Jump to content

బలూచిస్తాన్ (పాకిస్తాన్)

Coordinates: 27°42′N 65°42′E / 27.7°N 65.7°E / 27.7; 65.7
వికీపీడియా నుండి
Balochistan
بلوچستان
Province
Province of Balochistan
Flag of Balochistan
Flag
Official seal of Balochistan
Seal
Location of Balochistan in Pakistan
Location of Balochistan in Pakistan
Coordinates: 27°42′N 65°42′E / 27.7°N 65.7°E / 27.7; 65.7
Country Pakistan
Established1 July 1970
Capital
and largest city		Quetta
ప్రభుత్వం
 • రకంSelf-governing province subject to the federal government
 • సంస్థGovernment of Balochistan
 • GovernorSheikh Jaffar Khan Mandokhail
 • Chief MinisterSarfraz Bugti
 • Chief SecretaryShakeel Qadir Khan
 • LegislatureProvincial Assembly
 • High CourtBalochistan High Court
విస్తీర్ణం
 • మొత్తం
3,47,190 కి.మీ2 (1,34,050 చ. మై)
 • స్థానం1st
జనాభా
 (2023)[1]
 • మొత్తం
1,48,94,402
 • స్థానం4th
 • సాంద్రత43/కి.మీ2 (110/చ. మై.)
GDP (nominal)
 • Total (2022)$20 billion (4th)[a]
 • Per Capita$1,621 (5th)
GDP (PPP)
 • Total (2022)$80 billion (4th)[a]
 • Per Capita$6,485 (5th)
కాల మండలంUTC+05:00 (PKT)
ISO 3166 codePK-BA
Main language(s)
  • Urdu, English (official)
Notable sports teamsQuetta Gladiators
Quetta Bears
Balochistan cricket team
HDI (2019)0.475 Increase[4]
low
Literacy rate (2023) [5]
  • Total:
    (42.01%)
  • Male:
    (50.50%)
  • Female:
    (32.80%)
Seats in National Assembly20
Seats in Provincial Assembly65
Divisions8
Districts35
Tehsils134
Union Councils978[6]

బలూచిస్తాన్ పాకిస్తాను‌లోని అతి ముఖ్యమైన ప్రావిన్సులలో ఒకటి. బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌లో అతిపెద్ద భూభాగం కలిగిన జనాభా తక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రం. దీనికి ఈశాన్యంలో ఖైబరు పఖ్తుంఖ్వా, తూర్పున పాకిస్తాను పంజాబు, ఆగ్నేయంలో సింధు అనే పాకిస్తాను ప్రావిన్సులు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి; పశ్చిమాన ఇరాన్, ఉత్తరాన ఆఫ్ఘనిస్తాన్తో అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను పంచుకుంటుంది. దక్షిణాన అరేబియా సముద్రం సరిహద్దుగా ఉంది. బలూచిస్తాను అనేది తగినంత ఎత్తు, కఠినమైన శ్రేణుల ద్వారా బేసిను‌లుగా విభజించబడిన కఠినమైన భూభాగం విస్తృతమైన పీఠభూమి. ఈ ప్రాంతంలోనే అరేబియా సముద్రంలోని గ్వాదరు ఓడరేవు ఉంది.

ఇది పాకిస్తాను భూభాగంలో దాదాపు 44% ఉన్నప్పటికీ దానిలో 5% మాత్రమే వ్యవసాయ యోగ్యమైనది. ఇది చాలా పొడి ఎడారి వాతావరణంకు ప్రసిద్ధి చెందింది. [7][8]అయినప్పటికీ బలూచిస్తాను ఆర్థిక వ్యవస్థలో వ్యవసాయం, పశువుల వాటా దాదాపు 47% ఉంది.[8]

"బలూచిస్తాన్" అనే పేరుకు "బలూచ్ ప్రజల భూమి" అని అర్థం. [9] పెద్దగా అభివృద్ధి చెందని దాని ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా సహజ వనరులతో, ముఖ్యంగా దాని సహజ వాయువు క్షేత్రాలతో ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది. క్వెట్టాతో పాటు, ఈ ప్రావిన్స్‌లోని రెండవ అతిపెద్ద నగరం దక్షిణాన ఉన్న టర్బాట్, అయితే ప్రధాన ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన మరొక ప్రాంతం అరేబియా సముద్రంలోని గ్వాదర్ ఓడరేవు నగరం, ఇది భవిష్యత్తులో అభివృద్ధి చెందుతున్న వ్యాపార కేంద్రంగా ఉంది.[7][10]

చరిత్ర

[మార్చు]

ప్రాచీన చరిత్ర

[మార్చు]
సింధు లోయ నాగరికత యొక్క ప్రదేశాలు మరియు విస్తరణను చూపే పటం. ఆధునిక కాలపు ప్రావిన్స్‌లోని సింధు లోయ నాగరికత కేంద్రాలలో మొహెంజో-దారో, మెహరు‌గఢ్ ఉన్నాయి. బలూచిస్తాను ఈ నాగరికత అత్యంత పశ్చిమ భూభాగాన్ని సూచించింది, ఇది ప్రపంచంలోని ప్రాచీన కాంస్య యుగంలో అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన నాగరికతలలో ఒకటి.

బలూచిస్తాను ఇరానియను పీఠభూమి ఆగ్నేయ భాగాన్ని ఆక్రమించి ఉంది. ఇది సింధు లోయ నాగరికత కంటే ముందే తొలి వ్యవసాయ స్థావరాలకు నెలవుగా ఉంది. వాటిలో అత్యంత పురాతనమైనది మెహర్గఢు. దీని కాలం సుమారు క్రీ.పూ. 7000గా నిర్ణయించబడింది. [11]ఇది ఈ ప్రావిన్సు‌లోనే ఉంది. ఏడవ శతాబ్దంలో ఇస్లాం రాకకు శతాబ్దాల ముందు బలూచిస్తాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను ఇండో-సిథియను రాజవంశమైన పరాటరాజాలు పాలించారు. కుషాన్ సామ్రాజ్యం కూడా బలూచిస్తాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని కలిగి ఉండేది.

హిందూ సేవ రాజవంశం బలూచిస్తాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను, ముఖ్యంగా కలాతు‌ను పాలించింది. [12][13]కలాతు పట్టణంలోని హిందువులు నిజానికి చాలా కాలం నుండి అక్కడే నివసిస్తున్నవారు కావచ్చు. ఎందుకంటే బ్రహూయిలు బలూచిస్తాను‌కు రాకముందే కలాతు‌ను పాలించిన పురాతన సేవ రాజవంశం నుండి తాము వచ్చామని వారు చెప్పుకుంటారు. 1974లో క్వెట్టా డివిజను, కలాతు డివిజను నుండి వేరుచేయబడిన సిబి డివిజను, సేవ రాజవంశపు రాణి అయిన రాణి సేవి పేరు మీదుగా ఆ పేరును పొందింది. [14]

ఈ ప్రాంతం ఇరాను‌లోని కయానియను రాజవంశానికి చెందిన రాజు కాయి ఖోస్రో పాలనలో వచ్చింది. అష్కాషు[15] నాయకత్వంలో బలోచు ప్రజలు ఈ భూభాగాన్ని జయించారు. ఆ సమయంలో మక్రాను బలూచిస్తాను‌లో భాగంగా ఉండేది.[16]

బలూచిస్తాను‌లోని తొలి ప్రజల అవశేషాలు ద్రావిడ భాష మాట్లాడే బ్రహుయీ ప్రజలు. బ్రహూయి ప్రజలు అనేక సహస్రాబ్దాలుగా ద్రవిడ భాషను నిలుపుకున్నారు.[17]

రాతి యుగం, కంచు యుగం, అలెగ్జాండరు ది గ్రేటు సామ్రాజ్యం కాలంలో ఒక స్థానిక జనాభా ఉన్నప్పటికీ బలోచు ప్రజలు సా.శ. 14వ శతాబ్దం వరకు ఈ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించలేదు.[18] ఈ ప్రాంతంలోని అతిపెద్ద జాతి సమూహమైన బలోచు ప్రజల మూలానికి సంబంధించి ఒక సిద్ధాంతం ఏమిటంటే వారు మేడియను వంశానికి చెందినవారు.[19]

ఇస్లాం ఆగమనం

[మార్చు]

654లో సిస్తాను గవర్నరు, సాసానిడు పర్షియా, బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం ఖర్చుతో కొత్తగా ఉద్భవించిన రషీదును ఖలీఫాకు చెందిన అబ్దులు రెహ్మాను ఇబ్ను సమ్రా ప్రస్తుత దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లో ఉన్న జరాంజు‌లో జరిగిన తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి ఒక ఇస్లామికు సైన్యాన్ని పంపాడు. జరాంజు‌ను జయించిన తర్వాత సైన్యంలోని ఒక దళం ఉత్తరం వైపుకు కదిలి హిందూ కుషు పర్వత శ్రేణిలోని కాబూలు, గజ్నీలను జయించింది. అదే సమయంలో మరో దళం వాయువ్య బలూచిస్తాను‌లోని క్వెట్టా జిల్లా గుండా ప్రయాణించి, దావరు, కందబిలు (బోలను) అనే పురాతన నగరాల వరకు ఉన్న ప్రాంతాన్ని జయించింది. [20] నేటి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న ప్రధాన నివాస ప్రాంతాలు 654లో రషీదును ఖలీఫా నియంత్రణలోకి వచ్చాయని నమోదు చేయబడింది. అయితే పటిష్టమైన రక్షణ కలిగిన పర్వత పట్టణమైన ఖైఖాను మినహా ఇది ఇప్పుడు కలతుగా భావించబడింది.

అలీ ఇబ్ను అబీ తాలిబు ఖలీఫా పాలనలో దక్షిణ బలూచిస్తాను‌లోని మక్రాను ప్రాంతంలో ఒక తిరుగుబాటు చెలరేగింది. [21]663లో 1వ ఉమయ్యదు ఖలీఫా ముఆవియా పాలనలో హారిసు ఇబ్ను మరా నాయకత్వంలో కలతు‌లో జరిగిన తిరుగుబాటుకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో హారిసు ఇబ్ను సైన్యంలో ఎక్కువ భాగం మరణించినప్పుడు ఆయన ముస్లిం పాలన ఈశాన్య బలూచిస్తాను, కలతు ‌మీద నియంత్రణను కోల్పోయింది. [22]

ఆధునిక పూర్వ యుగం

[మార్చు]

15వ శతాబ్దంలో మీరు చకరు రిందు ఆఫ్ఘను, ఇరానియను, పాకిస్తానీ బలూచిస్తాను‌కు మొదటి సర్దారు అయ్యాడు. ఆయన తైమూరిడు పాలకుడు హుమాయును‌కు సన్నిహిత సహాయకుడు. ఆయన తర్వాత కలతు ఖానెటు అధికారంలోకి వచ్చింది. ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్యంకు విధేయత చూపింది. [23][24][25] తరువాత నాదరు షా తూర్పు బలూచిస్తాను పాలకుల విధేయతను పొందాడు. ఆయన సింధు భూభాగాలైన సిబి-కచిలోని కల్హోరాను కలాతు ఖానేటు‌కు అప్పగించాడు. ఆఫ్ఘను సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన అహ్మదు షా దుర్రానీ కూడా ఆ ప్రాంత పాలకుల విధేయతను పొందాడు. మూడవ పానిపటు యుద్ధంలో చాలా మంది బలూచు‌లు ఆయన కింద పోరాడారు. ఆఫ్ఘను పాలన తర్వాత ఆ ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగం చివరికి స్థానిక బలూచు‌ల నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది.

వలసరాజ్యాల యుగం

[మార్చు]
పాకిస్తాన్‌లోని బలూచిస్తాన్‌లో ఉన్న బోలను కనుమ చారిత్రక చిత్రణ

1876లో భారతదేశంలోని బ్రిటిషు భారతదేశపు ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులులో ఉత్తర బలూచిస్తాను ఒకటిగా మారింది.[26] ఈ సమయంలో 1823లో దుర్రానీ సామ్రాజ్యం పతనం అయినప్పటి నుండి బలూచిస్తాను‌లో నాలుగు రాచరిక సంస్థానాలు గుర్తించబడి బలోపేతం చేయబడ్డాయి: మక్రాను, ఖరాను, లాస్ బేలా, కలాతు. 1876లో రాబర్టు సాండెమాను కలాతు ఒప్పందం మీద చర్చలు జరిపారు. ఇది ఖాన్ భూభాగాలైన; ఖరాను, మక్రాను, లాస్ బేలాతో సహా వాటిని బ్రిటిషు రక్షణలోకి తీసుకువచ్చింది. అయినప్పటికీ అవి స్వతంత్ర రాచరిక సంస్థానాలుగా కొనసాగాయి. [27] 1879 మేలో రెండవ ఆఫ్ఘను యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత గండమకు ఒప్పందంతో ఆఫ్ఘను ఎమీరు మహమ్మదు యాకూబు ఖాన్; క్వెట్టా, పిషిను, హర్నాయి, సిబి, థాలు చోటియాలీ జిల్లాలను బ్రిటిషు వారి నియంత్రణకు అప్పగించారు. 1883 ఏప్రిల్ 1న బ్రిటిషు వారు కలాతు ఖాన్ నుండి క్వెట్టాకు ఆగ్నేయంగా ఉన్న బోలను కనుమను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. 1887లో బలూచిస్తాను‌లోని చిన్న అదనపు ప్రాంతాలను బ్రిటిషు భూభాగంగా ప్రకటించారు.[28] 1893లో సర్ మోర్టిమరు డ్యూరాండు, ఆఫ్ఘనిస్తాను అమీరు అయిన అబ్దురు రెహమాను ఖాను‌తో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, చిత్రాల్ నుండి బలూచిస్తాను వరకు ఉన్న డ్యూరాండు రేఖను ఆఫ్ఘనిస్తాను ఎమిరేటు, బ్రిటిషు నియంత్రిత ప్రాంతాల మధ్య సరిహద్దుగా పునరుద్ధరించారు. బ్రిటిషు వలస పాలన సమయంలో బలూచిస్తాను‌లో రెండు వినాశకరమైన భూకంపాలు సంభవించాయి: ఒకటి క్వెట్టాను నాశనం చేసిన 1935 క్వెట్టా భూకంపం, మరొకటి మక్రాను ప్రాంతంలో కేంద్ర బిందువు ఉన్న 1945 బలూచిస్తాను భూకంపం.[29] భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ సమయంలో "బలూచిస్తాను ముస్లిం లీగు‌తో పాటు, బలూచిస్తాను రాజకీయాలలో మూడు కాంగ్రెసు అనుకూల పార్టీలు చురుకుగా ఉండేవి". వాటిలో అంజుమను-ఇ-వతను బలూచిస్తాను ఒకటి ఇది ఐక్య భారతదేశానికి మద్దతు ఇచ్చి, దాని విభజనను వ్యతిరేకించింది. [30][31]

స్వాతంత్ర్యం తరువాత

[మార్చు]
క్వెట్టా రైల్వే స్టేషన్

బ్రిటీషు పాలనలోని వలస భారతదేశంలో బలూచిస్తాను‌లో ఒక చీఫ్ కమిషనరు ప్రావిన్సు, రాచరిక సంస్థానాలు (వీటిలో కలతు, మక్రాను, లాస్ బేలా, ఖరాను ఉన్నాయి) ఉండేవి. ఇవి పాకిస్తాను‌లో భాగమయ్యాయి. [32]పాకిస్తానీ కథనం ప్రకారం.[33]ఆ ప్రావిన్సు షాహీ జిర్గా (గిరిజన పెద్దల మహాసభ [34]), క్వెట్టా మునిసిపాలిటీ అనధికార సభ్యులు,[35] 1947 జూన్ 29న ఏకగ్రీవంగా పాకిస్తాను‌లో చేరడానికి అంగీకరించారు; [33]: 80  1947 జూన్ 29న పాకిస్తాను‌లో చేరడానికి ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించారు;[35]అయితే ఓటింగు‌కు షాహీ జిర్గా నుండి కలాతు సంస్థానానికి చెందిన సభ్యులను తొలగించారు.[33]: 81  అప్పటి బలూచిస్తాను ముస్లిం లీగు అధ్యక్షుడు, ఖాజీ ముహమ్మదు ఇసా, ముహమ్మదు అలీ జిన్నాకు "షాహీ జిర్గా ఏ విధంగానూ ప్రజల కోరికలను ప్రతిబింబించదు" అని కలాతు సంస్థానానికి చెందిన సభ్యులను "ఓటింగు‌ నుండి మినహాయించారని; కేవలం ప్రావిన్సు ‌లోని బ్రిటిషు ప్రాంతం నుండి వచ్చిన ప్రతినిధులు మాత్రమే ఓటు వేశారని ఆ బ్రిటిషు ప్రాంతంలో లీజుకు తీసుకున్న క్వెట్టా, నసిరాబాదు తహసీలు, నుష్కి, బోలను ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు ఉన్నాయని" తెలియజేశారు.[33]: 81  ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తరువాత 1947 జూన్ 22న కలాతు ఖాన్‌కు షాహీ జిర్గా సభ్యుల నుండి, అలాగే బలూచిస్తాను ‌లోని లీజు ప్రాంతాల సర్దార్ల నుండి ఒక లేఖ అందింది. అందులో వారు "బలూచు జాతిలో భాగంగా, తాము కూడా కలాతు సంస్థానంలో భాగమే" అని బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌లో విలీనం అనే ప్రశ్న తలెత్తితే "వారిని (బ్రిటిషు) బలూచిస్తాను‌లో భాగంగా కాకుండా కలాతు సంస్థానంలో భాగంగా పరిగణించాలి" అని పేర్కొన్నారు.[33]: 82  ఇది నిజంగా ఓటింగూ జరిగిందా అనే దాని మీద సందేహాలను రేకెత్తించింది.[33]: 82  రాజకీయ శాస్త్రవేత్త సల్మాను రఫీ షేకు, బలూచిస్తాను‌లో తిరుగుబాటు మూలాలను వివరిస్తూ "అధికారికంగా ప్రచారం చేయబడిన కథనానికి విరుద్ధంగా, బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌లో విలీనం ఏకాభిప్రాయం మీద ఆధారపడలేదని పాకిస్తాను‌కు మద్దతు కూడా అధికంగా లేదని" పేర్కొన్నారు. ఈ తారుమారు ఏమి సూచిస్తుందంటే పాకిస్తాను‌లో అధికారికంగా భాగం కాకముందే బలూచిస్తాను రాజకీయ వేధింపులకు గురైంది."[33]: 82 

ప్రారంభంలో స్వాతంత్ర్యం కోసం ఆకాంక్షించినప్పటికీ[35] కలాతు ఖాన్ పాకిస్తాను‌తో కొంతకాలం చర్చలు జరిపిన తర్వాత చివరకు 1948 మార్చి 27న పాకిస్తాను‌లో విలీనమయ్యాడు. [36] అహ్మదు యార్ ఖాన్ విలీన పత్రం మీద సంతకం చేయడం, వారి కుటుంబ కలహాల కారణంగా[37] ఆయన సోదరుడు ప్రిన్సు అబ్దులు కరీం 1948 జూలైలో తన సోదరుడి నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేయడానికి దారితీసింది.[38]రాకుమారులు అఘా అబ్దులు కరీం బలోచు, ముహమ్మదు రహీం ఆయుధాలు వదలడానికి నిరాకరించారు. 1950 వరకు దోష్తు-ఎ ఝలవాను‌కు నాయకత్వం వహించి సైన్యం మీద సంప్రదాయేతర దాడులు చేశారు. [37] ఆ రాకుమారుడు ఇతరుల నుండి ఎటువంటి సహాయం లేకుండానే ఉగ్రవాద కార్యకలాపాలకు పాల్పడ్డాడు. [39] జిన్నా, ఆయన వారసులు 1955లో ఆ ప్రావిన్సు రద్దు అయ్యే వరకు యార్ ఖాన్‌ను తన బిరుదును నిలుపుకోవడానికి అనుమతించారు.

బలోచు జాతీయవాదుల తిరుగుబాట్లు 1948–1950, 1958–1960, 1962–1969, 1973–1977లో జరిగాయి. అప్పటి నుండి స్వయంప్రతిపత్తి కోరుకునే బలోచు సమూహాలచే ఒక కొత్త 2003 తిరుగుబాటు కొనసాగుతోంది. [40][41]పాకిస్తాను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఐదవ బలూచు తిరుగుబాటు 2003లో ప్రారంభమైంది. స్వయంప్రతిపత్తి కోరుకునే బలూచు సమూహాలు చేసిన చిన్న గెరిల్లా దాడులతో ఇది మొదలైంది. వీరు సంవత్సరాలు గడిచేకొద్దీ సైద్ధాంతికంగా మరింత తీవ్రవాదులుగా, వేర్పాటువాదులుగా మారారు. అనేక మంది బలూచీలు స్వయంప్రతిపత్తి డిమాండు‌కు మద్దతు ఇస్తున్నప్పటికీ, మెజారిటీ ప్రజలు పాకిస్తాను నుండి విడిపోవడానికి ఆసక్తి చూపడం లేదు. [42]

2015 జూన్ 8న క్వెట్టాలో జరిగిన విలేకరుల సమావేశంలో బలూచిస్తాను హోం మంత్రి సర్ఫరాజు బుగ్టి, భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ మీద ఉగ్రవాదాన్ని బహిరంగంగా ప్రోత్సహిస్తున్నారని ఆరోపించారు. స్మంగ్లీ, ఖలీదు ‌లోని సైనిక స్థావరాల మీద ఇటీవల జరిగిన దాడులకు, చైనా-పాకిస్తాను ఆర్థిక కారిడారు (సిపిఇసి) ఒప్పందాన్ని దెబ్బతీయడానికి భారతదేశపు రీసెర్చు అండ్ అనాలిసిసు వింగు (రా) బాధ్యత వహిస్తోందని బుగ్టి ఆరోపించారు.[43][44][45]

బలూచిస్తాను‌లోని ఒక ప్రాంతమైన గ్వాదరు 1783 నుండి 1958 వరకు ఒక శతాబ్దానికి పైగా ఒమన్ కాలనీగా ఉండేది. ఆ తర్వాత దానిని పాకిస్తాను కొనుగోలు చేసింది. [46]అందువలన ఈ ప్రాంతంలోని చాలా మంది ప్రజలు ఒమానీలు. [47]

భౌగోళికం

[మార్చు]
అస్తోలా ద్వీపం

బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌కు నైరుతి దిశలో ఉంది. ఇది 3,47,190 చ.కిమీ(1.34,050 మై) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది విస్తీర్ణం పరంగా పాకిస్తాను‌లో అతిపెద్ద ప్రావిన్సుగా పాకిస్తాను మొత్తం భూభాగంలో 44% వాటాను కలిగి ఉంది. ఈ ప్రావిన్సు‌కు ఉత్తరాన, వాయువ్య దిశలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్, నైరుతి దిశలో ఇరాన్, తూర్పున పంజాబ్ సింధు, ఈశాన్యంలో ఖైబరు పఖ్తూను‌ఖ్వా, ఫెడరలు పరిపాలనలో ఉన్న గిరిజన ప్రాంతాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దక్షిణాన అరేబియా సముద్రం ఉంది. బలూచిస్తాను ఇరానియన్ పీఠభూమి ఆగ్నేయ భాగంలో ఉంది. ఇది మధ్యప్రాచ్యం, నైరుతి ఆసియా, మధ్య ఆసియా, దక్షిణ ఆసియా భౌగోళిక రాజకీయ ప్రాంతాలకు సరిహద్దుగా ఉంది. బలూచిస్తాను హోర్ముజు జలసంధి ముఖద్వారం వద్ద ఉంది. సముద్ర ఓడరేవుల నుండి మధ్య ఆసియాకు అతి తక్కువ మార్గాన్ని అందిస్తుంది. దాని భౌగోళిక స్థానం, ఈ నిర్జన ప్రాంతాన్ని చరిత్ర పొడవునా పోటీ పడుతున్న ప్రపంచ ప్రయోజనాల పరిధిలోకి తీసుకువచ్చింది.

రాజధాని నగరం క్వెట్టా ప్రావిన్సు‌కు ఈశాన్యంలో ఉన్న సులైమాను పర్వతప్రాంతంలో జనసాంద్రత ఎక్కువగా ఉంది. ఇది బోలను కనుమ సమీపంలోని ఒక నదీ లోయలో ఉంది. దీనిని తీరం నుండి మధ్య ఆసియాకు వెళ్ళడానికి ప్రధాన మార్గంగా ఉపయోగించారు. ఇది ఆఫ్ఘనిస్తాను ‌లోని కందహారు ప్రాంతం గుండా వెళుతుంది. బ్రిటిషు, ఇతర చారిత్రక సామ్రాజ్యాలు ఈ మార్గం గుండా ఆఫ్ఘనిస్తాను ‌మీద దండెత్తడానికి ఈ ప్రాంతాన్ని దాటాయి.[48]

బలూచిస్తాను పునరుత్పాదకమ్ పునరుత్పాదకత లేని వనరులకు సమృద్ధిగా ఉంది; ఇది పాకిస్తాను‌లో సహజ వాయువును సరఫరా చేసే రెండవ అతిపెద్ద ప్రాంతం. ఈ ప్రావిన్సు పునరుత్పాదక, మానవ వనరుల సామర్థ్యాన్ని క్రమపద్ధతిలో కొలవలేదు లేదా ఉపయోగించుకోలేదు. స్థానిక నివాసులు పట్టణాలలో నివసించడానికి ఇష్టపడ్డారు. వేలాది సంవత్సరాలుగా స్థిరమైన నీటి వనరుల మీద ఆధారపడ్డారు.

శీతోష్ణస్థితి

[మార్చు]

ఎగువ పర్వత ప్రాంతాలలో శీతోష్ణస్థితి చాలా చల్లని శీతాకాలాలు, వేడి వేసవికాలాలతో ఉంటుంది. దిగువ పర్వత ప్రాంతాలలో; జియారతు, క్వెట్టా, కలతు, ముస్లిం బాగు, ఖానోజాయి వంటి ఉత్తర జిల్లాలలో శీతాకాలాలు అత్యంత చల్లగా ఉంటాయి. ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రతలు −20 °C (−4 °F) వరకు పడిపోతాయి. అయితే మక్రాను తీరానికి దగ్గరగా వాతావరణం కొంత తేలికపాటిగా ఉంటుంది. మైదాన ప్రాంతాలలో శీతాకాలం తేలికపాటిగా ఉంటుంది. ఉష్ణోగ్రతలు ఎప్పుడూ గడ్డకట్టే స్థాయికి పడిపోవు. వేసవికాలం వేడిగా, పొడిగా ఉంటుంది. ముఖ్యంగా చాగై, ఖరాను జిల్లాలలోని శుష్క ప్రాంతాలలో. వేసవిలో మైదాన ప్రాంతాలు కూడా చాలా వేడిగా ఉంటాయి. ఉష్ణోగ్రతలు 50°C (122°F) వరకు చేరుకుంటాయి. అత్యధిక రికార్డు ఉష్ణోగ్రత 53°C (127°F) 2010 మే 26న సిబిలో నమోదైంది. [49] ఇది అంతకు ముందున్న 52°C (126°F) రికార్డును అధిగమించింది. ఇతర వేడి ప్రాంతాలలో టర్బతు, దల్బందిను ఉన్నాయి. ఎడారి వాతావరణం వేడి చాలా పొడి పరిస్థితులతో కూడి ఉంటుంది. అప్పుడప్పుడు బలమైన గాలి తుఫానులు ఈ ప్రాంతాలను నివాసయోగ్యం కానివిగా మారుస్తాయి.

ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు

[మార్చు]

పాకిస్తాను‌లోని ఇతర ప్రావిన్సుల మాదిరిగానే బలూచిస్తాను‌లో కూడా పార్లమెంటరీ తరహా ప్రభుత్వం ఉంది. ప్రావిన్సు‌కు లాంఛనప్రాయ అధిపతి గవర్నర్. వీరిని పాకిస్తాను అధ్యక్షుడు బలూచిస్తాను ముఖ్యమంత్రి సలహా మేరకు నియమిస్తారు. ప్రావిన్సు సాధారణంగా ప్రావిన్షియలు అసెంబ్లీలో అతిపెద్ద రాజకీయ పార్టీ లేదా పార్టీల కూటమికి నాయకుడు ప్రధాన కార్యనిర్వాహక అధిపతి ముఖ్యమంత్రిగా ఉంటారు.

బలూచిస్తాను గవర్నరు హౌసు, క్వెట్టా

ఏకసభ బలూచిస్తాను ప్రావిన్షియలు అసెంబ్లీలో 65 స్థానాలు ఉన్నాయి. వాటిలో 11 స్థానలు మహిళలకు, 3 ముస్లిమేతరులకు కేటాయించబడ్డాయి. ప్రభుత్వ న్యాయవ్యవస్థను బలూచిస్తాను హైకోర్టు నిర్వహిస్తుంది. ఇది క్వెట్టాలో ఉంది. దీనికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వం వహిస్తారు.

పాకిస్తాను వ్యాప్తంగా ఆధిపత్యం చెలాయించే రాజకీయ పార్టీలతో పాటు (ఉదాహరణకు పాకిస్తాను తెహ్రీకు-ఇ-ఇన్సాఫు, పాకిస్తాను ముస్లిం లీగు (ఎన్), పాకిస్తాను పీపుల్సు పార్టీ), బలూచిస్తాను జాతీయవాద పార్టీలు (ఉదాహరణకు నేషనలు పార్టీ, బలూచిస్తాను నేషనలు పార్టీ (మెంగలు)) ఈ ప్రావిన్సు‌లో ప్రముఖంగా ఉన్నాయి.[40]

పరిపాలనా విభాగాలు

[మార్చు]
బలూచిస్తాను విభాగాలు
గమనిక: ఈ మ్యాప్‌లో, లెహ్రీ #27 వద్ద సిబి జిల్లాలో చూపబడింది. సోహబతు‌పూరు ఉస్తా ముహమ్మద్ #8 వద్ద జాఫరాబాద్ జిల్లాలో చూపబడ్డాయి. హబ్ #17 వద్ద లాస్బెలా జిల్లాలో చూపబడింది.

పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం, ప్రావిన్సు ఏడు విభాగాలుగా విభజించబడింది: కలాతు, మక్రాను, నసీరాబాదు, క్వెట్టా, సిబి, ఝోబు, రఖ్షాను. ఈ డివిజనలు స్థాయిని 2000లో రద్దు చేశారు. కానీ 2008 ఎన్నికల తర్వాత పునరుద్ధరించారు. ప్రతి డివిజను నియమించబడిన ఒక కమిషనరు ఆధీనంలో ఉంటుంది. ఈ ఏడు డివిజన్లు మరింతగా 36 జిల్లాలగా ఉపవిభజన చేయబడ్డాయి: [50][51]

2021 జూన్ నాటికి ఎనిమిది విభాగాలు ఉన్నాయి. ఎనిమిదవ విభాగమైన లోరాలై డివిజనును ఝోబు డివిజను‌ను విభజించడం ద్వారా సృష్టించారు. [52]

జనాభా వివరాలు

[మార్చు]
చారిత్రక జనాభా
జనాభా లెక్కలు జనాభా పట్టణ
1901 810,746: 5  వర్తించదు
1911 834,703: 5  వర్తించదు
1921 799,625: 5  వర్తించదు
1931 868,617: 5  వర్తించదు
1941 857,835: 5  13.30%: 2 
1951 1,167,167 12.38%
1961 1,353,484 16.87%
1972 2,428,678 16.45%
1981 4,332,376 15.62%
1998 6,565,885 23.89%
2017 12,344,408 27.55%
2023 14,894,402 30.96%

పర్వత ప్రాంతం బలూచిస్తాను‌లో నీటి కొరత కారణంగా జనాభా సాంద్రత తక్కువగా ఉంది. 2012 మార్చిలో ప్రాథమిక జనాభా గణన గణాంకాల ప్రకారం, ఖుజ్దారు, కెచ్, పంజు‌గూరు జిల్లాలను మినహాయించి, బలూచిస్తాను జనాభా 13,162,222కి చేరుకుంది. ఇది 1998లో ఉన్న 5,501,164తో పోలిస్తే 139.3% పెరుగుదల. ఈ జనాభా పాకిస్తాను మొత్తం జనాభాలో 6.85 శాతంగా ఉంది. ఆ కాలంలో పాకిస్తాను ‌లోని ఏ ప్రావిన్సు‌లోనైనా ఇది అత్యధిక జనాభా పెరుగుదల నమోదైంది. ఇది జాతీయ పెరుగుదల అయిన 46.9% కంటే దాదాపు మూడు రెట్లు ఎక్కువ. [53][54][55] "1981/82లో బలూచిస్తాను జనాభా మొత్తం 4.5 మిలియన్లు, 2004/05లో 7.8 మిలియన్లు..." "2025 నాటికి బలూచిస్తాను జనాభా వృద్ధి రేటు 1.3 శాతానికి తగ్గుతుందని ఎన్‌ఐపిఎస్ అంచనా వేసింది..."[56] 2023 పాకిస్తాను జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభా 1,48,94,402గా నమోదైంది.

2025 నాటి 'డాన్ న్యూసు' నివేదిక ప్రకారం, రీసెర్చి సంస్థ పాపులేషను కౌన్సిలు, యూకే ఎయిడ్, ఐక్యరాజ్యసమితి జనాభా విభాగం సంకలనం చేసిన డేటా ఆధారంగా, బలూచిస్తాను వార్షిక వృద్ధి రేటు 3.20%గా ఉంది. జనాభా అంచనాల ప్రకారం ఒక మహిళకు 4 పిల్లలు అనే ప్రావిన్సు ప్రస్తుత మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటులో మార్పు రాకపోతే 2050 నాటికి బలూచిస్తాను జనాభా రెట్టింపు కంటే ఎక్కువగా సుమారు 35 మిలియన్లకు చేరుకోవచ్చు. [57]

భాషలు - జాతులు

[మార్చు]
Historical populations
Census Population Urban
1901 810,746: 5  N/A
1911 834,703: 5  N/A
1921 799,625: 5  N/A
1931 868,617: 5  N/A
1941 857,835: 5  13.30%: 2 
1951 1,167,167 12.38%
1961 1,353,484 16.87%
1972 2,428,678 16.45%
1981 4,332,376 15.62%
1998 6,565,885 23.89%
2017 12,344,408 27.55%
2023 14,894,402 30.96%


Languages of Balochistan (2023)[58]

  బలోచి (39.91%)
  పష్టో (34.03%)
  బ్రహుయి (17.22%)
  Sindhi (3.81%)
  సరైకీ (2.19%)
  పంజాబీ (0.59%)
  ఉర్దూ (0.53%)
  ఇతరులు (1.5%)

2023 జనాభా లెక్కల ప్రాథమిక ఫలితాల ప్రకారం ఈ ప్రావిన్సు‌లో అత్యధిక మాతృభాషా మాట్లాడేవారు ఉన్న భాషలు బలూచి, దీనిని జనాభాలో 39.91% మంది మాట్లాడతారు (2017 జనాభా లెక్కలతో పోలిస్తే 4% పెరుగుదల), పష్టో, దీని వాటా 34.34%గా ఉంది. [58]

పష్తూన్లు ప్రధానంగా బలూచిస్తాను ఉత్తర ప్రాంతంలో నివసిస్తారు. క్వెట్టాలో మెజారిటీగా ఉన్నారు. మరోవైపు, బలూచు‌లు బలూచిస్తాను అంతటా కనిపిస్తారు. కానీ ప్రావిన్సు పశ్చిమ, దక్షిణ ప్రాంతాలలో ఎక్కువగా కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు.

బ్రహూయి భాషను 17.22% మంది ప్రధానంగా బలూచిస్తాను మధ్య భాగంలో మాట్లాడతారు. ఇతర భాషలలో సింధీ భాష (3.81%), సరైకీ భాష (2.19%), పంజాబీ భాష (0.59%), ఉర్దు (0.53%), ఇతరాలు (1.5%) ఉన్నాయి.

బలూచిస్తాను ‌లోని 21 జిల్లాల్లో బలూచి భాష మెజారిటీగా ఉంది. 9 జిల్లాల్లో పష్తో భాష మెజారిటీగా ఉంది. [59] 4 జిల్లాల్లో బ్రహూయి భాష మెజారిటీగా ఉంది. [60] లాస్బెలా, హబ్ జిల్లాలలో కచ్చి మైదాన ప్రాంతంలో జనాభాలో ఒక పెద్ద మైనారిటీ ప్రజలు సింధీ భాష మాండలికాలైన లాసి, సిరైకీ భాషలను మాట్లాడతారు. [61]

ఎత్నోలాగు ప్రకారం, బలూచి భాష మాట్లాడే కుటుంబాలలో, దాని ప్రధాన మాండలికం మక్రాణి మాట్లాడేవారు జనాభాలో 13%, రుఖ్షాని 10%, సులేమాని 7%, ఖేత్రాని 3% ఉన్నారు. మాట్లాడే ఇతర భాషలు లాసి, ఉర్దూ, పంజాబీ, హజార్గి, సింధీ, సరైకి, దేహ్వారి, దారి, తాజికు, హింద్కో, ఉజ్బెకు, హింద్కి. [62]

పాకిస్తాను‌లోని ఆఫ్ఘను‌లకు సంబంధించిన 2005 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మొత్తం 769,268 [63] మంది ఆఫ్ఘను శరణార్థులు బలూచిస్తాను‌లో తాత్కాలికంగా నివసిస్తున్నారు. అయితే 2013లో చాలా మంది శరణార్థులు స్వదేశానికి తిరిగి వెళ్లినందున. ఈ రోజు బలూచిస్థాను‌లో నివసిస్తున్న ఆఫ్ఘను‌ల సంఖ్య బహుశా తక్కువగా ఉండవచ్చు. 2015 నాటికి యుఎన్‌హెచ్‌సిఆర్ ప్రకారం కేవలం 327,778 మంది నమోదిత ఆఫ్ఘను శరణార్థులు మాత్రమే ఉన్నారు. [64]

బలూచీస్థాను ప్రొవింసులోని వాడుక భాషలు (1911–2023)
మాతృభాషలు 1911: 32  1921: 31  1931: 85  2017[65] 2023[66]
Pop. % Pop. % Pop. % Pop. % Pop. %
బలూచీ 233,240 27.94% 225,368 28.18% 267,074 30.75% 4,377,825 35.49% 5,811,185 39.91%
పాష్టో 227,553 27.26% 201,873 25.25% 207,181 23.85% 4,359,533 35.34% 4,955,245 34.03%
బ్రహుయీ 145,299 17.41% 139,727 17.47% 127,479 14.68% 2,112,295 17.12% 2,507,157 17.22%
సింధీ 121,849 14.6% 111,412 13.93% 153,032 17.62% 562,309 4.56% 555,198 3.81%
పంజాబీ/సరైకీ/హింద్కో[b] 75,641 9.06% 80,706 10.09% 69,869 8.04% 500,164[c] 4.05% 429,715[d] 2.95%
ఉర్దు[e] 10,983 1.32% 16,267 2.03% 17,131 1.97% 100,528 0.81% 77,249 0.53%
దెహ్వారీ 7,579 0.91% 6,268 0.78% 5,233 0.6% N/a N/a N/a N/a
ఇంగ్లీషు 4,349 0.52% 5,053 0.63% 5,369 0.62% N/a N/a N/a N/a
పర్షియను 3,833 0.46% 3,591 0.45% 5,020 0.58% N/a N/a N/a N/a
పహారీ 2,258 0.27% 5,401 0.68% 7,901 0.91% N/a N/a N/a N/a
మరాఠీ 846 0.1% 1,124 0.14% 789 0.09% N/a N/a N/a N/a
గుజరాతీ 580 0.07% 494 0.06% 618 0.07% N/a N/a N/a N/a
రాజస్థానీ (మెవాటీ) 324 0.04% 962 0.12% 530 0.06% N/a N/a 285 0%
బిహారీ 144 0.02% 490 0.06% N/a N/a N/a N/a N/a N/a
అరబికు 78 0.01% 6 0% 9 0% N/a N/a N/a N/a
తమిళం 55 0.01% 349 0.04% 150 0.02% N/a N/a N/a N/a
తెలుగు 20 0% 64 0.01% 42 0% N/a N/a N/a N/a
కాష్మీరీ 16 0% 165 0.02% 201 0.02% 17,803 0.14% 7,352 0.05%
బెంగాలీ 13 0% 70 0.01% 93 0.01% N/a N/a N/a N/a
షినా N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a 1,278 0.01%
కొహిస్థానీ N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a 1,014 0.01%
బలాటీ N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a 846 0.01%
కలాషా N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a 82 0%
ఇతరులు 43 0.01% 235 0.03% 896 0.1% 304,672 2.47% 215,405 1.48%
మొత్తం స్పందనలు 834,703 100% 799,625 100% 868,617 100% 12,335,129 100% 14,562,011 97.77%
మొత్తం జనసంఖ్య 834,703 100% 799,625 100% 868,617 100% 12,335,129 100% 14,894,402 100%

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]

బలూచిస్తాను ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా వ్యవసాయం, పశుపోషణ, మత్స్య పరిశ్రమ, సహజ వాయువు, బొగ్గు, ఇతర ఖనిజాల ఉత్పత్తి మీద ఆధారపడి ఉంది. [67]

రాష్ట్ర స్థూల జాతీయోత్పత్తిలో 47% వాటాను అందిస్తూ వ్యవసాయం పశుపోషణ ప్రాదేశిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నప్పటికీ 2022 పాకిస్తాను వరదలు కారణంగా ఇది తీవ్ర నష్టాన్ని చవిచూసింది. ఈ వరదల వల్ల బలూచిస్తాను‌లోని సుమారు 500,000 పశువులు మరణించాయి. రాష్ట్రంలోని 35 జిల్లాలలో 32 జిల్లాలలో సాగు వ్యవసాయ ఉత్పత్తి దెబ్బతిన్నాయి. వరదల కారణంగా ఇళ్లు, పంటలు, పశువులలో ఐదవ వంతు కొట్టుకుపోవడంతో లస్బెలా జిల్లా తీవ్రంగా దెబ్బతింది. [68] వరదలు, తీవ్ర కరువు పరిస్థితుల కారణంగా ఈ ప్రావిన్సు ఆహార అభద్రతను ఎదుర్కొంటోంది. గోధుమల సరఫరా కోసం సింధు, పంజాబ్ ప్రావిన్సుల మీద 85% ఆధారపడి ఉంది. [69][70]

ఇంకా క్వెట్టా మినహా బలూచిస్తాను‌ను "మెజారిటీ జనాభాకు సౌకర్యాలు లేని నిర్లక్ష్యానికి గురైన ప్రావిన్సు"గా అభివర్ణించారు. బలూచిస్థాను పాలకుల జీవనశైలి అరబు రాజకుటుంబాల వారిని కూడా మించిపోతుంది.[71][72] ఈ ప్రావిన్సు తన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయగల సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నప్పటికీ వాటిలో చాలా వరకు ప్రజల సంక్షేమం కోసం పూర్తిగా ఉపయోగించుకోబడలేదు. ఇంకా అన్వేషించబడలేదు లేదా అభివృద్ధి చేయబడలేదు.[73]

1970వ దశకం మధ్యకాలం నుండి, పాకిస్తాను స్థూల దేశీయోత్పత్తికి ఈ ప్రావిన్సు సహకారం 4.9 నుండి 3.7 శాతానికి పడిపోయింది. [74] 2007 నాటికి ఇతర ప్రావిన్సులతో పోలిస్తే ఇక్కడ అత్యధిక పేదరిక రేటు, శిశు, మాతృ మరణాల రేటు, అత్యల్ప అక్షరాస్యత రేటు ఉన్నాయి. [75] "బలూచు సంఘర్షణ: శాశ్వత శాంతి దిశగా," పాకిస్తాను సెక్యూరిటీ రీసెర్చి యూనిటు, నెం. 7 (మార్చి 2007): ఈ కారకాలే తిరుగుబాటుకు దోహదపడ్డాయని కొందరు ఆరోపిస్తున్నారు. [72]అయితే ఏడవ ఎన్‌ఎఫ్‌సి అవార్డులలో పంజాబు ప్రావిన్సు, కేంద్ర ప్రభుత్వం బలూచిస్తాను వాటాను దాని జనాభా ఆధారిత వాటా కంటే ఎక్కువగా పెంచడానికి దోహదపడ్డాయి. [76]బలూచిస్తాను‌లో పేదరికం పెరుగుతోంది. 2001–2002లో పేదరికం రేటు 48%గా ఉంది. 2005–2006 నాటికి ఇది 50.9%కి పెరిగింది.[77] డాన్ పత్రికలోని ఒక నివేదిక ప్రకారం 2016 నాటికి బలూచిస్థాను‌లో బహుముఖ పేదరికం రేటు 71%కి పెరిగింది.[78]

బలూచిస్తాను‌లో వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన గ్వాదరు పట్టణంలో కొత్త లోతైన సముద్ర ఓడరేవు నిర్మాణంతో సహా అనేక ప్రధాన అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు పురోగతిలో ఉన్నాయి.[79] ఈ ఓడరేవు చైనా, మధ్యప్రాచ్యం, మధ్య ఆసియా రిపబ్లికు‌లకు రాకపోకలు సాగించే ఇంధన, వాణిజ్య కారిడారు‌కు కేంద్రంగా ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది. మక్రాను డివిజను‌లోని టర్బతు నగరానికి పశ్చిమాన 50 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న దాష్టు నది మీద మిరానీ ఆనకట్టను నిర్మిస్తున్నారు. దీని ద్వారా 35,000 చదరపు కిలోమీటర్ల వ్యవసాయ భూమి వినియోగాన్ని విస్తరించడానికి నీటిని అందించడం జరుగుతుంది. లేకపోతే ఆ ప్రాంతంలో వ్యవసాయం సాధ్యం కాదు.[80] లస్బెలా జిల్లాలో బైకో ఇంటర్నేషనలు ఇంకార్పొరేటెడు (బిఐఐ) యాజమాన్యంలో ఒక చమురు శుద్ధి కర్మాగారం ఉంది. ఇది రోజుకు 1,20,000 బ్యారెళ్ల చమురును శుద్ధి చేయగల సామర్థ్యం కలిగి ఉంది. రిఫైనరీకి ఆనుకుని ఒక విద్యుతు కేంద్రం ఉంది. [81] అక్కడ అనేక సిమెంటు కర్మాగారాలు, ఒక పాలరాయి కర్మాగారం కూడా ఉన్నాయి. [82][83][84] ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఓడల విచ్ఛిన్న కేంద్రాలలో ఒకటి ఈ తీరంలో ఉంది. [85]

సహజ వనరుల వెలికితీత

[మార్చు]

పాకిస్తాను జాతీయ ఆదాయంలో బలూచిస్తాను వాటా చారిత్రాత్మకంగా 3.7% నుండి 4.9% మధ్య ఉంది. [86]1972 నుండి బలూచిస్తాను స్థూల ఆదాయం 2.7 రెట్లు పెరిగింది.[87] క్వెట్టా వెలుపల, ఈ ప్రావిన్సు ‌లోని వనరుల వెలికితీత మౌలిక సదుపాయాలు క్రమంగా అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. కానీ ఇప్పటికీ పాకిస్తాను ‌లోని ఇతర ప్రాంతాల కంటే చాలా వెనుకబడి ఉన్నాయి. రాయల్టీ హక్కులు, ఖనిజ హక్కుల యాజమాన్యానికి సంబంధించిన ఒప్పందాలు పాకిస్తాను‌లో అపూర్వమైన ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, ఆర్థిక, సామాజిక, రాజకీయ సాంస్కృతిక అశాంతి నెలకొన్న సమయంలో కుదిరాయి. ఈ చర్చలు తగినంత పారదర్శకంగా లేవని విస్తృతంగా భావించబడింది.[88]

పర్యాటకం

[మార్చు]

బలూచిస్తాన్‌లోని కొన్ని పర్యాటక ఆకర్షణలు, ఆసక్తికరమైన ప్రదేశాల జాబితా క్రింద ఇవ్వబడింది:

  • అస్తోలా ద్వీపం
  • బోలను కనుమ
  • దురేజీ
  • గదానీ బీచు
  • గదానీ షిప్ బ్రేకింగు యార్డు
  • గ్వాదరు
  • హన్నా సరస్సు
  • హజర్‌గంజి-చిల్తాన్ జాతీయ ఉద్యానవనం, క్వెట్టా సమీపంలో.
  • హింగ్లాజ్ మాతా దేవాలయాలు
  • హింగోలు జాతీయ ఉద్యానవనం
  • హబ్ డ్యాం
  • జివానీ తీర చిత్తడి నేల
  • ఖుజ్దారు
  • కుండు మలిరు
  • మక్రాను తీర రహదారి
  • మెహర్గఢు
  • మూలా చోటోకు
  • పిర్ ఘైబు జలపాతం
  • ఖైదు-ఎ-ఆజం రెసిడెన్సీ
  • క్వెట్టా
  • ప్రిన్సెసు ఆఫ్ హోపు
  • ఉరక్ లోయ
  • ఝోబు
  • జియారతు జునిపెరు అడవి
  • జియారతు

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "The Population of Pakistan reaches 241.49 million as the Digital Census concludes" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-08-05.
  2. ↑ "GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS" (PDF). kpbos.gov.pk.
  3. ↑ "Report for Selected Countries and Subjects".
  4. ↑ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org. Retrieved 18 August 2021.
  5. ↑ "Balochistan Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces" (PDF). 9 June 2025.
  6. ↑ "Delimitation of union councils, wards in Balochistan completed". 11 February 2022.
  7. ↑ 7.0 7.1 "Balochistan | province, Pakistan". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 5 April 2017.
  8. ↑ 8.0 8.1 "Livestock at a glance". Government of Balochistan (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-01-26.
  9. ↑ Heath, John E. (2020). Concise Oxford Dictionary of World Place Names (6 ed.). Oxford University Press. ISBN 978-01-91-90563-6.
  10. ↑ "'Gwadar is future business hub of country'". The News International (in ఇంగ్లీష్). 2023-01-29. Retrieved 2023-01-29.
  11. ↑ Iain Morley; Colin Renfrew (2010). The Archaeology of Measurement: Comprehending Heaven, Earth and Time in Ancient Societies. Cambridge University Press. p. 107. ISBN 9780521119900.
  12. ↑ Fowle, T. C.; Rai, Diwan Jamiat (1923). Baluchistan. Directorate of Archives, Government of Balochistan. p. 100. The Hindus of Kalat town may indeed be far more indigenous, since they claim descent from the ancient Sewa dynasty that ruled Kalat long before the Brahuis came to Baluchistan.
  13. ↑ Balochistan Through the Ages: Geography and history. Nisa Traders. 1979. p. 316. The country up to and including Multan was conquered by the Arabs and the Hindu dynasty of Sind and probably also the Sewa dynasty of Kalat came to an end.
  14. ↑ Quddus, Syed Abdul (1990). The Tribal Baluchistan. Ferozsons. p. 49. ISBN 978-969-0-10047-4. The Sibi division was carved out of the Quetta and Kalat Divisions in April, 1974, and comprises districts of Sibi, Kachhi, Nasirabad, Kohlu and Dera Bugti. The Division derives its name from the town of Sibi or Sewi. The local tradition attributes the origin of this name to Rani Sewi of the Sewa dynasty which ruled this part of the country in ancient times.
  15. ↑ "AŠKAŠ". Encyclopædia Iranica.
  16. ↑ Badalkhan, Sabir (2013). Two Essays on Baloch History and Folklore. Balochistan Monograph Series, V. Naples, Italy: Universita degli studi di Napoli. p. 100. ISBN 978-88-6719-060-7.
  17. ↑ Dictionary of Languages: The Definitive Reference to More Than 400 Languages ​​. Columbia University Press. 2004-03-01. ISBN 9780231115698. Retrieved 2010-09-09. {{cite book}}: zero width space character in |title= at position 78 (help)
  18. ↑ "Balochistan | province, Pakistan | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-02-15.
  19. ↑ M. Longworth Dames, Balochi Folklore, Folklore, Vol. 13, No. 3 (29 September 1902), pp. 252–274
  20. ↑ Tabqat ibn Saad, Vol. 8, p. 471
  21. ↑ Saxena, Sunil K. (2011). History of Medieval India. Pinnacle Technology.
  22. ↑ Tarikh al Khulfa, Vol. 1, pp. 214–215, 229
  23. ↑ "urdukhabrain.pk". 1 January 2018. Archived from the original on 1 January 2018.
  24. ↑ Iranica.com [dead link]
  25. ↑ "Ghulam Shah Kalhora and Relations With Kutch". Archived from the original on 19 February 2015. Retrieved 30 December 2014.
  26. ↑ Henige, David P. (1970). Colonial Governors from the Fifteenth Century to the Present: A Comprehensive List. University of Wisconsin Press. p. 89. The British began to assume control over the rough desert region in extreme western India known as Baluchistan in the 1870s.
  27. ↑ Dashti, Naseer (2012). The Baloch and Balochistan: A Historical Account from the Beginning to the Fall of the Baloch State. Trafford Publishing. p. 247. ISBN 978-1-4669-5896-8.
  28. ↑ Peter R. Blood (1996). Pakistan: A Country Study. DIANE Publishing. p. 20.
  29. ↑ Foreign Affairs Pakistan, Volume 32, Issues 11–12. Ministry of Foreign Affairs. 2005. p. 257.
  30. ↑ Afzal, M. Rafique (2001). Pakistan: History and Politics 1947–1971. Oxford University Press. p. 40. ISBN 978-0-19-579634-6. Besides the Balochistan Muslim League, three pro-Congress parties were still active in Balochistan's politics: the Anjuman-i Watan, the Jamiatul Ulama u Hind, and the Qalat State National Party.
  31. ↑ Ranjan, Amit (2018). Partition of India: Postcolonial Legacies. Taylor & Francis. ISBN 9780429750526. Furthermore, Congress leadership of Balochistan was united and there was no disagreement over its president, Samad Khan Achakzai. On the other hand, Qazi Isa was the president of the League in Balochistan. Surprisingly, he was neither a Balochi nor a Sardar. Consequently, all Sardars except Jaffar Khan Jamali, were against Qazi Isa for contesting this seat.
  32. ↑ Hasnat, Syed Farooq (2011). Global Security Watch–Pakistan. Praeger. pp. 94, 113. ISBN 978-0-313-34697-2.
  33. ↑ 33.0 33.1 33.2 33.3 33.4 33.5 33.6 Sheikh, Salman Rafi (2018). The Genesis of Baloch Nationalism: Politics and Ethnicity in Pakistan, 1947–1977. Taylor & Francis. ISBN 978-1-351-02068-8.
  34. ↑ "Shahi Jirga Records". Balochistan Archives. Government of Balochistan Directorate of Archives. Archived from the original on 7 March 2014. Retrieved 2021-09-24.
  35. ↑ 35.0 35.1 35.2 Pervaiz I Cheema; Manuel Riemer (22 August 1990). Pakistan's Defence Policy 1947–58. Palgrave Macmillan UK. pp. 60–. ISBN 978-1-349-20942-2.
  36. ↑ Yaqoob Khan Bangash (10 May 2015). "The princely India". The News on Sunday. Archived from the original on 25 December 2015.
  37. ↑ 37.0 37.1 Qaiser Butt (22 April 2013). "Princely Liaisons: The Khan family controls politics in Kalat". The Express Tribune. Archived from the original on 22 December 2015.
  38. ↑ D. Long, Roger; Singh, Gurharpal; Samad, Yunas; Talbot, Ian (2015). State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security. Routledge. p. 82. ISBN 978-1-317-44820-4.
  39. ↑ Farhan Hanif Siddiqi (2012). The Politics of Ethnicity in Pakistan: The Baloch, Sindhi and Mohajir Ethnic Movements. Routledge. p. 71. ISBN 978-0-415-68614-3.
  40. ↑ 40.0 40.1 Hussain, Zahid (25 April 2013). "The battle for Balochistan". Dawn. Archived from the original on 22 June 2015. Since Balochistan became part of Pakistan some 65 years ago, Baloch nationalists have led four insurgencies – in 1948, 1958–59, 1962–63 and 1973–1977 – which were brutally suppressed by the state. Now a fifth is under way and this time the insurgents are much stronger. Unlike the past, the educated middle-class youth, rather than tribal leaders, are leading the separatist movement.
  41. ↑ Rashid, Ahmed (22 February 2014). "Balochistan: The untold story of Pakistan's other war". BBC News. Archived from the original on 28 July 2015. The fifth Baloch insurgency against the Pakistan state began in 2003, with small guerrilla attacks by autonomy-seeking Baloch groups who over the years have become increasingly militant and separatist in ideology.
  42. ↑ 37pc Baloch favour independence: UK survey" Archived 15 ఫిబ్రవరి 2017 at the Wayback Machine. thenews.com.pk. Retrieved 2017-03-07.
  43. ↑ "RAW conspiring against CPEC agreement: Sarfraz Bugti". Dunya News. Archived from the original on 3 September 2015.
  44. ↑ "RAW behind Mastung killings: Sarfraz Bugti". The News International, Pakistan. 31 May 2015. Archived from the original on 2 June 2015.
  45. ↑ "RAW more active after CPEC agreement: Sarfraz Bugti". Pakistan Times. Archived from the original on 5 ఆగస్టు 2015.
  46. ↑ Serim (18 May 2017). "Gwadar: the Sultan's Possession". qdl.qa (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 26 December 2019.
  47. ↑ "Arab legacy lingers as Pakistan's Gwadar grows from tiny fishing town into port city". Arab News. 29 April 2019.
  48. ↑ Bolan Pass – Encyclopædia Britannica Eleventh Edition
  49. ↑ "Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website". PakMet. Archived from the original on 2 September 2010.
  50. ↑ "Districts". Government of Balochistan. Archived from the original on 7 August 2010. Retrieved 13 August 2010.
  51. ↑ "New districts". Dawn. 23 October 2018.
  52. ↑ "New division, two districts created in Balochistan". Dawn. 2021-06-30.
  53. ↑ "Pak population increased by 46.9% between 1998 and 2011". The Times of India. 29 March 2012. Archived from the original on 29 January 2016.
  54. ↑ "Population, Area and Density by Region/Province" (PDF). Federal Bureau of Statistics, Government of Pakistan 2009. 1998. Archived from the original (PDF) on 18 November 2008.
  55. ↑ "Population shoots up by 47 percent since 1998". Thenews.com.pk. 29 March 2012. Archived from the original on 1 July 2012.
  56. ↑ Pakistan Balochistan Economic Report: From Periphery to Core (In Two Volumes) – Volume II: Full Report. Archived 1 మే 2011 at the Wayback Machine The World Bank. May 2008. "The Balochistan population totalled 4.5 million in 1981/82 and 7.8 million in 2004/05..." "NIPS estimates that Balochistan's population growth will slow down to 1.3 percent by 2025..."
  57. ↑ "Pakistan's population crisis: Nation expanding faster than survival capacity". Dawn. DAWN News Desk. 24 November 2025. Retrieved 13 December 2025.
  58. ↑ 58.0 58.1 "TABLE 1: AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, BALOCHISTAN" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. 2023. Archived from the original (PDF) on 24 July 2024. Retrieved January 4, 2025.
  59. ↑ Khan, Mubarak Zeb (11 September 2017). "Number of Balochi-speaking people in Balochistan falls". Dawn.
  60. ↑ "Balochistān". Encyclopædia Britannica. 2009. Archived from the original on 25 December 2009.
  61. ↑ Cf. మూస:Cite LSI and Scholz, Fred (2002) [1974]. Nomadism & colonialism : a hundred years of Baluchistan, 1872–1972. Karachi; Oxford; New York: Oxford University Press. p. 29. ISBN 978-0-19-579638-4.
  62. ↑ "Percentage Distribution of Households by Language Usually Spoken and Region/Province, 1998 Census" (PDF). Pakistan Statistical Year Book 2008. Federal Bureau of Statistics – Government of Pakistan. Archived (PDF) from the original on 5 February 2016. Retrieved 2 April 2020.
  63. ↑ "Afghans in Quetta. Settlements, Livelihoods, Support Networks and Cross-Border Linkages". Refworld (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-01-04.
  64. ↑ "Law and order issues: Afghan refugees 'do not want to go back home'". The Express Tribune. 16 January 2015. Archived from the original on 2 August 2015.
  65. ↑ "Table-11 Population by mother tongue, sex and rural/urban". Pakistan Bureau of Statistics. Retrieved 5 October 2024.
  66. ↑ "7th Population and Housing Census - Detailed Results Table-11 Population by mother tongue, sex and rural/urban". Pakistan Bureau of Statistics. Retrieved 5 October 2024.
  67. ↑ Chima, Jugdep S. (2015). Ethnic Subnationalist Insurgencies in South Asia: Identities, Interests and Challenges to State Authority. Routledge. p. 126. ISBN 978-1138839922. Archived from the original on 20 March 2018.
  68. ↑ "The post-floods mental health crisis in Balochistan". 26 January 2023.
  69. ↑ "Amid wheat crisis, Quetta residents protest delay in provision of subsidized flour". Arab News PK (in ఇంగ్లీష్). 2023-01-09. Retrieved 2023-01-31.
  70. ↑ "Pakistan crisis: Stampedes reported in Khyber Pakhtunkhwa, Balochistan as flour crisis worsens". Business Today (in హిందీ). 10 January 2023. Retrieved 2023-01-31.
  71. ↑ Shah, Syed Ali (2012-03-25). "Balochistan ruling elite's lifestyle outshines that of Arab royals". Archived from the original on 6 July 2015.
  72. ↑ 72.0 72.1 Kupecz, Mickey. "Pakistan's Baloch Insurgency: History, Conflict Drivers, and Regional Implications" (PDF). International Affairs Review. 20 (3): 96–7. Archived from the original (PDF) on 1 July 2015.
  73. ↑ Husain, Ishrat (2021-11-18). "Balochistan's development". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-01-26.
  74. ↑ Jetly, Rajsree. "Resurgence of the Baluch Movement in Pakistan: Emerging Perspectives and Challenges," in Jetly, Rajshree. ed. Pakistan in Regional and Global Politics (New York: Routledge, 2009): 215.
  75. ↑ Baloch, Sanaullah. "The Baloch Conflict: Towards a Lasting Peace," Pakistan Security Research Unit, No. 7 (March 2007): 5–6.
  76. ↑ "7th NFC Award signed in Gwadar". dawn.com. 31 December 2009. Archived from the original on 24 September 2015.
  77. ↑ Webb, Matthew (2015). The Political Economy of Conflict in South Asia. Palgrave Macmillan. pp. 64–65. ISBN 978-1137397430. Archived from the original on 20 March 2018.
  78. ↑ "Poverty in Balochistan". 8 November 2016.
  79. ↑ "Gawader". Pakistan Board of Investment. Archived from the original on 2006-10-02. Retrieved 2006-11-19.
  80. ↑ "Mirani Dam Project". National Engineering Services Pakistan. Archived from the original on 6 February 2006. Retrieved 19 November 2006.
  81. ↑ "A matter of weeks: Byco ready to utilise its Hub refinery". 4 July 2014. Archived from the original on 13 December 2014.
  82. ↑ International Cement Review. "Attock Cement first-half profit declines, Pakistan". Archived from the original on 30 December 2014. Retrieved 30 December 2014.
  83. ↑ "International Conference on Marble Industry held at Expo Centre – AAJ News". Archived from the original on 30 December 2014.
  84. ↑ "Southern cement companies win freight subsidy". 20 April 2010. Archived from the original on 30 December 2014.
  85. ↑ "Ship-breaking at Gadani". 23 October 2011. Archived from the original on 30 December 2014.
  86. ↑ "Provincial Accounts of Pakistan: Methodology and Estimates 1973–2000" (PDF). 1 January 2018. Archived from the original (PDF) on 2 January 2018.
  87. ↑ Siterresources.worldbank.org Archived 2011-05-01 at the Wayback Machine
  88. ↑ "$260 billion gold mines going for a song, behind closed doors". Thenews.com.pk. Archived from the original on 13 January 2012.


ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=బలూచిస్తాన్_(పాకిస్తాన్)&oldid=4816452" నుండి వెలికితీశారు