బంగ్లాదేశ్ చరిత్ర
బంగ్లాదేశ్ చరిత్ర నాలుగు సహస్రాబ్దాలకు పూర్వం నాటి చాల్కోలిథిక్ కాలం నుండి ప్రారంభమవుతుంది. ఈ ప్రాంతపు ప్రారంభ చరిత్ర బెంగాల్ ప్రాంతంపై నియంత్రణ కోసం పోరాడిన హిందూ, బౌద్ధ రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాల పాలనను సూచిస్తుంది. 8వ శతాబ్దంలో ఇస్లాం ప్రవేశించింది, 13వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి భక్తియార్ ఖిల్జీ విజయాలు, షా జలాల్ వంటి సున్నీ మిషనరీల కార్యకలాపాలతో ఇది క్రమంగా ప్రధాన మతంగా మారింది. ముస్లిం పాలకులు ఈ ప్రాంతమంతటా మసీదులు నిర్మించి ఇస్లాం వ్యాప్తిని ప్రోత్సహించారు. 14వ శతాబ్దం నుండి, ఫక్రుద్దీన్ ముబారక్ షా స్థాపించిన బెంగాల్ సుల్తానేట్ బెంగాల్ను పాలించింది, ఆయన ఒక స్వంత కరెన్సీని ప్రవేశపెట్టాడు. షంసుద్దీన్ ఇలియాస్ షా వంటి పాలకుల ఆధ్వర్యంలో బెంగాల్ సుల్తానేట్ విస్తరించింది, ఇది ఆర్థిక శ్రేయస్సు, సైనిక ఆధిపత్యానికి దారితీసింది, ఐరోపావాసులు వాణిజ్యం చేయడానికి అత్యంత సంపన్నమైన దేశంగా బెంగాల్ను పేర్కొన్నారు. ఈ ప్రాంతం తరువాత మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో భాగమైంది, చరిత్రకారుడు సి. ఎ. బేలీ ప్రకారం, ఇది బహుశా సామ్రాజ్యంలో అత్యంత సంపన్నమైన ప్రావిన్స్.
1700ల ప్రారంభంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం క్షీణించిన తరువాత, బెంగాల్ నవాబుల ఆధ్వర్యంలో బెంగాల్ పాక్షిక-స్వతంత్ర రాష్ట్రంగా మారింది, దీనికి చివరగా సిరాజ్ ఉద్-దౌలా నాయకత్వం వహించాడు. 1757లో ప్లాసీ యుద్ధం తరువాత దీనిని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ జయించింది. బ్రిటన్లో పారిశ్రామిక విప్లవంలో బెంగాల్ కీలక పాత్ర పోషించింది, పారిశ్రామికీకరణ క్షీణతను కూడా ఎదుర్కొంది. బ్రిటిష్ పాలనలో బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ స్థాపించబడింది.
ఆగస్టు 1947లో భారతదేశ విభజన సమయంలో భారతదేశం, పాకిస్తాన్ మధ్య బెంగాల్ విభజనతో ఆధునిక బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దులు ఏర్పడ్డాయి, బ్రిటిష్ పాలన ముగిసిన తరువాత కొత్తగా ఏర్పడిన పాకిస్తాన్ రాష్ట్రంలో ఈ ప్రాంతం తూర్పు పాకిస్తాన్గా మారింది. మార్చి 1971లో బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్య ప్రకటన తొమ్మిది నెలల పాటు సాగిన బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధానికి దారితీసింది, ఇది పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ బంగ్లాదేశ్ ఆవిర్భావంతో ముగిసింది. 1971లో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించబడింది.
స్వాతంత్ర్యం పొందినప్పటి నుండి, బంగ్లాదేశ్ రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక పునర్నిర్మాణం, సామాజిక పరివర్తనను ఎదుర్కొంది. దేశం సైనిక తిరుగుబాట్లు, నిరంకుశ పాలనను అనుభవించింది, ముఖ్యంగా జనరల్ జియావుర్ రెహ్మాన్, జనరల్ హుస్సేన్ ముహమ్మద్ ఎర్షాద్ ఆధ్వర్యంలో. 1990లలో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం పునరుద్ధరణతో అవామీ లీగ్, బంగ్లాదేశ్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ మధ్య అధికారం మారుతూ వచ్చింది. ఇటీవలి దశాబ్దాలలో, బంగ్లాదేశ్ గణనీయమైన ఆర్థిక వృద్ధిని సాధించింది, ప్రపంచంలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలలో ఒకటిగా అవతరించింది, దీనికి వస్త్ర పరిశ్రమ, విదేశీ చెల్లింపులు, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి ప్రధాన కారణాలు. అయినప్పటికీ, ఇది రాజకీయ అస్థిరత, మానవ హక్కుల సమస్యలు, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావంతో పోరాడుతూనే ఉంది. 2009లో షేక్ హసీనా నాయకత్వంలో అవామీ లీగ్ తిరిగి అధికారంలోకి రావడం ఆర్థిక పురోగతిని చూసింది కానీ నిరంకుశత్వంపై విమర్శలు వచ్చాయి. 2024లో దేశవ్యాప్త నిరసనల కారణంగా వరుసగా మూడవసారి ప్రధాని దేశం విడిచి పారిపోవలసి వచ్చింది, ఆమె మానవాళికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన నేరాలకు పాల్పడినట్లు నిర్ధారించబడింది. ప్రాంతీయ సమస్యలను పరిష్కరించడంలో బంగ్లాదేశ్ కీలక పాత్ర పోషించింది, ఇందులో రోహింగ్యా శరణార్థుల సంక్షోభం కూడా ఉంది, ఇది దేశ వనరులపై ఒత్తిడి తెచ్చింది, మానవతా నిబద్ధతలను ఎత్తిచూపింది.
ప్రాచీన కాలం
[మార్చు]
పూర్వ బెంగాల్
[మార్చు]
.JPG)
బెంగాల్లోకి ఇండో-ఆర్యులు, ద్రావిడులు, వంగ అని పిలువబడే ప్రజలతో సహా మంగోలాయిడ్ల వలసలు జరిగాయని భావిస్తున్నారు.[1] ఈ ప్రాంతంలో చరిత్రపూర్వ మానవ ఉనికికి బలహీనమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి.[2] నియోలిథిక్, చాల్కోలిథిక్ యుగాలలో మానవ ఉనికికి చాలా తక్కువ ఆధారాలు ఉన్నాయి.[1] నదుల గమనం మారడం దీనికి కారణం కావచ్చు.[1] బెంగాలీ వాతావరణం, భౌగోళికం స్పష్టమైన పురావస్తు అవశేషాలకు తగినది కాదు. రాళ్ళు లేకపోవడం వల్ల బెంగాల్లోని తొలి మానవులు బహుశా పర్యావరణంలో మనుగడ సాగించలేని కలప, వెదురు వంటి పదార్థాలను ఉపయోగించారు. దక్షిణాసియా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఉపఖండంలోని ఇతర భాగాలపై దృష్టి పెట్టడానికి మొగ్గు చూపారు. బెంగాల్ పట్ల ఆసక్తి ఉన్న పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఇటీవలి చరిత్రపై దృష్టి సారించారు.[2]
స్థిరపడిన వ్యవసాయ సమాజాలకు పశ్చిమ బెంగాల్ తొలి సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.[3]
వ్యవసాయ విజయం క్రీస్తుపూర్వం ఐదవ శతాబ్దంలో స్థిరమైన సంస్కృతికి, పట్టణాల ఆవిర్భావానికి, సముద్ర వ్యాపారానికి, తొలి రాజకీయాలకు ఆధారం ఇచ్చింది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు పురాతన రోమ్, ఆగ్నేయాసియాతో వాణిజ్యం చేసిన వరి-బటేశ్వర్ వద్ద ఒక ఓడరేవును కనుగొన్నారు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వరి-బటేశ్వర్లో నాణేలు, కుండలు, ఇనుప కళాఖండాలు, ఇటుకలతో చేసిన రోడ్డు, ఒక కోటను కనుగొన్నారు. ఈ ప్రాంతం ఇనుము కరిగించడం, విలువైన రాతి పూసలు వంటి పరిశ్రమలను కలిగి ఉన్న ముఖ్యమైన పరిపాలనా కేంద్రమని అన్వేషణలు సూచిస్తున్నాయి. ఈ ప్రదేశం మట్టి విస్తృత వినియోగాన్ని చూపుతుంది. మట్టి, ఇటుకలు గోడల నిర్మాణానికి ఉపయోగించబడ్డాయి.[4] చంద్రకేతుగఢ్ నుండి లభించిన మట్టితో చేసిన అత్యంత ప్రసిద్ధ టెర్రకోట ఫలకాలు దేవతలు, ప్రకృతి దృశ్యాలు, సాధారణ జీవితాన్ని వర్ణిస్తాయి.[5] వార్-బటేశ్వర్, చంద్రకేతుగఢ్ (పశ్చిమ బెంగాల్) లలో కనుగొనబడిన ప్రారంభ నాణేలు పడవలను వర్ణిస్తాయి.[6]
బంగ్లాదేశ్లో జరిపిన పురావస్తు త్రవ్వకాలలో భారత ఉపఖండంలోని నార్తర్న్ బ్లాక్ పాలిష్డ్ వేర్ సంస్కృతి ఆధారాలు బయటపడ్డాయి. ఇది ఉత్తర భారతదేశంలో 16 గొప్ప రాజ్యాలు లేదా మహాజనపదాల ఆవిర్భావంతో సమానంగా క్రీ.పూ 700 నాటికి అభివృద్ధి చెందింది, మౌర్య సామ్రాజ్యం పెరుగుదలతో ఇది ముడిపడి ఉంది.[7]
క్రీ.పూ 300 నాటికి తామ్రలిప్తి (ప్రస్తుత పశ్చిమ బెంగాల్), మహాస్థాన్, మైనామతి వంటి చక్కగా అభివృద్ధి చెందిన పట్టణాలు ఉద్భవించాయి.[8] సముద్ర తీరానికి బదులుగా, ప్రధాన పట్టణాలు నదీతీరాలలో వెలిశాయి.[9] మహాస్థాన్లో బంగ్లాదేశ్లో లభించిన అత్యంత పురాతన రాతపూర్వక వచనం, రాతి శాసనం ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశం మౌర్య సామ్రాజ్యంలో ఒక ముఖ్యమైన పట్టణం అని ఇది సూచిస్తుంది. మహాస్థాన్ అప్పట్లో ప్రావిన్షియల్ కేంద్రంగా ఉండేదని భావిస్తున్నారు.[8] ప్రాకృతంలో ఉన్న ఈ శాసనం అత్యవసర పరిస్థితుల్లో సామాగ్రిని నిల్వ చేయాలనే ఆదేశాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.[10] ఈ శాసనాన్ని మహాస్థాన్ బ్రాహ్మీ శాసనం అని పిలుస్తారు.[5] మౌర్య సామ్రాజ్యానికి బెంగాల్ తూర్పు సరిహద్దు. తామ్రలిప్తి ఓడరేవుతో పశ్చిమ బెంగాల్ మౌర్యుల కాలంలో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.[9]
మౌర్య, గుప్త సామ్రాజ్యాలు బెంగాల్ డెల్టాలోని చాలా భాగాలపై అధికారం చెలాయించాయనేది స్కాలర్షిప్లో ఒక ప్రముఖ అభిప్రాయం. తూర్పు ప్రాంతాల కంటే బెంగాల్ పశ్చిమ ప్రాంతాలు పెద్ద సామ్రాజ్యాలలో భాగమని ఉన్న అసంపూర్ణ ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.[11] బెంగాల్లోని పురాతన మండలాలు భాగీరథి-హుగ్లీ బేసిన్, హరికేల, సమతట, వంగ, వరేంద్ర.[12] వంగ మధ్య బెంగాల్ అని, హరికేల, సమతట బెంగాల్ తూర్పు మండలాలు అని, వరేంద్ర ఉత్తర బెంగాల్ అని భావిస్తున్నారు.[6] మెజారిటీ ప్రజలు టిబెటో-బర్మన్, ఆస్ట్రో-ఏషియాటిక్, ద్రావిడ భాషలు మాట్లాడేవారని సైట్ల పేర్లు సూచిస్తున్నాయి. ఇండో-యూరోపియన్ భాషలు క్రీ.పూ 400 నుండి ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్నాయి.[5]
వంగ రాజ్యం ప్రాచీన బెంగాల్కు చెందిన ఒక శక్తివంతమైన సముద్రయాన దేశం. వీరికి జావా, సుమత్రా, సియామ్ (ఆధునిక థాయ్లాండ్) లతో విదేశీ వాణిజ్య సంబంధాలు ఉండేవి. మహావంశం ప్రకారం, వంగ యువరాజు విజయ సింఘా క్రీ.పూ 544లో లంకను జయించి, ఆ దేశానికి "సింహళ" అని పేరు పెట్టాడు.[13] బెంగాలీ ప్రజలు మారిటైమ్ ఆగ్నేయాసియా, సియామ్లకు వలస వెళ్లి అక్కడ తమ స్వంత స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.[14]
గంగారిడై/నంద సామ్రాజ్యం
[మార్చు]
ఉత్తర, పశ్చిమ బెంగాల్ సామ్రాజ్యంలో భాగమైనప్పటికీ, దక్షిణ బెంగాల్ అభివృద్ధి చెందింది, విదేశీ వాణిజ్యంతో శక్తివంతంగా మారింది. క్రీ.పూ 326లో అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ దండయాత్రతో ఈ ప్రాంతం మళ్లీ ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. గ్రీకు, లాటిన్ చరిత్రకారులు అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ బెంగాల్ ప్రాంతంలో ఉన్న గంగారిడై సామ్రాజ్యం వీరోచిత ఎదురుదాడిని ఊహించి భారతదేశం నుండి వెనక్కి తగ్గాడని సూచించారు. అలెగ్జాండర్ తన అధికారి కోనస్తో సమావేశం తరువాత తిరిగి రావడం మంచిదని ఒప్పించబడ్డాడు. డియోడోరస్ సిక్యులస్ గంగారిడైని భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యంగా పేర్కొన్నాడు. నంద సామ్రాజ్యం, గంగారిడై సామ్రాజ్యం, ప్రాసియోయ్ మిత్ర దళాలు గంగా నది తీరంలో అలెగ్జాండర్ దళాలపై భారీ ఎదురుదాడికి సిద్ధమవుతున్నాయి. గ్రీకు ఆధారాల ప్రకారం కనీసం క్రీ.శ 1వ శతాబ్దం వరకు గంగారిడై వృద్ధి చెందుతూనే ఉంది. గ్రీకో-రోమన్ మూలాల గంగారిడై వివరణ నంద సామ్రాజ్యంతో సరిపోలుతుంది. [15]
తొలి మధ్యయుగ కాలం
[మార్చు]మౌర్య అధికారం క్షీణించిన తరువాత బెంగాల్ స్వంతంగా వదిలివేయబడింది. పాటలీపుత్ర కేంద్రంగా ఉన్న సుంగ రాజవంశం క్రింద బెంగాల్ లోని భాగాలు బహుశా ఉన్నప్పటికీ ఆ తర్వాతి కాలం గురించి పెద్దగా తెలియదు. ఈ కాలంలో పుండ్ర ఇప్పటికీ ఒక ముఖ్యమైన బౌద్ధ ప్రదేశం. స్థానిక పాలకులు 300, 400లలో గుప్త సామ్రాజ్యానికి కప్పం చెల్లిస్తూనే అధికారాన్ని నిలబెట్టుకున్నారు. బెంగాల్ డెల్టా సమతట రాజ్యంగా మారింది, దీని కేంద్రం సమకాలీన చాంద్పూర్ సమీపంలో ఉంది. గుప్త సామ్రాజ్యం సమతటను నేరుగా పాలించకుండానే ప్రభావం చూపిందని ఒక గుప్త శాసనం సూచిస్తుంది. భారతీయ హృదయభాగంతో అరుదైన సంబంధాలు ఉన్నప్పటికీ బెంగాల్ ఒక సరిహద్దుగానే మిగిలిపోయింది. తరువాతి కొన్ని శతాబ్దాలలో అనేక రాజవంశాలు మారాయి. వారి గురించి పెద్దగా సమాచారం అందుబాటులో లేనప్పటికీ, కొమిల్లా జిల్లా నుండి పొందిన ప్లేట్లు, ఇతర ఆధారాలు 500ల ప్రారంభంలో గోపాచంద్ర ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించాడని సూచిస్తున్నాయి. తరువాతి శతాబ్దంలో ఖార్గాలు పాలకులుగా మారారు. వారి తరువాత దేవ రాజవంశం, హరికేల రాజ్యం, చంద్రులు, వర్మన్లు వచ్చారు.[9] వారు కొమిల్లా జిల్లా, ఢాకా జిల్లా విక్రమ్పూర్లోని వివిధ ప్రదేశాలలో స్థావరాలను కలిగి ఉన్నారు.[16] ఆ సమయంలో బెంగాలీలు మొదట వరేంద్రలో పాలించారు. గౌర్ను 600ల ప్రారంభంలో శశాంక పాలించాడు. ఆయన ఆధునిక ముర్షిదాబాద్ జిల్లాలోని కర్ణసువర్ణలో స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. సమకాలీన చైనీస్ నివేదికలు, నాణేలు ఆయన బౌద్ధమతాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించిన దృఢమైన శైవుడని సూచిస్తున్నాయి. బౌద్ధమతానికి వ్యతిరేకత, బ్రాహ్మణవాదానికి నిబద్ధత క్రీ.శ 700 నాటికి ఆదిశూర స్థాపించిన సూర రాజవంశం క్రింద కొనసాగింది. ఎనిమిదవ శతాబ్దం మధ్యలో దృఢమైన బౌద్ధుడు గోపాల బెంగాల్లో అధికారాన్ని చేపట్టాడు, బహుశా సూరలు, శశాంక విశ్వాసపాత్రమైన బ్రాహ్మణవాదం ప్రభావాలను వ్యతిరేకించిన బౌద్ధ నాయకుల మద్దతుతో ఆయన అధికారంలోకి వచ్చాడు.[16] ఈ సమయంలో, బంగాళాఖాత రాజ్యాలు సమీప దక్షిణాసియా, ఆగ్నేయాసియా దేశాలతో వాణిజ్యం సాగించాయి,[17] తద్వారా దక్షిణాన శ్రీలంకకు బౌద్ధమతాన్ని, తూర్పున ఇండోనేషియా, థాయ్లాండ్, మలేషియా, సింగపూర్, ఫిలిప్పీన్స్లకు హిందూ మతం, బౌద్ధమతాన్ని ఎగుమతి చేశాయి.[18]
గౌడ రాజ్యం
[మార్చు]6వ శతాబ్దం నాటికి, ఉత్తర భారత ఉపఖండాన్ని పాలించిన గుప్త సామ్రాజ్యం ఎక్కువగా విడిపోయింది. తూర్పు బెంగాల్ వంగ, సమతట, హరికేల రాజ్యాలుగా విడిపోగా, పశ్చిమాన కర్ణసువర్ణ (ఆధునిక ముర్షిదాబాద్ సమీపంలో) రాజధానిగా గౌడ రాజులు ఎదిగారు. చివరి గుప్త చక్రవర్తి సామంతుడు శశాంక స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించి బెంగాల్లోని చిన్న సంస్థానాలను (గౌర్, వంగ, సమతట) ఏకం చేశాడు. హర్ష అగ్రజుడు రాజ్యవర్ధనను ద్రోహపూరితంగా హత్య చేసిన తర్వాత అతను ఉత్తర భారతదేశంలో హర్షవర్ధనతో ప్రాంతీయ అధికారం కోసం పోటీపడ్డాడు. హర్ష నిరంతర ఒత్తిడి శశాంక స్థాపించిన గౌడ రాజ్యం క్రమంగా బలహీనపడటానికి దారితీసింది, చివరకు అతని మరణంతో ముగిసింది. మానవ (అతని కుమారుడు) పడగొట్టబడటంతో, బెంగాల్ ఐక్యత లేని కాలంలోకి పడిపోయి మరోసారి చొరబాట్లకు గురైంది.
పాల సామ్రాజ్యం
[మార్చు]
పాల సామ్రాజ్యం పన్నెండవ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు బెంగాల్ను పాలించింది, బెంగాలీ అధికారాన్ని దాని అత్యంత సుదూర ప్రాంతాలకు విస్తరించింది, బౌద్ధమతానికి మద్దతు ఇచ్చింది.[19] ఇది బెంగాల్ మొదటి స్వతంత్ర బౌద్ధ రాజవంశం. 'పాల' అనే పేరుకు రక్షకుడు అని అర్థం, ఇది పాల పాలకులందరి పేర్ల చివర ఉపయోగించబడింది. పాలలు బౌద్ధమతంలోని మహాయాన, తాంత్రిక పాఠశాలల అనుచరులు. గోపాల ఈ రాజవంశం నుండి మొదటి పాలకుడు. ఆయన 750లో గౌర్లో అధికారంలోకి వచ్చాడు, భూస్వామ్య అధిపతుల బృందం ఆయనను ఎన్నుకుంది.[20][21] ఆయన 750 నుండి 770 వరకు పరిపాలించాడు, మొత్తం బెంగాల్పై తన నియంత్రణను విస్తరించడం ద్వారా తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. ఆయన తరువాత ధర్మపాల వచ్చాడు. పాలలు బౌద్ధమతాన్ని ప్రోత్సహించారు, బ్రాహ్మణవాదాన్ని వ్యతిరేకించారు.[19] వారు విక్రమశిల, నలందలోని బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయాలకు మద్దతు అందించారు.[19] పాల రాజవంశం కాలంలో వజ్రయాన బెంగాల్లో అభివృద్ధి చెందింది, టిబెట్కు పరిచయం చేయబడింది. పాలలు కళలను పోషించారు.[22]
ధర్మపాల, దేవపాల పాలనలో సామ్రాజ్యం శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. ధర్మపాల సామ్రాజ్యాన్ని భారత ఉపఖండంలోని ఉత్తర భాగాలకు విస్తరించాడు. దేవపాల సామ్రాజ్యాన్ని గణనీయంగా విస్తరించాడు. పాల శాసనాలు ఆయన విస్తృతమైన విజయాలను గొప్పగా కీర్తించాయి. ఆయన తరువాత వచ్చిన నారాయణ పాల బాదల్ స్తంభ శాసనం ప్రకారం ఆయన వింధ్య, హిమాలయాల సరిహద్దులుగా ఉన్న ఉత్తర భారతదేశం మొత్తం భూభాగానికి చక్రవర్తి అయ్యాడు.
చంద్ర రాజవంశం
[మార్చు]చంద్ర రాజవంశం క్రీ.శ 10వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి సుమారు ఒకటిన్నర శతాబ్దాల పాటు తూర్పు బెంగాల్లోని హరికేల రాజ్యంపై పాలన సాగించిన కుటుంబం. వారి సామ్రాజ్యం విక్రమ్పూర్ రాజధానిగా పాలించబడింది, వాయవ్యంలో ఉన్న పాల సామ్రాజ్యాన్ని సైనికంగా తట్టుకునేంత శక్తివంతంగా ఉండేది. 11వ శతాబ్దంలో చోళ రాజవంశానికి చెందిన రాజేంద్ర చోళ I చంద్ర రాజవంశపు చివరి పాలకుడైన గోవిందచంద్రను ఓడించాడు.
సేన రాజవంశం
[మార్చు]సేన రాజవంశం సుమారు 1095లో ప్రారంభమైంది, కానీ 1150 నాటికి పాలను పూర్తిగా ఓడించింది. వారు కర్ణాటకలో ఉద్భవించారని స్పష్టమవుతోంది. విజయసేన ఉత్తర, పశ్చిమ బెంగాల్ను నియంత్రణలోకి తీసుకున్నాడు, పాలలను తొలగించి నాడియా కేంద్రంగా పాలన సాగించాడు. ఈ రాజవంశంలో గొప్ప పాలకుడు లక్ష్మణసేన. ఆయన ఒరిస్సా, బెనారస్లలో తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించాడు. 1202లో, ఇక్తియార్రుదిన్ ముహమ్మద్ భక్తియార్ ఖిల్జీ అప్పటికే బీహార్ను తీసుకుని నాడియాను సేనల నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. లక్ష్మణసేన ఆగ్నేయ బెంగాల్లోని విక్రమ్పూర్కు వెళ్ళాడు. ఫ్యూడల్ తిరుగుబాట్లు, ముస్లిం ఒత్తిడి కారణంగా ఈ రాజవంశం 1245 నాటికి అంతమైంది.
మధ్యయుగ కాలం చివరి దశ
[మార్చు]1202లో నాడియాను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ఈ ప్రాంతంలో ముస్లిం పాలన ప్రారంభమైంది. ప్రారంభంలో, బెంగాల్ ఢిల్లీ సుల్తానేట్ గవర్నర్లచే నిర్వహించబడింది, తరువాత స్వతంత్ర సుల్తానేట్లు పాలించాయి, ఆ తరువాత మొఘల్ సామ్రాజ్య పాలనలో ఉండిపోయింది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఆధారిత ఘురిద్లు గంగా ప్రాంతంలోకి విస్తరించడం ప్రారంభించారు. ఈ తూర్పు విస్తరణలో భాగంగా ముహమ్మద్ భక్తియార్ ఖిల్జీ బీహార్లో పాలలను ఓడించాడు, 1202లో నాడియాలో సేనలపైన విజయం సాధించాడు. 1206లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సృష్టించబడింది.
సోనార్గావ్ సుల్తానేట్
[మార్చు]ఫక్రుద్దీన్ ముబారక్ షా 1338 నుండి 1349 వరకు ఆధునిక తూర్పు, ఆగ్నేయ బంగ్లాదేశ్ ప్రాంతాలలో స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని పాలించాడు. 1340లో బెంగాల్ ప్రాంతంలో ప్రధాన ఓడరేవు అయిన చిట్టగాంగ్ను జయించిన మొదటి ముస్లిం పాలకుడు ఆయన. ఫక్రుద్దీన్ రాజధాని సోనార్గావ్ ఈ ప్రాంతపు ప్రధాన నగరంగా, స్వతంత్ర సుల్తానేట్ రాజధానిగా ఆయన పాలనలో అభివృద్ధి చెందింది.
బెంగాల్ సుల్తానేట్
[మార్చు]ఇలియాస్ షాహీ రాజవంశం
[మార్చు]షంసుద్దీన్ ఇలియాస్ షా 1342 నుండి 1487 వరకు పాలించిన స్వతంత్ర రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. ఈ రాజవంశం ఢిల్లీ వారి దండయాత్రలను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టింది. వారు ఆధునిక బెంగాల్ అంతటా తమ భూభాగాన్ని విస్తరించడం కొనసాగించారు, దక్షిణాన ఖుల్నా, తూర్పున సిల్హెట్ వరకు చేరుకున్నారు. బెంగాల్ సుల్తానులు బెంగాలీ సాహిత్య పోషకులుగా ఉన్నారు, బెంగాలీ సంస్కృతి, గుర్తింపు విలసిల్లే ప్రక్రియను ప్రారంభించారు. ఈ రాజవంశం పాలనలో బెంగాల్ మొదటిసారిగా ప్రత్యేక గుర్తింపును సాధించింది. ఇలియాస్ షా ఈ ప్రావిన్స్కు 'బంగళా' అని పేరు పెట్టాడు, వివిధ భాగాలను ఒకే ఏకీకృత భూభాగంగా ఏకం చేశాడు. హిందువుల తిరుగుబాటుతో ఇలియాస్ షాహీ రాజవంశానికి అంతరాయం ఏర్పడింది. అయినప్పటికీ నాసిరుద్దీన్ మహమూద్ షా ఇలియాస్ షాహీ రాజవంశాన్ని పునరుద్ధరించాడు. మొరాకో యాత్రికుడు ఇబ్న్ బటూటా నాసిరుద్దీన్ మహమూద్ షా పాలనలో బెంగాల్ చేరుకున్నాడు.
హుస్సేన్ షాహీ రాజవంశం
[మార్చు]హుస్సేన్ షాహీ రాజవంశం 1494 నుండి 1538 వరకు పాలించింది. సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి ప్రోత్సాహం ఇచ్చినందుకు అలావుద్దీన్ హుస్సేన్ షా బెంగాల్ గొప్ప సుల్తానులలో ఒకరిగా పరిగణించబడతాడు. ఆయన సుల్తానేట్ను చిట్టగాంగ్ ఓడరేవు వరకు విస్తరించాడు, ఇది మొదటి పోర్చుగీస్ వ్యాపారుల రాకను చూసింది. రాజవంశపు చివరి సుల్తాన్ పెరుగుతున్న ఆఫ్ఘన్ కార్యకలాపాలతో పోరాడాల్సి వచ్చింది. చివరకు మొఘలుల రాక వరకు వారు అక్కడే ఉన్నారు.
మొఘల్ కాలం
[మార్చు]1576లో అక్బర్ బెంగాల్ను జయించిన ప్రధాన మొఘల్ విజయం తర్వాత, భట్టి ప్రాంతంలోని తిరుగుబాటుదారులను ఓడించడానికి నాలుగు దశాబ్దాల నిరంతర ప్రయత్నాలు జరిగాయి. అక్బర్ హిందూ సేవకుడైన రాజా మాన్ సింగ్ను బెంగాల్ గవర్నర్గా నియమించాడు.
1590లో మొఘలులు స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటి నుండి 1757లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నియంత్రణ సాధించే వరకు బెంగాల్ ప్రావిన్స్ విశేషంగా సంపన్నంగా ఉండేది. ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో అత్యంత సంపన్నమైన ప్రావిన్స్.
స్థానిక పాలకులు గ్రామీణ ప్రాంతాలలో నియంత్రణ సాధించారు. ఈ "జమీందార్లు" స్వయంప్రతిపత్తి కలిగి ఉన్నారు, లౌకిక శ్రేష్ట వర్గానికి చెందినవారు. ఆధునిక బంగ్లాదేశ్లో చౌదరి, ఖాన్, సర్కార్, తాలూక్దార్ వంటి ఇంటిపేర్లు మొఘల్ ఉన్నత వర్గాల ర్యాంకుల పేర్ల నుండి ఉద్భవించాయి.
ఇద్దరు గొప్ప మొఘల్ సుబేదార్లు
[మార్చు]ఇస్లాం ఖాన్
[మార్చు]ఇస్లాం ఖాన్ 1608లో మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ చేత బెంగాల్ సుబేదార్గా నియమించబడ్డాడు. ఆయన తన రాజధాని ఢాకా నుండి బెంగాల్ను పాలించాడు, దానికి ఆయన జహంగీర్ నగర్ అని పేరు మార్చాడు. ఆయన ప్రధాన కర్తవ్యం తిరుగుబాటుదారులైన రాజాలు, జమీందార్లు, ఆఫ్ఘన్ నాయకులను అణచివేయడం.
షాయిస్తా ఖాన్
[మార్చు]మీర్ జుమ్లా II మరణం తరువాత షాయిస్తా ఖాన్ 1663లో బెంగాల్ సుబేదార్గా (గవర్నర్) నియమించబడ్డాడు. ఆయన సుదీర్ఘకాలం పనిచేసిన బెంగాల్ గవర్నర్. ఆయన 1664 నుండి 1688 వరకు సుమారు 24 సంవత్సరాలు ఢాకాలోని తన పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం నుండి ప్రావిన్స్ను పాలించాడు.
బెంగాల్ నవాబులు
[మార్చు]మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడటం వల్ల 1713 నాటికి బెంగాల్లో మొఘల్ ఏజెంట్ల నియామకాలు నిలిచిపోయాయి. 1715లో రాజధాని ముర్షిదాబాద్కు మార్చబడింది. దీని వల్ల ఢాకా క్షీణించింది.
అలీవర్ది ఖాన్ మరో నవాబు కుటుంబాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన జగత్ సేథ్ సహకారంతో గవర్నర్ను ఓడించి ముడుపుల ద్వారా మొఘల్ పాలకుడి నుండి గవర్నర్ పదవిని పొందాడు. నవాబ్ అలీవర్ది ఖాన్ మొదటి మూడు మరాఠా దండయాత్రలను తిప్పికొట్టాడు. కానీ వారు మళ్లీ దండెత్తారు, 1751లో అలీవర్ది ఖాన్ మరాఠాలతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. 1756లో ఆయన మరణించినప్పుడు ఆయన మనవడు సిరాజుద్దౌలా ఆయన స్థానంలోకి వచ్చాడు. సిరాజుద్దౌలా బెంగాల్లో ధృవీకరించబడని వాణిజ్యాన్ని ఆపడానికి ప్రయత్నించాడు. దీని కారణంగా ఆయన బ్రిటిష్ వ్యాపారులతో ఘర్షణ పడ్డాడు, చివరకు 1757లో ప్లాసీలో ఓడిపోయాడు. 1764 నాటికి బ్రిటిష్ వారు బెంగాల్, దాని పశ్చిమాన ఉన్న పెద్ద ప్రాంతాలను పాలించారు.
వలస కాలం
[మార్చు]బెంగాల్లో యూరోపియన్లు
[మార్చు]1517లో, పోర్చుగీసు వారు చిట్టగాంగ్ వద్ద ఒక ఔట్పోస్ట్ను ఏర్పాటు చేశారు. 1579లో, అక్బర్ ఇచ్చిన భూదానంతో పోర్చుగీసు వారు హుగ్లీ వద్ద మరో కేంద్రాన్ని సృష్టించారు. 1651 నాటికి బ్రిటిష్ వారు హుగ్లీపై నియంత్రణ సాధించారు. పోర్చుగీసు ఉనికి అంతమైంది.
డచ్ స్టేషన్ చిన్సురా వద్ద స్థాపించబడింది, కానీ డచ్ వారు సిలోన్, ఆగ్నేయాసియాపై తమ ఆసక్తులను మళ్లించారు. ఫ్రెంచ్ కంపెనీ ఎక్కువ కాలం కొనసాగింది. బ్రిటిష్ వారు ఫ్రెంచ్ వారిని అధిగమించారు. మొదటి బ్రిటిష్ ఫ్యాక్టరీ 1608లో పశ్చిమ భారతదేశంలో స్థాపించబడింది. ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే బ్రిటిష్ వారు బెంగాల్లోకి ప్రవేశించారు. బ్రిటిష్ వారు బాలాసోర్, కాసింబజార్, ఢాకా, హుగ్లీ, పాట్నాలలో కర్మాగారాలను స్థాపించారు. 1690లో జాబ్ చార్నాక్ కలకత్తాను స్థాపించాడు.
అలీవర్ది వారసుడు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా విదేశీ ఉనికిని తొలగించడానికి పూనుకున్నాడు. 1756లో ఆయన కలకత్తాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, అక్కడి బ్రిటిష్ జనాభాను బంధించాడు. రాబర్ట్ క్లైవ్, అతని దళాలు జనవరి 1757లో కలకత్తాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ప్లాసీ వద్ద జూన్ 1757లో రాబర్ట్ క్లైవ్, సిరాజ్-ఉద్-దౌలా దళాలు ఒకరితో ఒకరు పోరాడాయి. మీర్ జాఫర్ యుద్ధం సమయంలో నవాబును విడిచిపెట్టాడు, అతను ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు.
బ్రిటిష్ పాలన
[మార్చు]బెంగాలీ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఉత్పాదకతను పెంచడం బ్రిటిష్ వారి లక్ష్యం. వారు బెంగాల్ పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థపై ప్రయోగాలు చేశారు. 1769–1770 నాటి కరువు, వరదల సమయంలో కూడా పన్నులు తగ్గించబడలేదు. ఇది తీవ్రమైన కరువుకు కారణమైంది, దీనిలో పది మిలియన్ల బెంగాల్ నివాసితులు మరణించారని భావిస్తున్నారు. ఈ కరువు విపత్తు బ్రిటిష్ అధికారులను వలసరాజ్యం వనరులను వినియోగించుకోవడానికి ఆచరణీయమైన పద్ధతుల కోసం వెతికేలా చేసింది.
1830లలో బ్రిటిష్ వారు మాజీ అధికారిక భాష పర్షియన్ను విడిచిపెట్టారు, ఇంగ్లీష్ మాధ్యమ విద్యా సంస్థలు బెంగాలీ ఉన్నత వర్గాలలోని ఒక చిన్న భాగాన్ని ప్రభుత్వం దిగువ, మధ్య శ్రేణులలో ఉద్యోగాల కోసం సిద్ధం చేశాయి.
బెంగాల్ పునరుజ్జీవనం
[మార్చు]బెంగాల్ పునరుజ్జీవనం అనేది 19వ శతాబ్దం, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బెంగాల్లో జరిగిన సామాజిక సంస్కరణ ఉద్యమాన్ని సూచిస్తుంది. చరిత్రకారుడు నితీష్ సేన్గుప్తా దీనిని రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ (1775-1833) నుండి రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ (1861-1941) వరకు జరిగినట్లు వివరిస్తారు.
బెంగాల్ విభజన (1905)
[మార్చు]బెంగాల్ విభజన నిర్ణయాన్ని జూలై 1905లో వైస్రాయ్ ఆఫ్ ఇండియా లార్డ్ కర్జన్ ప్రకటించారు. విభజన 16 అక్టోబర్ 1905న జరిగింది, ఎక్కువగా ముస్లింలు ఉన్న తూర్పు ప్రాంతాలను ఎక్కువగా హిందువులు ఉన్న పశ్చిమ ప్రాంతాల నుండి వేరు చేసింది. పూర్వపు బెంగాల్ ప్రావిన్స్ "బెంగాల్", తూర్పు బెంగాల్, అస్సాం అనే రెండు కొత్త ప్రావిన్సులుగా విభజించబడింది.
పాకిస్తాన్ కాలం
[మార్చు]1906 చివరలో ఢాకా ముస్లిం నాయకుల సమావేశానికి వేదికగా నిలిచింది. వారు ముస్లింల కోసం ఒక పార్టీని సృష్టించారు, బ్రిటిష్ వారు ముస్లింల ప్రయోజనాలను ఉత్తమంగా రక్షించగలరని నమ్మి, బ్రిటిష్ వారికి విధేయతను ప్రకటించారు. 1909లో ముస్లిం నాయకత్వం ముస్లింల కోసం ప్రత్యేక ఓటింగ్ విధానాన్ని సాధించింది.
బెంగాలీ భాషా ఉద్యమం
[మార్చు]బెంగాలీ భాషా ఉద్యమం పాకిస్తాన్ అధికారిక భాషగా బెంగాలీ భాష గుర్తింపు కోసం బంగ్లాదేశ్ (అప్పట్లో తూర్పు పాకిస్తాన్గా పిలువబడేది) లో జరిగిన రాజకీయ ప్రయత్నం. 1947లో పాకిస్తాన్ రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు, దాని రెండు ప్రాంతాలు సాంస్కృతిక, భౌగోళిక, భాషా పరంగా విడిపోయాయి. 23 ఫిబ్రవరి 1948న పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం ఉర్దూను ఏకైక జాతీయ భాషగా నిర్ణయించింది, తూర్పు పాకిస్తాన్లో మెజారిటీ బెంగాలీ మాట్లాడే వారిలో విస్తృత నిరసనలకు ఇది దారితీసింది.
రాజకీయాలు: 1954–1971
[మార్చు]పాకిస్తాన్ రెండు విభాగాల మధ్య గొప్ప వ్యత్యాసాలు అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభమైంది. పశ్చిమ పాకిస్తాన్ జనాభాలో మైనారిటీ వాటాను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ఇది రాబడి కేటాయింపు, పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, వ్యవసాయ సంస్కరణలు, పౌర అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులలో అతిపెద్ద వాటాను కలిగి ఉంది. పాకిస్తాన్ సైన్యం, పౌర సేవల్లో పంజాబీల ఆధిపత్యం ఉండేది.
స్వాతంత్ర్యోద్యమం
[మార్చు]1970 పాకిస్తాన్ సార్వత్రిక ఎన్నికలలో తూర్పు పాకిస్తాన్లోని 162 సీట్లలో అవామీ లీగ్ 160 స్థానాలను కైవసం చేసుకుంది. జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టో నేతృత్వంలోని పాకిస్తాన్ పీపుల్స్ పార్టీ పశ్చిమ పాకిస్తాన్లో మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది. భుట్టో అధికారాన్ని పంచుకోవాలని చేసిన డిమాండ్లను ముజిబ్ తిరస్కరించాడు. మార్చి 1న యాహ్యా జాతీయ అసెంబ్లీ సమావేశాన్ని ఆలస్యం చేసినప్పుడు నిరసనలు, ఘర్షణలు చెలరేగాయి.
మార్చి 7న, షేక్ ముజిబ్ ప్రసంగం వినడానికి సుహ్రావర్ది ఉద్యాన్లో బహిరంగ సభ జరిగింది. ఈ ప్రసంగం విముక్తి యుద్ధంలో ఒక ముఖ్య ఘట్టంగా పరిగణించబడుతుంది.
అధికారిక స్వాతంత్ర్య ప్రకటన
[మార్చు]26 మార్చి 1971 తెల్లవారుజామున, పాకిస్తాన్ సైన్యం సైనిక అణచివేత ప్రారంభమైంది. షేక్ ముజిబుర్ రెహ్మాన్ అరెస్టయ్యాడు. అరెస్టయ్యే ముందు ఆయన బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనను విడుదల చేశాడు. మార్చి 27 సాయంత్రం వేళల్లో బెంగాలీ సైనిక అధికారి మేజర్ జియావుర్ రెహ్మాన్ బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్య ప్రకటనను చదివి వినిపించాడు.
పాకిస్తాన్ లొంగుబాటు, పర్యవసానాలు
[మార్చు]16 డిసెంబర్ 1971న, తూర్పు పాకిస్తాన్లో ఉన్న పాకిస్తాన్ ఆర్మీ దళాల సీఓ లెఫ్టినెంట్ జనరల్ ఏ.ఏ.కె.నియాజీ లొంగుబాటు పత్రంపై సంతకం చేశాడు. మరుసటి రోజు బంగ్లా దేశ్ ఆవిర్భవించింది. భారత దళాలకు 90,000 మందికి పైగా పాకిస్తానీ దళాలు లొంగిపోవడం రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత జరిగిన అతిపెద్ద లొంగుబాటుగా నిలిచింది. ఈ కొత్త దేశం తన పేరును 11 జనవరి 1972న బంగ్లాదేశ్గా మార్చుకుంది, రాజ్యాంగం క్రింద పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంగా మారింది.
పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ బంగ్లాదేశ్
[మార్చు]రాజ్యాంగం, తొలి ప్రజాస్వామ్యం, సోషలిజం
[మార్చు]బంగ్లాదేశ్ తాత్కాలిక ప్రభుత్వం దేశపు మొదటి ప్రభుత్వం. ఇది 17 ఏప్రిల్ 1971న ముజిబ్నగర్లో ఏర్పడింది. 1970 ఎన్నికలలో పాకిస్తాన్లో గెలిచిన వామపక్ష అవామీ లీగ్, బంగ్లాదేశ్లో స్వాతంత్ర్యానంతర మొదటి ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. 12 జనవరి 1972న అవామీ లీగ్ నాయకుడు షేక్ ముజిబుర్ రెహ్మాన్ బంగ్లాదేశ్ 2వ ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు.
సైనిక తిరుగుబాట్లు, అధ్యక్ష పాలనలు
[మార్చు]1975లో జరిగిన తిరుగుబాటులో షేక్ ముజిబుర్ రెహ్మాన్ హత్యకు గురయ్యాడు. ఆ తరువాత అనేక పరిణామాలు, తిరుగుబాట్ల అనంతరం జియావుర్ రెహ్మాన్ అధ్యక్షుడయ్యాడు, దేశంలో ఆర్థిక, పారిశ్రామిక వృద్ధిని సాధించాడు. ఆయన మరణానంతరం ఎర్షాద్ పాలనలోకి వచ్చాడు. 1990లో ఎర్షాద్ రాజీనామా చేయడంతో ప్రజాస్వామ్యం పునరుద్ధరించబడింది.
ఖలీదా జియా, షేక్ హసీనా వంటి నాయకులు దేశ రాజకీయాలలో ప్రధాన పాత్ర పోషించారు. 2008 ఎన్నికలలో షేక్ హసీనా నేతృత్వంలోని అవామీ లీగ్ సంకీర్ణం ఘన విజయం సాధించింది. 2024లో జరిగిన విద్యార్థి నిరసనల కారణంగా ఆమె దేశం విడిచి వెళ్ళవలసి వచ్చింది. ఆగస్టు 5న తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పాటైంది. 17 ఫిబ్రవరి 2026న బంగ్లాదేశ్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ (BNP) భారీ విజయం సాధించిన తరువాత తారిఖ్ రెహ్మాన్ బంగ్లాదేశ్ ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశాడు.
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 12. ISBN 978-0-813-33632-9.
- 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 11. ISBN 9780511997419.
- ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 13. ISBN 9780511997419.
- ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 15. ISBN 9780511997419.
- 1 2 3 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 17. ISBN 9780511997419.
- 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 19. ISBN 9780511997419.
- ↑ "Northern Black Polished Ware in Indian Archaeology" (PDF). Indian Institute of Technology Gandhinagar. 2021. Archived from the original (PDF) on 2026-02-07. Retrieved 2025-11-07.
- 1 2 Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 16. ISBN 9780511997419.
- 1 2 3 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 13. ISBN 978-0-813-33632-9.
- ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. pp. 16–7. ISBN 9780511997419.
- ↑ Willem van Schendel (12 February 2009). A History of Bangladesh. Cambridge University Press. p. 21. ISBN 9780511997419.
- ↑ Richard M. Eaton (31 July 1996). The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760. University of California Press. p. 3. ISBN 978-0-520-20507-9. Archived from the original on 6 January 2017. Retrieved 9 January 2019.
- ↑ "Mahavamasa - the Sinhalese epic". Archived from the original on 30 October 2015. Retrieved 30 August 2018.
- ↑ "Bangladesh (People's Republic of Bangladesh) Pax Gaea World Post Human Rights Report". Paxgaea.com. Archived from the original on 13 December 2013. Retrieved 12 July 2013.
- ↑ "Alexander and Chandragupta Maurya: A short history of war, empire, and greatness". The Indian Express (in ఇంగ్లీష్). 2021-11-17. Archived from the original on 15 February 2023. Retrieved 2023-02-15.
- 1 2 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. pp. 13–4. ISBN 978-0-813-33632-9.
- ↑ Ghosh, Suchandra (2019). "Crossings and contacts across the Bay of Bengal: a connected history of ports in early South and Southeast Asia". Journal of the Indian Ocean Region. 15 (3): 281–296. doi:10.1080/19480881.2019.1640577. S2CID 202332142. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 30 May 2022.
- ↑ Prabha, Himanshu (1980). "Seafaring in the Bay of Bengal in the Early Centuries AD". Studies in History. 6 (1): 1–14. doi:10.1177/025764309000600101. S2CID 220673640. Archived from the original on 30 May 2022. Retrieved 30 May 2022.
- 1 2 3 Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 14. ISBN 978-0-813-33632-9.
- ↑ Sengupta, Nitish K. (2011). Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib. Penguin Books India. p. 40. ISBN 978-0-14-341678-4. Archived from the original on 2 May 2016.
- ↑ Dasgupta, Biplab (2005). European Trade and Colonial Conquest. Anthem Press. pp. 341–. ISBN 978-1-84331-029-7. Archived from the original on 29 April 2016.
- ↑ Baxter, Craig (1997). Bangladesh: From A Nation to a State. Westview Press. p. 15. ISBN 978-0-813-33632-9.