ్రాజ్యం, ఫ్రెంచి కూటమి వెలుపల అభివృద్ధికి ఉన్న అన్ని అవకాశాలను పూర్తిగా తోసిపుచ్చింది; వలస రాజ్యాలలో సాధ్యమయ్యే రాజ్యాంగబద్ధమైన స్వయం పరిపాలనను తిరస్కరించాలి. ^[120]

ఈ ప్రకటన సామ్రాజ్యం అంతటా ఉన్న జాతీయవాదులకు ఆగ్రహం తెప్పించింది. ఇండోచైనా, అల్జీరియాలలో దీర్ఘకాలిక యుద్ధాలకు రంగం సిద్ధం చేసింది. ఆ యుద్ధాలలో ఫ్రాన్సు అవమానకర రీతిలో ఓడిపోయింది.

సంఘర్షణ

ఫ్రాన్సు వెంటనే వలస పాలన నిర్మూలన ఉద్యమపు ప్రారంభ దశలను ఎదుర్కొన్నది. అల్జీరియాలో 1945 మేలో జరిగిన ప్రదర్శనలను తీవ్రంగా అణచివేశారు; ఈ హింసాకాండలో సుమారు 6,000 నుండి 45,000 మంది అల్జీరియన్లు మరణించినట్లు అంచనా.^[121]^[122] 1946 నవంబరులో ఇండోచైనాలోని హైఫాంగు నగరంలో చెలరేగిన అశాంతిని ఒక యుద్ధనౌకతో నగరం మీద బాంబుల వర్షం కురిపించడం ద్వారా అణచివేశారు.^[123] పాల్ రమాడియరు (ఎఫ్‌ఎస్‌ఐఒ) నేతృత్వంలోని మంత్రివర్గం 1947లో మడగాస్కరు‌లో జరిగిన 'మలగసీ తిరుగుబాటు'ను అణచివేసింది. ఈ తిరుగుబాటుకు విద్యే కారణమని ఫ్రెంచి అధికారులు ఆరోపించారు. ఈ అణచివేతలో మరణించిన మలగసీ ప్రజల సంఖ్య మీద ఫ్రెంచి అధికారుల అంచనాలు 11,000 (కనీస అంచనా) నుండి ఫ్రెంచి సైన్యం అంచనా ప్రకారం 89,000 వరకు ఉన్నాయి.^[124]

అదేవిధంగా ఇండోచైనాలో సోవియటు యూనియను, చైనా మద్దతు కలిగిన హో చి మిన్ నేతృత్వంలోని 'వియత్ మిన్' దళాలు, వియత్నాం స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాయి; దీనితో 'మొదటి ఇండోచైనా యుద్ధం' ప్రారంభమైంది. ఈ యుద్ధం 1954 వరకు కొనసాగింది. ఉత్తర వియత్నాంలోని 'డియన్ బియెన్ ఫూ యుద్ధం'లో వియత్ మిన్ దళాలు ఫ్రెంచి సైన్యాన్ని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాయి; మొదటి ఇండోచైనా యుద్ధంలో ఫ్రెంచి, వియత్నామీసు దళాల మధ్య జరిగిన చివరి ప్రధాన యుద్ధం ఇదే.

డియెను బియెను ఫూ వద్ద వియత్నాం విజయం సాధించిన తర్వాత, 1954 జెనీవా ఒప్పందాలు కుదిరిన పిమ్మట, ఫ్రెంచ్ ఇండోచైనాలోని తన వలస రాజ్యాలన్నింటి నుండి తన దళాలను ఉపసంహరించుకోవడానికి ఫ్రాన్సు అంగీకరించింది. అయితే వియత్నాంను తాత్కాలికంగా 17వ అక్షాంశం వద్ద విభజించాలని ఉత్తర ప్రాంత నియంత్రణను హో చి మిన్ నాయకత్వంలో వియత్నాం ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రంగా సోవియటు మద్దతుగల వియతు మిన్‌కు అప్పగించాలని అలాగే దక్షిణ ప్రాంతాన్ని పూర్వ న్గుయెను వంశపు చక్రవర్తి బావో దాయ్ నాయకత్వంలో వియత్నాం రాజ్యంగా కొనసాగించాలని ఆ ఒప్పందం నిర్దేశించింది. (1945 ఆగస్టు విప్లవం సమయంలో హో చి మిన్ ఒత్తిడికి తలొగ్గి తన పదవిని త్యజించిన వ్యక్తి బావో దాయి).^[125]^[126] అయిత 1955లో వియత్నాం రాజ్య ప్రధానమంత్రి అయిన న్గో దిన్ దియెమ్, ఒక జనవాక్య సేకరణ (ఈ జనవాక్యసేకరణ మోసాలు జరిగినట్లు ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నది ) ద్వారా బావో దాయ్ని పదవి నుండి తొలగించి కొత్తగా ఏర్పడిన వియత్నాం గణతంత్రానికి అధ్యక్షుడిగా తనను తాను ప్రకటించుకున్నారు. మొదటి వియత్నాం గణతంత్రంలో (ఆర్‌విఎన్) అమెరికా-మద్దతుగల అధ్యక్షుడు న్గొ డిన్హు డియం, హో చి మిన్ విజయం సాధించి తద్వారా పూర్తిస్థాయి కమ్యూనిస్టు ఆక్రమణ జరుగుతుందనే భయంతో—జెనీవా సదస్సులో నిర్దేశించినట్లుగా—1956లో ఎన్నికలను అనుమతించడానికి నిరాకరించడం చివరికి వియత్నాం యుద్ధానికి దారితీసింది.

ఫ్రాన్సు ఆఫ్రికను వలస దేశాలలో 1955లో ప్రారంభమై రూబెన్ ఉమ్ న్యోబే నాయకత్వంలో సాగిన కామెరూన్ ప్రజల సంఘం తిరుగుబాటును రెండేళ్ల కాలంలో అత్యంత హింసాత్మకంగా అణచివేశారు; ఈ క్రమంలో బహుశా 100 మంది వరకు ప్రాణాలు కోల్పోయి ఉండవచ్చు. అయితే 1956లో ఫ్రాన్సు టునీషియా, మొరాకొ దేశాల మీద తన సంరక్షకత్వాన్ని అధికారికంగా వదులుకుని వాటికి స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రసాదించింది.

అల్జీరియా వ్యవహారాలలో ఫ్రాన్సు ప్రమేయం ఒక శతాబ్దం నాటిది. రెండు ప్రపంచ యుద్ధాల మధ్య కాలాన్ని ఫర్హాట్ అబ్బాసు, మెస్సలీ హడ్జి నేతృత్వంలోని ఉద్యమాలు ప్రభావితం చేశాయి; అయితే రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత ఇరు పక్షాల వైఖరిలోనూ తీవ్రవాద ధోరణులు పెరిగాయి. 1945లో ఫ్రెంచి సైన్యం సెటిఫ్ మారణకాండను జరిపింది. 1954లో అల్జీరియా స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం ప్రారంభమైంది. ఈ యుద్ధంలో ఇరు పక్షాలూ ఘోరమైన అకృత్యాలకు పాల్పడ్డాయి; మరణాల సంఖ్యకు సంబంధించి ప్రచార ప్రయోజనాల కోసం వెలువరించిన అంచనాలు తీవ్ర వివాదాస్పదమయ్యాయి.^[127] అల్జీరియాలో నెలకొన్న సంఘర్షణ ఒక త్రిముఖ పోరుగా పరిణమించింది; దీనికి ప్రధాన కారణం అక్కడ భారీ సంఖ్యలో నివసిస్తున్న "పీడ్సు నోయిడ్సు" (అల్జీరియాలో 125 ఏళ్ల ఫ్రెంచ్ పాలన కాలంలో స్థిరపడిన యూరోపియన్లు) ప్రజలే. ఫ్రాన్సు‌లో తలెత్తిన రాజకీయ సంక్షోభం కారణంగా నాలుగవ గణతంత్రం పతనమైంది; దీని ఫలితంగా 1958లో చార్లెసు డి గాల్ తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చారు. చివరకు 1962 నాటికి అల్జీరియా నుండి ఫ్రెంచి సైనికులను, వలసదారులను పూర్తిగా ఉపసంహరించుకున్నారు.^[128]^[129]

1958 నాటి ఫ్రెంచి రాజ్యాంగంలో ఫ్రెంచి యూనియన్ స్థానంలో ఫ్రెంచి కమ్యూనిటీని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కొత్త కూటమిలో చేరడానికి గినియా మాత్రమే ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ద్వారా నిరాకరించింది. అయితే అల్జీరియా యుద్ధం ముగిసేలోపే ఫ్రెంచి కమ్యూనిటీ తన కార్యకలాపాలను నిలిపివేసింది. మిగిలిన దాదాపు అన్ని పూర్వ ఆఫ్రికను వలస దేశాలు 1960లో స్వాతంత్ర్యం సాధించాయి. 1958 నాటి కొత్త ఫ్రెంచి రాజ్యాంగం ప్రకారం పూర్వ వలస దేశాల ప్రజలకు ఫ్రెంచి పౌరులుగా సమాన హక్కులు కల్పించబడ్డాయి; తమ ప్రాంతాలను ఫ్రాన్సు‌లో పూర్తిస్థాయి విభాగాలుగా మార్చుకునే హక్కు వారికి ఉంది. అయితే ఈ హక్కును వినియోగించుకోవడానికి ఆయా వలస దేశాల ప్రజలను ఫ్రెంచి ప్రభుత్వం అనుమతించలేదు. ఫ్రెంచి ప్రభుత్వం ఒక రాజ్యాంగ చట్టం (60-525) ఆమోదించబడిందని నిర్ధారించింది. ఇది స్వాతంత్ర్యం లేదా డిపార్టు‌మెంటలైజేషను వైపు స్థితి మార్పును నిర్ధారించడానికి ఒక భూభాగంలో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ అవసరాన్ని తీసివేసింది. కాబట్టి 1958లో స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరస్కరించిన ఓటర్లను 1960లో దాని గురించి సంప్రదించలేదు. ^[130] ఫ్రాన్సులో భాగంగానే కొనసాగాలని నిర్ణయించుకున్న విదేశీ 'డిపార్ట్‌మెంట్లు' లేదా భూభాగాలు అనే హోదాను కలిగిన కొన్ని పూర్వ వలస ప్రాంతాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి.

నవ్య వలసవాద విమర్శకులు అధికారిక ప్రత్యక్ష పాలన స్థానంలో 'ఫ్రాంకాఫ్రికు' వ్యవస్థ వచ్చి చేరిందని పేర్కొన్నారు. ఒకవైపు డి గాల్ దేశాలకు స్వాతంత్ర్యం ప్రసాదిస్తున్నప్పటికీ మరోవైపు ఆఫ్రికా వ్యవహారాల సలహాదారు అయిన జాక్వెసు ఫోకార్టు కార్యకలాపాల ద్వారా ఫ్రెంచి ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగిస్తున్నారని వారు వాదించారు. ముఖ్యంగా 1960ల చివరలో జరిగిన నైజీరియా అంతర్యుద్ధం సమయంలో ఫోకార్టు 'బియాఫ్రా' పక్షానికి మద్దతు ఇచ్చారు.^[131]

1962లో అల్జీరియాకు స్వాతంత్ర్యం లభించడంతో ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం ఆచరణాత్మకంగా అంతమైపోయినట్లే కనిపించిందని రాబర్టు ఆల్డ్రిచు అభిప్రాయపడ్డారు; ఎందుకంటే మిగిలిన వలస ప్రాంతాలు చాలా చిన్నవిగా ఉండటమే కాకుండా వాటిలో చురుకైన జాతీయవాద ఉద్యమాలు కూడా లేవు. అయితే 1977లో స్వాతంత్ర్యం పొందిన ఫ్రెంచి సోమాలిల్యాండు (జిబౌటి)లో మాత్రం కొన్ని సమస్యలు తలెత్తాయి. అలాగే 1980లో అందరికంటే చివరగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన 'న్యూ హెబ్రిడ్సు' (వనౌటు) విషయంలోనూ అనేక చిక్కులు, జాప్యాలు ఎదురయ్యాయి. 'న్యూ క్యాలిడోనియా' మాత్రం ఫ్రెంచి ఆధిపత్యం కింద ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంగానే కొనసాగుతోంది.^[132] హిందూ మహాసముద్రంలోని ద్వీపమైన 'మయొట్టె', 1974లో జరిగిన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఫ్రాన్సు‌తో తన అనుబంధాన్ని కొనసాగించడానికే ఓటు వేసింది; తద్వారా 'కొమొరోసు' ద్వీపసమూహంలోని మిగిలిన మూడు ద్వీపాల మాదిరిగా స్వతంత్ర దేశంగా మారకుండా ఉండిపోయింది. ^[133]

జనాభా వివరాలు

1936 నాటి ఫ్రెంచి జనాభా గణన గణాంకాల ప్రకారం మెట్రోపాలిటన్ ఫ్రాన్స్ వెలుపల ఉన్న సామ్రాజ్య భూభాగాల జనాభా 69.1 మిలియన్లుగా నమోదైంది.^[134] ఈ మొత్తం జనాభాలో 16.1 మిలియన్ల మంది ఉత్తర ఆఫ్రికాలో 25.5 మిలియన్ల మంది సహారా ఉప-ఆఫ్రికాలో, 3.2 మిలియన్ల మంది మధ్యప్రాచ్యంలో, 0.3 మిలియన్ల మంది భారత ఉపఖండంలో, 23.2 మిలియన్ల మంది తూర్పు, ఆగ్నేయాసియాలో, 0.15 మిలియన్ల మంది దక్షిణ పసిఫికు‌లో, 0.6 మిలియన్ల మంది కరేబియను ప్రాంతంలో నివసించేవారు.^[135]

అతిపెద్ద వలస ప్రాంతాలుగా ఫ్రెంచ్ ఇండోచైనా జనరలు గవర్నరేటు (ఐదు వేర్వేరు వలసల, రక్షిత ప్రాంతాల సమూహం) 23.0 మిలియన్ల జనాభాతో ఫ్రెంచ్ పశ్చిమ ఆఫ్రికా జనరలు గవర్నరేటు (ఎనిమిది వేర్వేరు వలసల సమూహం) 14.9 మిలియన్లతో, అల్జీరియా జనరలు గవర్నరేటు (మూడు విభాగాలు, నాలుగు సహారా భూభాగాల సమూహం) 7.2 మిలియన్లతో, మొరాకో రక్షిత ప్రాంతం 6.3 మిలియన్లతో, ఫ్రెంచ్ ఈక్వటోరియల్ ఆఫ్రికా జనరలు గవర్నరేటు (నాలుగు వేర్వేరు వలసల సమూహం) 3.9 మిలియన్లతో మడగాస్కర్-అనుబంధ ప్రాంతాలు (కొమొరో దీవులతో కలిపి) 3.8 మిలియన్ల జనాభాతో నిలిచాయి.^[135]

2.7 మిలియన్ల యూరోపియన్లు (ఫ్రెంచి, 1936లో ఫ్రెంచు వలస సామ్రాజ్యంలో, 66.4 మిలియన్ల 'సమీకృతం కాని స్థానికులతో' (వీరు ఫ్రెంచి అధీన పౌరులే తప్ప పూర్తి పౌరులు కాదు) పాటు, 'సమీకృత స్థానికులు' (యూరోపియన్లు కాని ఫ్రెంచి పౌరులు), ఫ్రెంచి పౌరులు కాని ఇతర వ్యక్తులు నివసించేవారు. యూరోపియన్లలో అత్యధికులు ఉత్తర ఆఫ్రికాలో నివసించేవారు. యూరోపియన్లు కాని ఫ్రెంచి పౌరులు ప్రధానంగా నాలుగు "పాత వలస ప్రాంతాలైన" (రీయూనియను, మార్టినిక్యూ, గౌడెలౌపు, ఫ్రెంచి గినియా)లోనూ, అలాగే సెనెగలు ‌లోని "నాలుగు కమ్యూను‌లైన" (సెయింటు - లూయిసు, డాకరు, గోరీ, రుఫిస్క్యూ)లోనూ, ఇంకా దక్షిణ పసిఫిక్ వలస ప్రాంతాలలోనూ నివసించేవారు.

1919 - 1939 మధ్య ఫ్రెంచ్ సామ్రాజ్య జనాభా
	1921	1926	1931	1936
ప్రధాన ఫ్రాన్స్	39,140,000	40,710,000	41,550,000	41,500,000
వలసలు, రక్షిత ప్రాంతాలు, ఆదేశిత ప్రాంతాలు	55,556,000	59,474,000	64,293,000	69,131,000
మొత్తం	94,696,000	100,184,000	105,843,000	110,631,000
ప్రపంచ జనాభాలో శాతం	5.02%	5.01%	5.11%	5.15%
మూలాలు: INSEE,^[136] SGF^[134]

ఫ్రెంచి వలసదారులు

ఐరోపాలోని ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగా కాకుండా బ్రిటిషు లేదా డచ్చు కాలనీలలోని హ్యూగెనాట్సు మినహా, ఫ్రాన్సు నుండి అమెరికాకు వలసలు చాలా తక్కువ స్థాయిలో జరిగాయి. సాధారణంగా ఐరోపాలో ఫ్రాన్సు‌లోనే సహజ జనాభా పెరుగుదల చాలా నెమ్మదిగా ఉండేది. అందువలన వలసల ఒత్తిడి చాలా తక్కువగా ఉండేది. కేవలం పదివేల సంఖ్యలో ప్రధానంగా రోమను కాథలికు ఫ్రెంచి జనాభాకు చెందిన ఒక చిన్న కానీ ముఖ్యమైన వలస (ఆ సమయంలో) ఫ్రెంచి ఆధీనంలో ఉన్న అకాడియా ప్రావిన్సులు, కెనడా, లూసియానాలలో, అలాగే వెస్ట్ ఇండీస్, మస్కరీను దీవులు, ఆఫ్రికాలోని కాలనీలలో స్థిరనివాసానికి దారితీసింది. న్యూ ఫ్రాన్సు‌లో, హ్యూగెనాటు‌లు ఆ భూభాగంలో స్థిరపడకుండా నిషేధించబడ్డారు, క్వైటు రివల్యూషను వరకు క్యూబెకు ప్రపంచంలోనే అత్యంత కఠోరమైన కాథలికు ప్రాంతాలలో ఒకటిగా ఉండేది. ప్రస్తుతం లక్షల్లో ఉన్న ఫ్రెంచి కెనడియను జనాభా, దాదాపు పూర్తిగా న్యూ ఫ్రాన్సు‌లోని చిన్న వలసదారుల జనాభా నుండే వచ్చారు.

1687 డిసెంబరు 31న ఫ్రెంచి హ్యూగెనాటు‌లు ఒక సమూహం దక్షిణాఫ్రికాలో స్థిరపడింది. వీరిలో చాలామంది మొదట కేప్ కాలనీలో స్థిరపడ్డారు. కానీ అప్పటి నుండి వేగంగా ఆఫ్రికానరు జనాభాలో కలిసిపోయారు. 1608లో షాంప్లేను క్యూబెకు నగరాన్ని స్థాపించిన తర్వాత అది న్యూ ఫ్రాన్సు రాజధానిగా మారింది. నివాసాలను ఏర్పాటు చేసుకోవడాన్ని ప్రోత్సహించడం కష్టంగా ఉండేది; కొంతమేర వలసలు జరిగినప్పటికీ 1763 నాటికి 'న్యూ ఫ్రాన్సు' జనాభా కేవలం సుమారు 65,000 మాత్రమే ఉండేది.^[137]

1787లో ఫ్రాన్సు వలస ప్రాంతమైన సెయింట్-డొమింగ్యూలో 30,000 మంది శ్వేతజాతీయులైన వలసదారులు ఉండేవారు. 1804లో స్వతంత్ర హైతీ (సెయింటు-డొమింగ్యూ) మొదటి పాలకుడైన డెస్సాలిన్స్ ఆ ద్వీపంలో మిగిలి ఉన్న శ్వేతజాతీయుల సామూహిక హత్యాకాండకు ఆదేశాలు జారీ చేశారు.^[138] 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి గ్వాడెలోపులోని 40,000 మంది నివాసితులలో 26,000 మందికి పైగా నల్లజాతీయులు, 9,000 మంది శ్వేతజాతీయులు ఉన్నారు.^[139] బిల్ మార్షలు ఇలా రాశారు. "1763లో గయానాను వలసరాజ్యంగా మార్చడానికి ఫ్రాన్సు చేసిన మొదటి ప్రయత్నం పూర్తిగా విఫలమైంది; ఎందుకంటే ఉష్ణమండల వ్యాధులు, అక్కడి వాతావరణ పరిస్థితులు, మొదట వచ్చిన 12,000 మంది వలసదారులలో కేవలం 2,000 మందిని మినహాయించి మిగిలిన వారందరినీ బలిగొన్నాయి."^[140]

ఉత్తర, పశ్చిమ ఆఫ్రికా, భారతదేశం, ఇండోచైనా వంటి పూర్వ వలస దేశాల నుండి వచ్చిన వేలాది మంది జాతిపరమైన లేదా జాతీయ ఫ్రెంచి పౌరులు—వీరిని 'కొలోన్సు' అని పిలిచేవారు—ఫ్రాన్సు ప్రధాన భూభాగంలో నివసించడాన్ని ఫ్రెంచి చట్టం సులభతరం చేసింది. 1945 నాటికి సైగాను‌లో సుమారు 20,000 మంది 'కొలోన్సు' నివసిస్తున్నారని అంచనా. 1.6 మిలియన్ల మంది యూరోపియను (పీడ్సు నోయిర్సు) అల్జీరియా, ట్యునీషియా, మొరాకోల నుండి వలస వచ్చారు. 1962లో కేవలం కొన్ని నెలల వ్యవధిలోనే, 9,00,000 మంది ఫ్రెంచి అల్జీరియన్లు (పియాడ్సు - నొయిర్సు) అల్జీరియాను విడిచిపెట్టారు; ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఐరోపాలో జరిగిన అత్యంత భారీ జనాభా వలస ప్రక్రియగా నమోదైంది. 1970వ దశకంలో ఖ్మెరు రూజు పాలనలో పోల్ పాట్ ప్రభుత్వం ఫ్రెంచి కొలోన్సు'కు చెందిన వ్యవసాయ క్షేత్రాలను, భూములను జప్తు చేయడంతో, 30,000 మందికి పైగా ఫ్రెంచి కొలోన్సు' కంబోడియాను విడిచిపెట్టారు. 2004 నవంబరులో ఐవరీ కోస్ట్‌లో ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడిన 14,000 మంది ఫ్రెంచి పౌరులలో వేలమంది శ్వేతజాతీయులకు వ్యతిరేకంగా రోజుల తరబడి జరిగిన హింసాకాండ అనంతరం ఆ దేశాన్ని విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోయారు.^[141]

ఫ్రెంచ్-కెనడియన్లు (క్యూబికోయిసు, అకాడియన్లు), ఫ్రెంచి మాట్లాడే లూసియానా వాసులు (కజున్లు, లూసియానా క్రియోల్సు), మెటిసు ప్రజలే కాకుండా; ప్రధాన భూభాగమైన ఫ్రాన్సు‌కు వెలుపల ఫ్రెంచి మూలాలు కలిగిన ఇతర జనాభాలో న్యూ కలేడోనియాకు చెందిన కాల్డోచే, జొరీల్లెసు అని పిలవబడేవారు. వివిధ హిందూ మహాసముద్ర ద్వీపాలకు చెందిన ఫ్రాంకో-మారిషీయన్లతో కూడిన పెటిట్సు - బ్లాన్సు, ఫ్రెంచి వెస్టు ఇండీసు‌కు చెందిన బెకె ప్రజలు ఉన్నారు.

ప్రాంతాలు

ఆఫ్రికా

ఫ్రెంచ్ అల్జీరియా (1830–1961)
లిబియాలోని ఫ్రెంచి సైనిక ప్రాంతం (1943–1951)
మొరాకో మీద ఫ్రెంచి సంరక్షక ప్రాంతం (1912–1956)
ట్యునీషియా మీద ఫ్రెంచి సంరక్షక ప్రాంతం (1881–1956)
ఫ్రెంచి పశ్చిమ ఆఫ్రికా (1895–1958)
- ఫ్రెంచి మౌరిటానియా (1958–1960)
- ఫ్రెంచి సెనెగల్ (1958–1960)
- ఫ్రెంచి గినియా (1958–1960)
- ఫ్రెంచి ఐవరీ కోస్టు (1958–1960)
- ఫ్రెంచి నైజరు (1958–1960)
- ఫ్రెంచి ఎగువ వోల్టా (1958–1960)
- ఫ్రెంచి దహోమీ (1958–1960)
- ఫ్రెంచి టోగోలాండు (1958–1960)
- ఫ్రెంచి సూడాను (1959–1960)
ఫ్రెంచి మధ్య ఆఫ్రికా (1910–1958)
- ఫ్రెంచి గాబను (1958–1960)
- ఫ్రెంచి కాంగో (1958–1960)
- ఉబాంగి-షారి (1958–1960)
- ఫ్రెంచి చాద్ (1958–1960)
ఫ్రెంచి కామెరూన్ (1920–1960)
ఫ్రెంచి మడగాస్కరు (1897–1958)
- సీషెల్స్ (1756–1794)
- ఇల్ డి ఫ్రాన్సు (మారిషసు) (1715–1810)
- కొమోరోసు (1841–1975)
- మయోట్టే (1843–)
- రీయూనియను (1665–)
- కెర్గులెను (1924–)
- ఐలె సెయింటు-పాలు (1924–)
- ఆమ్‌స్టరు‌డాం ద్వీపం (1924–)
- క్రోజెటు దీవులు (1772–)
- బస్సాసు డా ఇండియా (1897–)
- యూరోపా ద్వీపం (1897 )
- జువాను డి నోవా ద్వీపం (1897–)
- గ్లోరియోసో దీవులు (1892–)
- ట్రోమెలిను (1722–)
ఫ్రెంచి సోమాలియా (1896–1967)
సెయింటు హెలెనా ఫ్రెంచి డొమైను‌లు (1854–)

ఆసియా

సిరియాపై ఫ్రెంచ్ మాండేట్ (1923–1946)
బృహత్తర లెబనాన్ (1923–1943)
ఫ్రెంచ్ ఇండియా (1673–1950)
ఫ్రెంచ్ ఇండోచైనా (1887–1954)
- ఫ్రెంచ్ కోచిన్‌చైనా (1862–1946)
- టొంకిన్ (1883–1887)
- అన్నం (1883–1950)
- కంబోడియాపై ఫ్రెంచ్ సంరక్షకత్వం (1863–1956)
- లావోస్‌పై ఫ్రెంచ్ సంరక్షకత్వం (1893–1953)
- Guangzhouwan అద్దె భూభాగం (1898–1945)
చైనా రాయితీ ప్రాంతాలు
- Tianjinలో ఫ్రెంచ్ రాయితీ ప్రాంతం (1896–1943)
- Shanghai ఫ్రెంచ్ రాయితీ ప్రాంతం (1896–1943)
- Shamian ద్వీపం, Guangzhou (1896–1943)

కరేబియన్

డొమినికా కామన్వెల్త్ (1690–1763)
గ్రెనడా (1649–1763)
గ్వాడెలోప్ (1635–)
హైతీ (1697–1804)
మార్టినిక్ (1635–)
Saint Barthélemy (1878–)
Saint Lucia (1674–1814)
Saint Martin (1648–)
డొమినికన్ రిపబ్లిక్ (1795–1815)
Virgin ద్వీపాలు
- en: Saint Croix (1664–1733)
- en: Vieques (1698–1811)

దక్షిణ అమెరికా

France Antarctique (1555–1567)
French Guiana (1503–)
Equinoctial France (1612–1615)

ఉత్తర అమెరికా

న్యూ ఫ్రాన్స్ (1534–1763)
- అకాడియా (1604–1763)
  - ఖండాంతర అకాడియా (1604–1763)
    - గాస్పెసీ (1672–1763)
  - ద్వీపకల్ప అకాడియా (1605–1713)
  - Île-Royale (1713–1763)
    - సెయింట్ క్రోయిక్స్ ద్వీపం (1604–1713), (1713–1763)
    - Île-Royale (1629–1713), (1713–1763)
    - మాగ్డలీన్ ద్వీపాలు (1660–1713), (1713–1763)
    - Isle Saint-Jean (1720–1763)
- కెనడా (1535–1763)
  - Pays d'en Haut (ఎగువ ప్రాంతం) (1610–1763)
    - రెడ్ రివర్ లోయ (1734–1763)
  - రాజు ఆధిపత్య ప్రాంతం (1652–1763)
  - ఇల్లినాయిస్ ప్రాంతం (1675–1722)
  - హడ్సన్ బే (1686–1713)
  - లాబ్రడార్ (1710-1763)

- - ఒహియో నదీ లోయ (1753–1763)
- లూసియానా (1682–1762), (1801–1803)
  - en: French టెక్సాస్ వలసీకరణ (1684–1689)
  - ఇల్లినాయిస్ ప్రాంతం (1722–1763), (1801–1803)
    - వాబాష్ నదీ లోయ (1723–1763)
- టెర్రే-న్యూవ్ (1658–1713)
  - ఫ్రెంచ్ తీరం (1713–1904)
  - సెయింట్ పియెరు, మికెలాన్ (1536–)

ఫ్లోరిడా (1562–1565)
- చార్లెస్‌ఫోర్ట్ (1562–1563)
- ఫోర్ట్ కరోలిన్ (1564–1565)

ఓషియానియా

న్యూ కాలెడోనియా (1853–)
న్యూజిలాండ్ (1840–1849)
ఫ్రెంచ్ పాలినేషియా (1842–)
- విండ్‌వార్డ్ దీవులు
- లీవార్డ్ దీవులు
- మార్క్వెసాస్ దీవులు
- ఆస్ట్రల్ దీవులు
- తువామోటు-గాంబియర్
వాలిస్, ఫుటునా (1887–)
క్లిప్పర్టన్ దీవి (1858–)
న్యూ హెబ్రీడ్స్ (1887–1980)

అంటార్కిటికా

అడెలీ ల్యాండు (1840–)

ఇవి కూడా చూడండి

ఆర్మీ ఆఫ్ ది లెవంతు
సిఎఫ్‌ఎ ఫ్రాంకు
వలసవాదం
వలసవాద విముక్తి
ఫ్రెంచి సామ్రాజ్య పరిణామ క్రమం
ఫ్రాన్సీకరణ
విదేశాలలో సేవలందించే సంప్రదాయం కలిగిన ఫ్రెంచి సైన్యం విభాగాలు
- 1900–1958: Troupes de marine
- 1900–1958: Troupes coloniales
- Tirailleurs
- Spahis
- Zouaves
ఫ్రెంచి వలస జెండాలు
అమెరికా ఖండాలలో ఫ్రెంచ్ వలస స్థాపన
వలసవాదం మీద ఫ్రెంచి చట్టం (ఉపాధ్యాయుల కోసం, 2005)
ఫ్రాన్సు చరిత్ర
- రెండవ ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం
- మూడవ ఫ్రెంచి గణతంత్రం
- ఫ్రాన్సు రాజ్యం
అంతర్జాతీయ సంబంధాలు (1814–1919)
ఫ్రెంచి ఆక్రమిత ప్రాంతాలు, వలసల జాబితా
న్యూ ఫ్రాన్సు
Organisation internationale de la Francophonie
విదేశీ ఫ్రెంచి భూభాగాలు
ఫ్రెంచి వలసల తపాలా బిళ్ళలు
ఆఫ్రికా కోసం పోటీ
సామ్రాజ్యవాద కాలక్రమం

మూలాలు

↑ Robert Aldrich, Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996) p 304
↑ Melvin E. Page, ed. (2003). Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 218. ISBN 9781576073353.
↑ Hyman, Paula (1998). The Jews of modern France. Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520919297. OCLC 44955842.
↑ Hinson, Glenn; Ferris, William (2010), The New Encyclopedia of Southern Culture: Volume 14: Folklife, University of North Carolina Press, p. 241, ISBN 9780807898550
↑ Gordon, Leah (2000). The Book of Vodou. Barron's Educational Series. ISBN 0-7641-5249-1.
↑ Jerryson, Michael K. (2017). The Oxford Handbook of Contemporary Buddhism. Oxford University Press. p. 279. ISBN 9780199362387.
↑ Heenan, Patrick; Lamontagne, Monique, eds. (2014). The South America Handbook. Routledge. p. 318. ISBN 9781135973216.
↑ Robert Aldrich, Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996) p 304
↑ Melvin E. Page, ed. (2003). Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 218. ISBN 9781576073353.
↑ Tony Chafer (2002). The End of Empire in French West Africa: France's Successful Decolonization?. Berg. pp. 84–85. ISBN 9781859735572.
↑ Herbert Ingram Priestley (2018). France Overseas: A Study of Modern Imperialism. Routledge. p. 192. ISBN 9781351002417.
↑ Mathew Burrows, "'Mission civilisatrice': French cultural policy in the Middle East, 1860–1914." Historical Journal 29.1 (1986): 109–135.
↑ "Akhbar : journal de l'Algérie". Gallica (in ఇంగ్లీష్). 1911-04-16. Retrieved 2025-07-07. Nous ne devons pas oublier que nous sommes une grande nation musulmane, et que par conséquent nous devons avoir une politique islamique afin de ne pas faire dans notre immense empire africain qu'une politique d'expédients, au jour le jour, sans lendemain, sans base, sans solidité, sans espoir. (Applaudissements à droite.) De toutes les religions, l'islam est la seule qui se développe grâce à la simplicité de ses rites et à l'évidence de ses doctrines. (Très bien ! très bien !) Il a raison : évitons aussi de faire une politique d'uniformité écrasante. (Très bien ! très bien !) Il est déjà étrange de vouloir imposer à des barbares vos conceptions de la vie ; mais en face de populations musulmanes, hindoues, annamites, qui ont tout un passé de civilisation brillante, la politique d'assimilation serait la plus funeste et la plus absurde. (Applaudissements.) Pourquoi couler tous les cerveaux dans le même moule ? Avec ces peuples, nous devons faire une politique d'association et de collaboration, respectant toutes leurs traditions et toutes les religions des divers peuples avec lesquels nous sommes en rapport. (Applaudissements à droite.) [We must not forget that we are a great Muslim nation, and therefore we must have an Islamic policy so as not to conduct, in our vast African empire, merely a makeshift, day-to-day policy, without future, without foundation, without solidity, without hope. (Applause from the right.) Of all religions, Islam is the only one that develops through the simplicity of its rites and the clarity of its doctrines. (Hear, hear!) He is right: let us also avoid pursuing a policy of crushing uniformity. (Hear, hear!) It is already strange to want to impose your views on life upon "barbarians"; but when faced with Muslim, Hindu, Annamite populations, all with a long history of brilliant civilizations, the policy of assimilation would be the most disastrous and absurd. (Applause.) Why force all minds into the same mold? With these peoples, we must pursue a policy of association and cooperation, respecting all their traditions and all the religions of the diverse peoples with whom we are engaged. (Applause from the right.)]
↑ Julian Jackson, The Other Empire, Radio 3
↑ Diouf, Mamadou (1998). "The French Colonial Policy of Assimilation and the Civility of the Originaires of the Four Communes (Senegal): A Nineteenth Century Globalization Project". Development and Change (in ఇంగ్లీష్). 29 (4): 671–696. doi:10.1111/1467-7660.00095. ISSN 1467-7660.
↑ White, Bob W. (1996). "Talk about School: Education and the Colonial Project in French and British Africa, (1860-1960)". Comparative Education. 32 (1): 9–25. doi:10.1080/03050069628902. ISSN 0305-0068. JSTOR 3099598.
↑ Sartor, J.-E. Auteur du texte (1865). De la Naturalization en Algérie, sénatus-consulte du 5 juillet 1865... Musulmans, Isra.-Jopélites, Eparélites, Eparélites సార్టర్,... (in ఇంగ్లీష్).
↑ Blévis, Laure (2012-11-26). "En marge du décret Crémieux. Les Juifs naturalisés français en Algérie (1865 - 1919)". Archives Juives (in ఫ్రెంచ్). 45 (2): 47–67. doi:10.3917/aj.452.0047. ISSN 0003-9837.
↑ Tony Chafer, The end of empire in French West Africa: France's successful decolonization? (2002)see Chafer abstract Archived 14 మార్చి 2017 at the Wayback Machine
↑ Singer, Barnett; Langdon, John (2008). Cultured Force: Makers and Defenders of the French Colonial Empire. University of Wisconsin Press. p. 24. ISBN 9780299199043.
↑ Steven R. Pendery, "A Survey of French Fortifications in the New World, 1530–1650." in First Forts: Essays on the Archaeology of Proto-colonial Fortifications ed by Eric Klingelhofer (Brill 2010) pp. 41–64.
↑ Marcel Trudel, The Beginnings of New France, 1524–1663 (McClelland & Stewart, 1973).
↑ James R. Miller, Skyscrapers hide the heavens: A history of Indian-white relations in Canada (University of Toronto Press, 2000).
↑ Edward Robert Adair, "France and the Beginnings of New France." Canadian Historical Review 25.3 (1944): 246–278.
↑ Helen Dewar, "Canada or Guadeloupe?: French and British Perceptions of Empire, 1760–1762." Canadian Historical Review 91.4 (2010): 637–660.
↑ Carl J. Ekberg, French roots in the Illinois country: The Mississippi frontier in colonial times (U of Illinois Press, 2000).
↑ Paul Cheney, Revolutionary Commerce: Globalization and the French Monarchy (2010)
↑ H.P.Davis, Black Democracy The Story of Haiti (1928) pp 16–86 online free
1 2 3 4 Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. పుస్తకం 1, Donald F. Lach pp. 93–94
1 2 3 Newton, Arthur Percival (1936). The Cambridge History of the British Empire, volume 2. p. 61. Retrieved 19 December 2010.
1 2 3 4 Lach, Donald F; Van Kley, Edwin J (1998-12-15). Asia in the Making of Europe. University of Chicago Press. p. 393. ISBN 9780226467658. Retrieved 19 December 2010.
↑ A history of modern India, 1480–1950, Claude Markovits p. 144: The account of the experiences of François Martin de Vitré "incited the king to create a company in the image of that of the United Provinces"
↑ "Empire colonial français". www.axl.cefan.ulaval.ca. Retrieved 2023-05-03.
↑ "Empire colonial français - LAROUSSE" (in ఫ్రెంచ్). Éditions Larousse. Retrieved 2023-05-03.
1 2 "French in West Africa". www.africa.upenn.edu. Retrieved 2023-05-03.
1 2 3 Robinson, K. E. (1951). "French West Africa". African Affairs. 50 (199): 123–132. doi:10.1093/oxfordjournals.afraf.a093967. ISSN 0001-9909. JSTOR 718942.
1 2 3 4 5 6 7 Bernier, Isabelle (7 February 2019). "La France et les Mascareignes au XVIIIe siècle" (in ఫ్రెంచ్). Futura. Retrieved 2023-05-03.
1 2 Bertile, Wilfrid (2013-07-01). "Mascareignes et Seychelles, archipels créoles de l'océan Indien". Études Océan Indien (in ఫ్రెంచ్) (49–50). doi:10.4000/oceanindien.1811. ISSN 0246-0092.
1 2 Hooper, Jane (2009). "Flux du sang et sauterelles: How the People and Environment of Madagascar Thwarted French Commercial Expansion[1]". Proceedings of the Western Society for French History. 37. hdl:2027/spo.0642292.0037.004. ISSN 2573-5012.
↑ Colin Gordon Calloway, The scratch of a pen: 1763 and the transformation of North America (2006). pp 165–69
↑ Mimi Sheller, "The 'Haytian Fear': Racial Projects and Competing Reactions to the First Black Republic." Research in Politics and Society 6 (1999): 285–304.
↑ Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. McFarland. 9 May 2017. p. 142.
↑ Scheina. Latin America's Wars.
↑ Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. McFarland. 9 May 2017. p. 106.
↑ David Patrick Geggus (2002). Haitian Revolutionary Studies. Indiana University Press. p. 28. ISBN 9780253109262.
↑ Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. McFarland. 9 May 2017. p. 199.
1 2 "Morocco - Decline of traditional government (1830–1912) | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-08.
1 2 3 4 5 6 News, Samir Bennis-Morocco World (March 2023). "What Moroccan Schools Do Not Teach About the Toxic Legacy of France's Protectorate". www.moroccoworldnews.com/ (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-08. {{cite web}}: |last= has generic name (help)
1 2 3 "Francia 3 (1975)". francia.digitale-sammlungen.de. Retrieved 2023-05-08.
↑ Alexander Mikaberidze (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 15. ISBN 9781598843361.
1 2 Alzubairi, Fatemah, ed. (2019), "The Colonial and Neo-Colonial Experience in Tunisia", Colonialism, Neo-Colonialism, and Anti-Terrorism Law in the Arab World, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 163–176, doi:10.1017/9781108569262.007, ISBN 978-1-108-47692-8, S2CID 216739164, retrieved 2023-05-08{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
↑ "Tunisia - The protectorate (1881–1956) | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-08.
↑ G. Wesley Johnson, Double Impact: France and Africa in the age of imperialism (Greenwood 1985).
↑ "Cameroon Embassy in Washington DC, USA". www.cameroonembassyusa.org. Retrieved 2023-05-09.^{[permanent dead link]}
↑ "MADAGASCAR: Colonial Era, 1894-1960". www.wildmadagascar.org. Retrieved 2023-05-09.
↑ Lazreg, Marnia (2018). The Emergence of Classes in Algeria: A Study of Colonialism and Socio-Political Change. New York: Westview Press. ISBN 978-0-367-02081-1.
↑ Lange, Erik De (September 2021). "THE CONGRESS SYSTEM AND THE FRENCH INVASION OF ALGIERS, 1827–1830". The Historical Journal (in ఇంగ్లీష్). 64 (4): 940–962. doi:10.1017/S0018246X2000062X. ISSN 0018-246X. S2CID 233913915.
↑ Swain, J. E. (1933). "The Occupation of Algiers in 1830: A Study in Anglo-French Diplomacy". Political Science Quarterly. 48 (3): 359–366. doi:10.2307/2143152. ISSN 0032-3195. JSTOR 2143152.
1 2 3 "L'Algérie, le temps colonial". France Inter (in ఫ్రెంచ్). 2012-03-13. Retrieved 2023-05-09.
↑ Jalata, Asafa (2016). Phases of Terrorism in the Age of Globalization: From Christopher Columbus to Osama bin Laden. Palgrave Macmillan US. pp. 92–3. ISBN 978-1-137-55234-1. Within the first three decades, the French military massacred between half a million to one million from approximately three million Algerian people.
↑ Kiernan, Ben (2007). Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur. Yale University Press. pp. 364–ff. ISBN 978-0-300-10098-3. In Algeria, colonization and genocidal massacres proceeded in tandem. From 1830 to 1847, its European settler population quadrupled to 104,000. Of the native Algerian population of approximately 3 million in 1830, about 500,000 to 1 million perished in the first three decades of the French conquest.
↑ Ufheil-Somers, Amanda (1981-01-28). "Origins of the Algerian Proletariat". MERIP (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-09.
↑ Bennoune, Mahfoud (2002-08-22). The Making of Contemporary Algeria, 1830–1987. Cambridge University Press. ISBN 9780521524322.
↑ "French Conquest of Algeria (1829–47)".
↑ Girard, 1986, p. 320
↑ Girard, 1986, p. 321-322
↑ Abun-Nasr, Jamil M. (1987). A History of the Maghrib in the Islamic period. Cambridge University Press. p. 264. ISBN 978-0-521-33767-0. Retrieved 10 November 2017.
↑ Jamil M. Abun-Nasr (1987). A History of the Maghrib in the Islamic Period. Cambridge U.P. p. 264. ISBN 9780521337670.
↑ Girard, 1986, పే. 322-23
↑ Bernard Droz, « Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani », dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), L'Algérie et la France, Paris, Robert Laffont 2009, pp. 474–475 ISBN 978-2-221-10946-5
↑ Shillington, Kevin (1995). "North and north-east Africa in the nineteenth century". History of Africa (2 ed.). Macmillan. p. 276.
↑ Historique des Compagnies Méharistes, chapter V, section 76 , retrieved April 7 2025
↑ Porch, Douglas (1985). "The Dark Side of Beau Geste -- the invasion of the Sahara". Proceedings of the Meeting of the French Colonial Historical Society. 10: 219–230. ISSN 0362-7055. JSTOR 42952165.
↑ Bertrand Taithe, The Killer Trail: A Colonial Scandal in the Heart of Africa (2009)
↑ T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898", Diplomacy & Statecraft (2006) 17#4 pp 693–714.
↑ D. W. Brogan, France under the Republic: The Development of Modern France (1870–1930) (1940) pp 321–26
↑ William L. Langer, The diplomacy of imperialism: 1890–1902 (1951) pp 537–80
↑ Garrett, John (1982). To Live Among the Stars: Christian Origins in Oceania. Suva, Fiji: Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific. pp. 253–256. ISBN 978-2-8254-0692-2. OCLC 17485209.
1 2 3 Gonschor, Lorenz Rudolf (August 2008). Law as a Tool of Oppression and Liberation: Institutional Histories and Perspectives on Political Independence in Hawaiʻi, Tahiti Nui/French Polynesia and Rapa Nui (PDF) (MA thesis). Honolulu: University of Hawaii at Manoa. pp. 32–51. hdl:10125/20375. OCLC 798846333. Archived from the original (PDF) on 2 January 2020. Retrieved 31 December 2019.
1 2 Matsuda, Matt K. (2005). "Society Islands: Tahitian Archives". Empire of Love: Histories of France and the Pacific. New York: Oxford University Press. pp. 91–112. ISBN 978-0-19-534747-0. OCLC 191036857.
↑ Robert Aldrich; John Connell (2006). France's Overseas Frontier: Départements et territoires d'outre-mer. Cambridge University Press. p. 46. ISBN 978-0-521-03036-6.
↑ Linden A. Mander, "The New Hebrides Condominium". Pacific Historical Review 13.2 (1944): 151-167 online.
↑ Pierre Milza, Napoléon III (in French, Paris: 2006), pp. 626–636
↑ Arthur J. Dommen, The Indochinese experience of the French and the Americans (2001) p. 4
↑ "Kwangchow Bay" . Encyclopædia Britannica (11th ed. 1911) p. 957.
↑ Paul French (2011). The Old Shanghai A-Z. Hong Kong University Press. p. 215. ISBN 9789888028894.
↑ Greater France: A History of French Overseas Expansion, Google Print, p. 83^{[permanent dead link]}, Robert Aldrich, Palgrave Macmillan, 1996, ISBN 0-312-16000-3
↑ Girard, 1986, p. 313
↑ Desmond Gregory (1999). No Ordinary General: Lt. General Sir Henry Bunbury (1778–1860) : the Best Soldier Historian. Fairleigh Dickinson U.P. p. 103. ISBN 9780838637913.
↑ David Brown, "Palmerston and Anglo–French Relations, 1846–1865", Diplomacy & Statecraft (2006) 17#4 pp. 675–692
↑ K. Bell, "British Policy towards the Construction of the Suez Canal, 1859–65", Transactions of the Royal Historical Society (1965) Vol. 15, pp 121–143.
↑ "Whilst 46 per cent of the shares [...] are in the hands of the British Treasury, almost all the remainder are held by French citizens. The British shares carry next to no voting rights, for the Articles of Association provide that twenty-five shares give the right to a vote, but no shareholder may have more than ten votes. The management of the Canal is almost exclusively French," Sir Arnold T. Wilson, The Suez Canal, its Past, Present, and Future, Oxford University Press, (2nd ed. 1939), p. e-f.
↑ A.J.P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 (1954) pp 286–92
↑ Christina Carroll (Winter 2018). "Republican Imperialisms: Narrating the History of "Empire" in France, 1885–1900". French Politics, Culture & Society. 36 (3): 118–142. doi:10.3167/fpcs.2018.360308. S2CID 151103630.
↑ Anthony Adamthwaite, Grandeur And Misery: France's Bid for Power in Europe, 1914–1940 (1995) p 6
↑ L. Abrams and D. J. Miller, "Who Were the French Colonialists? A Reassessment of the Parti Colonial, 1890-1914" Historical Journal 19#3 (1976), pp. 685-725 online
↑ Betts, Raymond F. (2005). Assimilation and Association in French Colonial Theory, 1890–1914. University of Nebraska Press. p. 10. ISBN 9780803262478.
1 2 Segalla, Spencer. 2009, The Moroccan Soul: French Education, Colonial Ethnology, and Muslim Resistance, 1912–1956. Nebraska University Press
↑ Winnacker, Rudolph A. (1938). "Elections in Algeria and the French Colonies under the Third Republic". The American Political Science Review. 32 (2): 261–277. doi:10.2307/1948669. JSTOR 1948669. S2CID 145758088.
1 2 "Le colonialisme : épisode 1/2 du podcast Colonialisme, l'idée noire de la République". France Inter (in ఫ్రెంచ్). 4 March 2023. Retrieved 2023-05-08.
↑ Olivier Le Cour Grandmaison, De l'Indigénat. Anatomie d'un monstre juridique: Le Droit colonial en Algérie et dans l'Empire français, Éditions La Découverte, Paris, 2010, p. 59.
↑ Le Cour Grandmaison, p. 60, note 9.
↑ David P. Forsythe (2009). "Encyclopedia of Human Rights, Volume 1". Oxford University Press. p. 464. ISBN 0195334027
↑ "Slave Emancipation and the Expansion of Islam, 1905–1914 Archived 2 మే 2013 at the Wayback Machine". p.11.
↑ Martin Klein, ‘Slave Descent and Social Status in Sahara and Sudan’, in Reconfiguring Slavery: West African Trajectories, ed. Benedetta Rossi (Liverpool: Liverpool University Press, 2009), 29.
↑ Shillington, Kevin (2005). ఆఫ్రికన్ చరిత్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం. న్యూయార్క్: CRC ప్రెస్, పు. 878
↑ Remi Clignet, "Inadequacies of the notion of assimilation in African education". Journal of Modern African Studies 8.3 (1970): 425-444.
↑ B. Olatunji Oloruntimehin, "Education for Colonial Dominance in French West Africa from 1900 to the Second World War." Journal of the Historical Society of Nigeria 7.2 (1974): 347-356.
↑ James E. Genova, "Conflicted missionaries: power and identity in French West Africa during the 1930s". The Historian 66.1 (2004): 45-66.
↑ Louisa Rice, "Between empire and nation: francophone West African students and decolonization." Atlantic Studies 10.1 (2013): 131-147.
↑ Barbara DeGorge, "The modernization of education: A case study of Tunisia and Morocco". European Legacy 7.5 (2002): 579-596.
↑ Tony Chafer, "Teaching Africans To Be French?: France's 'civilising mission' and the establishment of a public education system in French West Africa, 1903-30". Africa (2001): 190-209 online.
↑ David E. Gardinier, "Schooling in the states of equatorial Africa". Canadian Journal of African Studies/La Revue canadienne des études africaines 8.3 (1974): 517-538.
↑ Alf Andrew Heggoy, and Paul J. Zingg, "French education in revolutionary North Africa". International Journal of Middle East Studies 7.4 (1976): 571-578.
↑ J.P. Daughton, "Behind the Imperial Curtain: International Humanitarian Efforts and the Critique of French Colonialism in the Interwar Years", French Historical Studies, (2011) 34#3 pp 503–528
↑ Simpson, Alfred William Brian (2004). Human Rights and the End of Empire: Britain and the Genesis of the European Convention. Oxford University Press. pp. 285–86. ISBN 978-0199267897.
↑ Martin Thomas, The French Empire at War, 1940–1945 (Manchester University Press, 2007)
↑ Robert Gildea, France since 1945 (1996) p 17
↑ Joseph R. De Benoist, "The Brazzaville Conference, or Involuntary Decolonization". Africana Journal 15 (1990) pp: 39–58.
↑ Gildea, France since 1945 (1996) p 16
↑ Horne, Alistair (1977). A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962. New York: The Viking Press. p. 27.
↑ Bouaricha, Nadjia (7 May 2015). "70 ans de déni". El Watan.
↑ J.F.V. Keiger, France and the World since 1870 (Arnold, 2001) p 207.
↑ Anthony Clayton, The Wars of French Decolonization (1994) p 85
↑ Nash, Gary B., Julie Roy Jeffrey, John R. Howe, Peter J. Frederick, Allen F. Davis, Allan M. Winkler, Charlene Mires, and Carla Gardina Pestana. The American People, Concise Edition Creating a Nation and a Society, Combined Volume (6th Edition). New York: Longman, 2007.
↑ "Playboy, bon vivant and the last emperor of Vietnam: Bao Dai". South China Morning Post. 2017-07-30. Retrieved 2020-05-18.
↑ Martin S. Alexander; et al. (2002). Algerian War and the French Army, 1954–62: Experiences, Images, Testimonies. Palgrave Macmillan UK. p. 6. ISBN 9780230500952.
↑ Spencer C. Tucker, ed. (2018). The Roots and Consequences of Independence Wars: Conflicts that Changed World History. ABC-CLIO. pp. 355–57. ISBN 9781440855993.
↑ James McDougall, "The Impossible Republic: The Reconquest of Algeria and the Decolonization of France, 1945–1962", Journal of Modern History 89#4 (2017) pp 772–811 excerpt
↑ Sanmarco, Louis Le colonisateur colonisé, Ed. Pierre-Marcel Favre-ABC, 1983, p.211, Mbajum, Samuel and Sanmarco, Louis Entretiens sur les non-dits de la décolonisation, Ed. de l’Officine, 2007, p.64, Gerbi, Alexandre Histoire occultée de la décolonisation franco-africaine: Imposture, refoulements et névroses, L'Harmattan 2006.
↑ Dorothy Shipley White, Black Africa and de Gaulle: From the French Empire to Independence (1979).
↑ Robert Aldrich, Greater France: A history of French overseas expansion (1996) pp 303–6
↑ "Mayotte votes to become France's 101st département". The Daily Telegraph. 29 March 2009.
1 2 INSEE, డైరెక్షన్ డి లా కోఆర్డినేషన్ స్టాటిస్టిక్ ఎట్ డెస్ రిలేషన్స్ ఇంటర్నేషనల్స్, డిపార్ట్‌మెంట్ డి లా కోఆర్డినేషన్ స్టాటిస్టిక్, డివిజన్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ జురిడిక్ డి లా స్టాటిస్టిక్ (DEJS) (2009). p. 108 జియోగ్రాఫిక్ (COG), అవంట్, లాకెట్టు, ఆటోర్ http://projetbabel.org=0titlecif జియోగ్రాఫిక్ (COG), అవంట్, లాకెట్టు, ఆటోర్. Retrieved 2022-03-12. {{cite web}}: Check |url= value (help); Missing or empty |title= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)^{[permanent dead link]}
1 2 Annuaire statistique. Statistique générale de la France (SGF). 1939. p. 258.
↑ INSEE. "T1 – Évolution générale de la situation demographique - 1901" (in ఫ్రెంచ్). Retrieved 2022-03-12.
↑ "British North America: 1763–1841". Archived from the original on 31 October 2009.
↑ Girard, Philippe R. (2011), The Slaves Who Defeated Napoleon: Toussaint Louverture and the Haitian War of Independence 1801–1804, Tuscaloosa, Alabama: The University of Alabama Press, pp. 319–322, ISBN 978-0-8173-1732-4
↑ "Guadeloupe : the mosaic island". Archived from the original on 16 May 2008. Retrieved 12 February 2009.
↑ Bill Marshall (2005). France and the Americas: culture, politics, and history : a multidisciplinary encyclopedia. N – Z, index. ABC-CLIO. Pp. 372–373. ISBN 1851094113.
↑ France, U.N. Start Ivory Coast Evacuation, Fox News Channel

[1] Robert Aldrich, Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996) p 304

[2] Melvin E. Page, ed. (2003). Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 218. ISBN 9781576073353.

[:JD-3] Hyman, Paula (1998). The Jews of modern France. Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520919297. OCLC 44955842.

[4] Hinson, Glenn; Ferris, William (2010), The New Encyclopedia of Southern Culture: Volume 14: Folklife, University of North Carolina Press, p. 241, ISBN 9780807898550

[5] Gordon, Leah (2000). The Book of Vodou. Barron's Educational Series. ISBN 0-7641-5249-1.

[6] Jerryson, Michael K. (2017). The Oxford Handbook of Contemporary Buddhism. Oxford University Press. p. 279. ISBN 9780199362387.

[7] Heenan, Patrick; Lamontagne, Monique, eds. (2014). The South America Handbook. Routledge. p. 318. ISBN 9781135973216.

[8] Robert Aldrich, Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996) p 304

[9] Melvin E. Page, ed. (2003). Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 218. ISBN 9781576073353.

[10] Tony Chafer (2002). The End of Empire in French West Africa: France's Successful Decolonization?. Berg. pp. 84–85. ISBN 9781859735572.

[11] Herbert Ingram Priestley (2018). France Overseas: A Study of Modern Imperialism. Routledge. p. 192. ISBN 9781351002417.

[12] Mathew Burrows, "'Mission civilisatrice': French cultural policy in the Middle East, 1860–1914." Historical Journal 29.1 (1986): 109–135.

[13] "Akhbar : journal de l'Algérie". Gallica (in ఇంగ్లీష్). 1911-04-16. Retrieved 2025-07-07. Nous ne devons pas oublier que nous sommes une grande nation musulmane, et que par conséquent nous devons avoir une politique islamique afin de ne pas faire dans notre immense empire africain qu'une politique d'expédients, au jour le jour, sans lendemain, sans base, sans solidité, sans espoir. (Applaudissements à droite.) De toutes les religions, l'islam est la seule qui se développe grâce à la simplicité de ses rites et à l'évidence de ses doctrines. (Très bien ! très bien !) Il a raison : évitons aussi de faire une politique d'uniformité écrasante. (Très bien ! très bien !) Il est déjà étrange de vouloir imposer à des barbares vos conceptions de la vie ; mais en face de populations musulmanes, hindoues, annamites, qui ont tout un passé de civilisation brillante, la politique d'assimilation serait la plus funeste et la plus absurde. (Applaudissements.) Pourquoi couler tous les cerveaux dans le même moule ? Avec ces peuples, nous devons faire une politique d'association et de collaboration, respectant toutes leurs traditions et toutes les religions des divers peuples avec lesquels nous sommes en rapport. (Applaudissements à droite.) [We must not forget that we are a great Muslim nation, and therefore we must have an Islamic policy so as not to conduct, in our vast African empire, merely a makeshift, day-to-day policy, without future, without foundation, without solidity, without hope. (Applause from the right.) Of all religions, Islam is the only one that develops through the simplicity of its rites and the clarity of its doctrines. (Hear, hear!) He is right: let us also avoid pursuing a policy of crushing uniformity. (Hear, hear!) It is already strange to want to impose your views on life upon "barbarians"; but when faced with Muslim, Hindu, Annamite populations, all with a long history of brilliant civilizations, the policy of assimilation would be the most disastrous and absurd. (Applause.) Why force all minds into the same mold? With these peoples, we must pursue a policy of association and cooperation, respecting all their traditions and all the religions of the diverse peoples with whom we are engaged. (Applause from the right.)]

[14] Julian Jackson, The Other Empire, Radio 3

[15] Diouf, Mamadou (1998). "The French Colonial Policy of Assimilation and the Civility of the Originaires of the Four Communes (Senegal): A Nineteenth Century Globalization Project". Development and Change (in ఇంగ్లీష్). 29 (4): 671–696. doi:10.1111/1467-7660.00095. ISSN 1467-7660.

[16] White, Bob W. (1996). "Talk about School: Education and the Colonial Project in French and British Africa, (1860-1960)". Comparative Education. 32 (1): 9–25. doi:10.1080/03050069628902. ISSN 0305-0068. JSTOR 3099598.

[17] Sartor, J.-E. Auteur du texte (1865). De la Naturalization en Algérie, sénatus-consulte du 5 juillet 1865... Musulmans, Isra.-Jopélites, Eparélites, Eparélites సార్టర్,... (in ఇంగ్లీష్).

[18] Blévis, Laure (2012-11-26). "En marge du décret Crémieux. Les Juifs naturalisés français en Algérie (1865 - 1919)". Archives Juives (in ఫ్రెంచ్). 45 (2): 47–67. doi:10.3917/aj.452.0047. ISSN 0003-9837.

[19] Tony Chafer, The end of empire in French West Africa: France's successful decolonization? (2002)see Chafer abstract Archived 14 మార్చి 2017 at the Wayback Machine

[20] Singer, Barnett; Langdon, John (2008). Cultured Force: Makers and Defenders of the French Colonial Empire. University of Wisconsin Press. p. 24. ISBN 9780299199043.

[21] Steven R. Pendery, "A Survey of French Fortifications in the New World, 1530–1650." in First Forts: Essays on the Archaeology of Proto-colonial Fortifications ed by Eric Klingelhofer (Brill 2010) pp. 41–64.

[22] Marcel Trudel, The Beginnings of New France, 1524–1663 (McClelland & Stewart, 1973).

[23] James R. Miller, Skyscrapers hide the heavens: A history of Indian-white relations in Canada (University of Toronto Press, 2000).

[24] Edward Robert Adair, "France and the Beginnings of New France." Canadian Historical Review 25.3 (1944): 246–278.

[25] Helen Dewar, "Canada or Guadeloupe?: French and British Perceptions of Empire, 1760–1762." Canadian Historical Review 91.4 (2010): 637–660.

[26] Carl J. Ekberg, French roots in the Illinois country: The Mississippi frontier in colonial times (U of Illinois Press, 2000).

[27] Paul Cheney, Revolutionary Commerce: Globalization and the French Monarchy (2010)

[28] H.P.Davis, Black Democracy The Story of Haiti (1928) pp 16–86 online free

[Lach2-29] 1 2 3 4 Asia in the Making of Europe, Volume III: A Century of Advance. పుస్తకం 1, Donald F. Lach pp. 93–94

[Cambridge2-30] 1 2 3 Newton, Arthur Percival (1936). The Cambridge History of the British Empire, volume 2. p. 61. Retrieved 19 December 2010.

[Making2-31] 1 2 3 4 Lach, Donald F; Van Kley, Edwin J (1998-12-15). Asia in the Making of Europe. University of Chicago Press. p. 393. ISBN 9780226467658. Retrieved 19 December 2010.

[32] A history of modern India, 1480–1950, Claude Markovits p. 144: The account of the experiences of François Martin de Vitré "incited the king to create a company in the image of that of the United Provinces"

[33] "Empire colonial français". www.axl.cefan.ulaval.ca. Retrieved 2023-05-03.

[34] "Empire colonial français - LAROUSSE" (in ఫ్రెంచ్). Éditions Larousse. Retrieved 2023-05-03.

[:0-35] 1 2 "French in West Africa". www.africa.upenn.edu. Retrieved 2023-05-03.

[:1-36] 1 2 3 Robinson, K. E. (1951). "French West Africa". African Affairs. 50 (199): 123–132. doi:10.1093/oxfordjournals.afraf.a093967. ISSN 0001-9909. JSTOR 718942.

[:2-37] 1 2 3 4 5 6 7 Bernier, Isabelle (7 February 2019). "La France et les Mascareignes au XVIIIe siècle" (in ఫ్రెంచ్). Futura. Retrieved 2023-05-03.

[:3-38] 1 2 Bertile, Wilfrid (2013-07-01). "Mascareignes et Seychelles, archipels créoles de l'océan Indien". Études Océan Indien (in ఫ్రెంచ్) (49–50). doi:10.4000/oceanindien.1811. ISSN 0246-0092.

[:5-39] 1 2 Hooper, Jane (2009). "Flux du sang et sauterelles: How the People and Environment of Madagascar Thwarted French Commercial Expansion[1]". Proceedings of the Western Society for French History. 37. hdl:2027/spo.0642292.0037.004. ISSN 2573-5012.

[40] Colin Gordon Calloway, The scratch of a pen: 1763 and the transformation of North America (2006). pp 165–69

[41] Mimi Sheller, "The 'Haytian Fear': Racial Projects and Competing Reactions to the First Black Republic." Research in Politics and Society 6 (1999): 285–304.

[42] Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. McFarland. 9 May 2017. p. 142.

[43] Scheina. Latin America's Wars.

[44] Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. McFarland. 9 May 2017. p. 106.

[45] David Patrick Geggus (2002). Haitian Revolutionary Studies. Indiana University Press. p. 28. ISBN 9780253109262.

[46] Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. McFarland. 9 May 2017. p. 199.

[:6-47] 1 2 "Morocco - Decline of traditional government (1830–1912) | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-08.

[:7-48] 1 2 3 4 5 6 News, Samir Bennis-Morocco World (March 2023). "What Moroccan Schools Do Not Teach About the Toxic Legacy of France's Protectorate". www.moroccoworldnews.com/ (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-08. {{cite web}}: |last= has generic name (help)

[:8-49] 1 2 3 "Francia 3 (1975)". francia.digitale-sammlungen.de. Retrieved 2023-05-08.

[50] Alexander Mikaberidze (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 15. ISBN 9781598843361.

[:9-51] 1 2 Alzubairi, Fatemah, ed. (2019), "The Colonial and Neo-Colonial Experience in Tunisia", Colonialism, Neo-Colonialism, and Anti-Terrorism Law in the Arab World, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 163–176, doi:10.1017/9781108569262.007, ISBN 978-1-108-47692-8, S2CID 216739164, retrieved 2023-05-08{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)

[52] "Tunisia - The protectorate (1881–1956) | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-08.

[53] G. Wesley Johnson, Double Impact: France and Africa in the age of imperialism (Greenwood 1985).

[54] "Cameroon Embassy in Washington DC, USA". www.cameroonembassyusa.org. Retrieved 2023-05-09.^{[permanent dead link]}

[55] "MADAGASCAR: Colonial Era, 1894-1960". www.wildmadagascar.org. Retrieved 2023-05-09.

[56] Lazreg, Marnia (2018). The Emergence of Classes in Algeria: A Study of Colonialism and Socio-Political Change. New York: Westview Press. ISBN 978-0-367-02081-1.

[57] Lange, Erik De (September 2021). "THE CONGRESS SYSTEM AND THE FRENCH INVASION OF ALGIERS, 1827–1830". The Historical Journal (in ఇంగ్లీష్). 64 (4): 940–962. doi:10.1017/S0018246X2000062X. ISSN 0018-246X. S2CID 233913915.

[58] Swain, J. E. (1933). "The Occupation of Algiers in 1830: A Study in Anglo-French Diplomacy". Political Science Quarterly. 48 (3): 359–366. doi:10.2307/2143152. ISSN 0032-3195. JSTOR 2143152.

[:02-59] 1 2 3 "L'Algérie, le temps colonial". France Inter (in ఫ్రెంచ్). 2012-03-13. Retrieved 2023-05-09.

[60] Jalata, Asafa (2016). Phases of Terrorism in the Age of Globalization: From Christopher Columbus to Osama bin Laden. Palgrave Macmillan US. pp. 92–3. ISBN 978-1-137-55234-1. Within the first three decades, the French military massacred between half a million to one million from approximately three million Algerian people.

[Kiernan2007-61] Kiernan, Ben (2007). Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur. Yale University Press. pp. 364–ff. ISBN 978-0-300-10098-3. In Algeria, colonization and genocidal massacres proceeded in tandem. From 1830 to 1847, its European settler population quadrupled to 104,000. Of the native Algerian population of approximately 3 million in 1830, about 500,000 to 1 million perished in the first three decades of the French conquest.

[62] Ufheil-Somers, Amanda (1981-01-28). "Origins of the Algerian Proletariat". MERIP (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-05-09.

[63] Bennoune, Mahfoud (2002-08-22). The Making of Contemporary Algeria, 1830–1987. Cambridge University Press. ISBN 9780521524322.

[64] "French Conquest of Algeria (1829–47)".

[65] Girard, 1986, p. 320

[66] Girard, 1986, p. 321-322

[67] Abun-Nasr, Jamil M. (1987). A History of the Maghrib in the Islamic period. Cambridge University Press. p. 264. ISBN 978-0-521-33767-0. Retrieved 10 November 2017.

[68] Jamil M. Abun-Nasr (1987). A History of the Maghrib in the Islamic Period. Cambridge U.P. p. 264. ISBN 9780521337670.

[69] Girard, 1986, పే. 322-23

[70] Bernard Droz, « Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani », dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), L'Algérie et la France, Paris, Robert Laffont 2009, pp. 474–475 ISBN 978-2-221-10946-5

[71] Shillington, Kevin (1995). "North and north-east Africa in the nineteenth century". History of Africa (2 ed.). Macmillan. p. 276.

[72] Historique des Compagnies Méharistes, chapter V, section 76 , retrieved April 7 2025

[73] Porch, Douglas (1985). "The Dark Side of Beau Geste -- the invasion of the Sahara". Proceedings of the Meeting of the French Colonial Historical Society. 10: 219–230. ISSN 0362-7055. JSTOR 42952165.

[74] Bertrand Taithe, The Killer Trail: A Colonial Scandal in the Heart of Africa (2009)

[75] T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898", Diplomacy & Statecraft (2006) 17#4 pp 693–714.

[76] D. W. Brogan, France under the Republic: The Development of Modern France (1870–1930) (1940) pp 321–26

[77] William L. Langer, The diplomacy of imperialism: 1890–1902 (1951) pp 537–80

[Garrett1982-78] Garrett, John (1982). To Live Among the Stars: Christian Origins in Oceania. Suva, Fiji: Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific. pp. 253–256. ISBN 978-2-8254-0692-2. OCLC 17485209.

[Gonschor2008-79] 1 2 3 Gonschor, Lorenz Rudolf (August 2008). Law as a Tool of Oppression and Liberation: Institutional Histories and Perspectives on Political Independence in Hawaiʻi, Tahiti Nui/French Polynesia and Rapa Nui (PDF) (MA thesis). Honolulu: University of Hawaii at Manoa. pp. 32–51. hdl:10125/20375. OCLC 798846333. Archived from the original (PDF) on 2 January 2020. Retrieved 31 December 2019.

[Matsuda2005-80] 1 2 Matsuda, Matt K. (2005). "Society Islands: Tahitian Archives". Empire of Love: Histories of France and the Pacific. New York: Oxford University Press. pp. 91–112. ISBN 978-0-19-534747-0. OCLC 191036857.

[gb-1-81] Robert Aldrich; John Connell (2006). France's Overseas Frontier: Départements et territoires d'outre-mer. Cambridge University Press. p. 46. ISBN 978-0-521-03036-6.

[82] Linden A. Mander, "The New Hebrides Condominium". Pacific Historical Review 13.2 (1944): 151-167 online.

[83] Pierre Milza, Napoléon III (in French, Paris: 2006), pp. 626–636

[84] Arthur J. Dommen, The Indochinese experience of the French and the Americans (2001) p. 4

[85] "Kwangchow Bay" . Encyclopædia Britannica (11th ed. 1911) p. 957.

[86] Paul French (2011). The Old Shanghai A-Z. Hong Kong University Press. p. 215. ISBN 9789888028894.

[87] Greater France: A History of French Overseas Expansion, Google Print, p. 83^{[permanent dead link]}, Robert Aldrich, Palgrave Macmillan, 1996, ISBN 0-312-16000-3

[88] Girard, 1986, p. 313

[89] Desmond Gregory (1999). No Ordinary General: Lt. General Sir Henry Bunbury (1778–1860) : the Best Soldier Historian. Fairleigh Dickinson U.P. p. 103. ISBN 9780838637913.

[90] David Brown, "Palmerston and Anglo–French Relations, 1846–1865", Diplomacy & Statecraft (2006) 17#4 pp. 675–692

[91] K. Bell, "British Policy towards the Construction of the Suez Canal, 1859–65", Transactions of the Royal Historical Society (1965) Vol. 15, pp 121–143.

[92] "Whilst 46 per cent of the shares [...] are in the hands of the British Treasury, almost all the remainder are held by French citizens. The British shares carry next to no voting rights, for the Articles of Association provide that twenty-five shares give the right to a vote, but no shareholder may have more than ten votes. The management of the Canal is almost exclusively French," Sir Arnold T. Wilson, The Suez Canal, its Past, Present, and Future, Oxford University Press, (2nd ed. 1939), p. e-f.

[93] A.J.P. Taylor, The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918 (1954) pp 286–92

[94] Christina Carroll (Winter 2018). "Republican Imperialisms: Narrating the History of "Empire" in France, 1885–1900". French Politics, Culture & Society. 36 (3): 118–142. doi:10.3167/fpcs.2018.360308. S2CID 151103630.

[95] Anthony Adamthwaite, Grandeur And Misery: France's Bid for Power in Europe, 1914–1940 (1995) p 6

[96] L. Abrams and D. J. Miller, "Who Were the French Colonialists? A Reassessment of the Parti Colonial, 1890-1914" Historical Journal 19#3 (1976), pp. 685-725 online

[97] Betts, Raymond F. (2005). Assimilation and Association in French Colonial Theory, 1890–1914. University of Nebraska Press. p. 10. ISBN 9780803262478.

[Segalla_2009-98] 1 2 Segalla, Spencer. 2009, The Moroccan Soul: French Education, Colonial Ethnology, and Muslim Resistance, 1912–1956. Nebraska University Press

[99] Winnacker, Rudolph A. (1938). "Elections in Algeria and the French Colonies under the Third Republic". The American Political Science Review. 32 (2): 261–277. doi:10.2307/1948669. JSTOR 1948669. S2CID 145758088.

[:4-100] 1 2 "Le colonialisme : épisode 1/2 du podcast Colonialisme, l'idée noire de la République". France Inter (in ఫ్రెంచ్). 4 March 2023. Retrieved 2023-05-08.

[101] Olivier Le Cour Grandmaison, De l'Indigénat. Anatomie d'un monstre juridique: Le Droit colonial en Algérie et dans l'Empire français, Éditions La Découverte, Paris, 2010, p. 59.

[102] Le Cour Grandmaison, p. 60, note 9.

[103] David P. Forsythe (2009). "Encyclopedia of Human Rights, Volume 1". Oxford University Press. p. 464. ISBN 0195334027

[104] "Slave Emancipation and the Expansion of Islam, 1905–1914 Archived 2 మే 2013 at the Wayback Machine". p.11.

[105] Martin Klein, ‘Slave Descent and Social Status in Sahara and Sudan’, in Reconfiguring Slavery: West African Trajectories, ed. Benedetta Rossi (Liverpool: Liverpool University Press, 2009), 29.

[106] Shillington, Kevin (2005). ఆఫ్రికన్ చరిత్ర విజ్ఞాన సర్వస్వం. న్యూయార్క్: CRC ప్రెస్, పు. 878

[107] Remi Clignet, "Inadequacies of the notion of assimilation in African education". Journal of Modern African Studies 8.3 (1970): 425-444.

[108] B. Olatunji Oloruntimehin, "Education for Colonial Dominance in French West Africa from 1900 to the Second World War." Journal of the Historical Society of Nigeria 7.2 (1974): 347-356.

[109] James E. Genova, "Conflicted missionaries: power and identity in French West Africa during the 1930s". The Historian 66.1 (2004): 45-66.

[110] Louisa Rice, "Between empire and nation: francophone West African students and decolonization." Atlantic Studies 10.1 (2013): 131-147.

[111] Barbara DeGorge, "The modernization of education: A case study of Tunisia and Morocco". European Legacy 7.5 (2002): 579-596.

[112] Tony Chafer, "Teaching Africans To Be French?: France's 'civilising mission' and the establishment of a public education system in French West Africa, 1903-30". Africa (2001): 190-209 online.

[113] David E. Gardinier, "Schooling in the states of equatorial Africa". Canadian Journal of African Studies/La Revue canadienne des études africaines 8.3 (1974): 517-538.

[114] Alf Andrew Heggoy, and Paul J. Zingg, "French education in revolutionary North Africa". International Journal of Middle East Studies 7.4 (1976): 571-578.

[115] J.P. Daughton, "Behind the Imperial Curtain: International Humanitarian Efforts and the Critique of French Colonialism in the Interwar Years", French Historical Studies, (2011) 34#3 pp 503–528

[116] Simpson, Alfred William Brian (2004). Human Rights and the End of Empire: Britain and the Genesis of the European Convention. Oxford University Press. pp. 285–86. ISBN 978-0199267897.

[117] Martin Thomas, The French Empire at War, 1940–1945 (Manchester University Press, 2007)

[118] Robert Gildea, France since 1945 (1996) p 17

[119] Joseph R. De Benoist, "The Brazzaville Conference, or Involuntary Decolonization". Africana Journal 15 (1990) pp: 39–58.

[120] Gildea, France since 1945 (1996) p 16

[121] Horne, Alistair (1977). A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962. New York: The Viking Press. p. 27.

[122] Bouaricha, Nadjia (7 May 2015). "70 ans de déni". El Watan.

[123] J.F.V. Keiger, France and the World since 1870 (Arnold, 2001) p 207.

[124] Anthony Clayton, The Wars of French Decolonization (1994) p 85

[125] Nash, Gary B., Julie Roy Jeffrey, John R. Howe, Peter J. Frederick, Allen F. Davis, Allan M. Winkler, Charlene Mires, and Carla Gardina Pestana. The American People, Concise Edition Creating a Nation and a Society, Combined Volume (6th Edition). New York: Longman, 2007.

[126] "Playboy, bon vivant and the last emperor of Vietnam: Bao Dai". South China Morning Post. 2017-07-30. Retrieved 2020-05-18.

[127] Martin S. Alexander; et al. (2002). Algerian War and the French Army, 1954–62: Experiences, Images, Testimonies. Palgrave Macmillan UK. p. 6. ISBN 9780230500952.

[128] Spencer C. Tucker, ed. (2018). The Roots and Consequences of Independence Wars: Conflicts that Changed World History. ABC-CLIO. pp. 355–57. ISBN 9781440855993.

[129] James McDougall, "The Impossible Republic: The Reconquest of Algeria and the Decolonization of France, 1945–1962", Journal of Modern History 89#4 (2017) pp 772–811 excerpt

[130] Sanmarco, Louis Le colonisateur colonisé, Ed. Pierre-Marcel Favre-ABC, 1983, p.211, Mbajum, Samuel and Sanmarco, Louis Entretiens sur les non-dits de la décolonisation, Ed. de l’Officine, 2007, p.64, Gerbi, Alexandre Histoire occultée de la décolonisation franco-africaine: Imposture, refoulements et névroses, L'Harmattan 2006.

[131] Dorothy Shipley White, Black Africa and de Gaulle: From the French Empire to Independence (1979).

[132] Robert Aldrich, Greater France: A history of French overseas expansion (1996) pp 303–6

[133] "Mayotte votes to become France's 101st département". The Daily Telegraph. 29 March 2009.

[Code_Officiel_Géographique-134] 1 2 INSEE, డైరెక్షన్ డి లా కోఆర్డినేషన్ స్టాటిస్టిక్ ఎట్ డెస్ రిలేషన్స్ ఇంటర్నేషనల్స్, డిపార్ట్‌మెంట్ డి లా కోఆర్డినేషన్ స్టాటిస్టిక్, డివిజన్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ జురిడిక్ డి లా స్టాటిస్టిక్ (DEJS) (2009). p. 108 జియోగ్రాఫిక్ (COG), అవంట్, లాకెట్టు, ఆటోర్ http://projetbabel.org=0titlecif జియోగ్రాఫిక్ (COG), అవంట్, లాకెట్టు, ఆటోర్. Retrieved 2022-03-12. {{cite web}}: Check |url= value (help); Missing or empty |title= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)^{[permanent dead link]}

[pop_1936-135] 1 2 Annuaire statistique. Statistique générale de la France (SGF). 1939. p. 258.

[136] INSEE. "T1 – Évolution générale de la situation demographique - 1901" (in ఫ్రెంచ్). Retrieved 2022-03-12.

[137] "British North America: 1763–1841". Archived from the original on 31 October 2009.

[138] Girard, Philippe R. (2011), The Slaves Who Defeated Napoleon: Toussaint Louverture and the Haitian War of Independence 1801–1804, Tuscaloosa, Alabama: The University of Alabama Press, pp. 319–322, ISBN 978-0-8173-1732-4

[139] "Guadeloupe : the mosaic island". Archived from the original on 16 May 2008. Retrieved 12 February 2009.

[140] Bill Marshall (2005). France and the Americas: culture, politics, and history : a multidisciplinary encyclopedia. N – Z, index. ABC-CLIO. Pp. 372–373. ISBN 1851094113.

[141] France, U.N. Start Ivory Coast Evacuation, Fox News Channel

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]