బహుచర మాత
| బహుచరా మాత | |
|---|---|
 | |
| అమాయకత్వం, కరుణ, దయ, నిజాయితీ, సార్వభౌమత్వం, ఆత్మవిశ్వాసం, కుమార్తెలు, నపుంసకులు, సమగ్రత, ప్రజా సంక్షేమానికి అధిష్ఠాన దేవత | |
| ఇతర పేర్లు | బహుచర్, దేవల్ సుత షష్ఠి, శక్తిపుత్రి, బాలద్, బాల్వి, బెచ్రా, మాన్ష్రీ, దేవీదాస్, మెహ్పో, ఖిడో, అమ్రా |
| అనుబంధం | హింగ్లాజ్ మాత |
| నివాసం | మణిద్వీపం |
| ఆయుధములు | దేవీ మహాత్మ్యంలో పేర్కొన్న ఆయుధాలు, త్రిశూలం, ఖడ్గం, జపమాల |
| వాహనం | కోడి |
| పండుగలు | బహుచరా నవమి |
| తండ్రి | బాపల్ దాన్ దేథా |
| తల్లి | దేవల్ మాత |
బహుచరా మాత (Hindi: बहुचरा माता, romanized: Bahucarā Mātā) హిందూ మతంలోని ఒక దేవత. ఆమెను కన్యారూపంలో పాతివ్రత్యం, సంతానోత్పత్తికి అధిష్ఠాన దేవతగా ఆరాధిస్తారు. ఆమెను హింగ్లాజ్ మాత అవతారంగా భావిస్తారు. బహుచరా మాత భక్తులకు వరాలను ప్రసాదిస్తుందని, ముఖ్యంగా మగ సంతానాన్ని అనుగ్రహిస్తుందని, వివిధ వ్యాధులను నివారిస్తుందని విశ్వసిస్తారు. గుజరాత్, రాజస్థాన్ ప్రాంతాల్లోని ఇతర దేవతల మాదిరిగానే బహుచరా కూడా చారణ సంప్రదాయానికి చెందిన దేవతగా పరిగణించబడుతుంది.[1] ఆమెను హిజ్రా సమాజానికి ఆరాధ్య దేవతగా కూడా భావిస్తారు.[2]
ఆమె ప్రధాన ఆలయం భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రం, మెహసాణా జిల్లాలోని బెచరాజీ పట్టణంలో ఉంది.
చరిత్ర, పురాణగాథలు
[మార్చు]బహుచరా ప్రస్తుత జైసల్మేర్ జిల్లాలోని ఉజ్లాన్ (ఉజలా) గ్రామంలో మారూ-చారణుల దేథా వంశంలో జన్మించింది. ఆమె తండ్రి ఉమర్కోట్ ప్రాంతంలోని ఖరోడా గ్రామానికి చెందిన బాపల్దాన్ దేథా, తల్లి ఉజ్లాన్కు చెందిన దేవల్. గఢవి సమర్థదాన్ మహియా ప్రకారం, ఆమె సుమారు క్రీ.శ. 1309 ప్రాంతంలో జీవించింది.
బహుచరా ఎనిమిది మంది సోదరీమణులలో ఒకరు. వారి పేర్లు: బహుచరా, బూటా, బాలాలా, వీరు, హీరు, రామేశ్వరి, ఖేతు, పాతు
ఆమె తల్లి దేవల్ స్వయంగా ఒక పవిత్ర స్త్రీ (సగత్)గా భావించబడుతూ, దేథా చారణులు, సోఢా రాజపుత్రులచే కులదేవతగా ఆరాధించబడుతుంది.[3][4]
బహుచరా తండ్రి బాపల్దాన్ ప్రసిద్ధ కవి. ఆయనకు సాసన్ రూపంలో సౌరాష్ట్రంలో జాగీరు లభించింది. ఆయన బాపల్కా అనే గ్రామాన్ని స్థాపించాడు.
దేవల్ మరణించిన తరువాత, బాపల్దాన్ తన కుమార్తెలైన బహుచరా, బూటా, బాలాలను తన వద్దకు తీసుకురావాలని సేవకులను పంపించాడు. ప్రయాణమధ్యలో చున్వాల్ ప్రాంతంలోని శంఖల్పూర్ (లేదా శకటపూర్) వద్ద వారి బండివాహనంపై బాపియా అనే కోలి దొంగ దాడి చేశాడు.
ఈ అవమానకర సంఘటనకు ఆగ్రహించిన బహుచరా, ఆమె సోదరీమణులు చారణ సంప్రదాయంలోని త్రాగా అనే ఆత్మత్యాగాన్ని ఆచరించారు. ఇది శరీరాన్ని స్వయంగా గాయపరుచుకొని ప్రాణత్యాగం చేయడం ద్వారా శాపం విధించే పద్ధతి. వారు బాపియాపై శాపం విధించి అతని పురుషత్వాన్ని కోల్పోయేలా చేసి, నపుంసకుడిగా మార్చారు.
బాపియా క్షమాపణ కోరుతూ ఇలా వేడుకున్నాడని కథనం చెబుతుంది:
“ఇది నా ఉద్దేశపూర్వక తప్పు కాదు. నేను దోపిడీ ద్వారానే జీవించేవాడిని, కానీ ఎప్పుడూ బ్రాహ్మణులను లేదా చారణులను లక్ష్యంగా చేసుకోలేదు. తెలియక చారణుల రథంపైనే దాడి చేశాను.”
అయితే త్రాగా ద్వారా ఉచ్చరించబడిన శాపం తిరస్కరించలేనిదిగా భావించబడింది.[3][5] బాపియాపై కరుణ చూపిన బహుచరా, తన కోసం ఆ ప్రదేశంలో ఒక దేవాలయం నిర్మించి తనను ఆరాధించాలని ఆదేశించింది. అలాగే, “సహజసిద్ధంగా నపుంసకత్వం కలిగిన పురుషుడు స్త్రీల వేషధారణలో తనను భక్తితో ఆరాధిస్తే, తన అనుగ్రహాన్ని పొందడమే కాక మరణానంతరం తన లోకంలో స్థానం పొందుతాడు” అని ప్రకటించిందని కథనం చెబుతుంది.[3][6][7]
బాపియా శంఖల్పూర్లోని ఒక వరఖడా చెట్టు క్రింద బహుచరా మాతకు ఆలయాన్ని నిర్మించాడు.[8]
ఈ విధంగా బహుచరా మాత చున్వాల్ ప్రాంతంలోని నేటి బెచరాజీ పట్టణంలో ఆరాధింపబడే దేవతగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె సోదరీమణులైన బూటా-భవానీ ఆర్నేజ్ (కోట్ సమీపంలో), అలాగే బాలాలా దేవి సిహోర్ సమీపంలోని బకుల్కూ ప్రాంతాలలో పూజింపబడుతున్నట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది.[5][9]
ఆలయ సేవకులు, ఆచారాలు
[మార్చు]బహుచరా మాత ఆలయంలో నిర్వహించే మతపరమైన బాధ్యతలు సంప్రదాయంగా మూడు వర్గాల మధ్య విభజించబడ్డాయి:
- సమీపంలోని కల్రీ గ్రామానికి చెందిన సోలంకి రాజపుత్ర భూస్వాములు
- కమాలియాలుగా పిలువబడే ఒక ముస్లిం వర్గం
- హిజ్రాలు (నపుంసకులు), వీరిని పవియాలు అని కూడా పిలుస్తారు
ఆలయ ఆదాయంలో ఒక భాగం ఈ మూడు వర్గాలకు కేటాయించబడేది. చారిత్రకంగా ఆలయ పూజా కార్యక్రమాలకు ఒక రాజపుత్రుడు ప్రధాన అర్చకుడిగా వ్యవహరించేవాడు. అయితే 1859లో బరోడా మహారాజు సయాజీరావు గాయకవాడ్ ఒక దక్షిణ భారత బ్రాహ్మణుడిని ప్రధాన అర్చకుడిగా నియమించడంతో రాజపుత్రుల ఆధిపత్యం ముగిసింది.
బహుచరా మాతకు సంప్రదాయ భక్తులుగా ప్రధానంగా ఈ వర్గాలు గుర్తించబడుతున్నాయి:రాజపుత్రులు, కోలి ప్రజలు, చారణ్ లు, భీల్లు, హిజ్రాలు
బహుచరా మాత సోలంకి రాజవంశపు కులదేవతగా కూడా పరిగణించబడింది.
చారిత్రకంగా, ఆలయంలో జంతు బలి ఆచారం ఉండేది. ముఖ్యంగా భీళ్లు, కమాలియాలు, ఇతర వర్గాలు ఈ బలి కార్యక్రమంలో పాల్గొనేవారు.[9]
ఆశ్వయుజ బహుళ చతుర్దశి రోజున నిర్వహించే వార్షిక బలి విధానాన్ని ఈ విధంగా వర్ణించారు:
“కమాలియాలు ఒక గేదెను ఆలయ ప్రాంగణంలోని రాతి బలిపీఠం ఎదుటకు తీసుకువచ్చేవారు. ఆ జంతువు నుదిటిపై కుంకుమ పూసి, పుష్పాలతో పూజించేవారు. తరువాత దాని వీపుపై తెల్లని వస్త్రాన్ని కప్పి, దేవి అలంకరణలో ఉపయోగించిన పూలమాలను దాని మెడలో వేస్తారు.
ఆలయంలో నిరంతరం వెలిగే దీపాలలో ఒకదానిని తీసుకువచ్చి ప్రాంగణంలోని రాతిపై ఉంచుతారు. ఆ తరువాత గేదెను వదిలేస్తారు. అది ఆ దీపాన్ని వాసన చూసినట్లయితే, దేవి ఆ బలిని అంగీకరించినట్లు భావించేవారు. అప్పుడు ఆలయ గ్రామాలకు చెందిన కోలి వర్గస్తులలో ఒకరు ఒకే కత్తి దెబ్బతో దానిని బలి ఇస్తాడు.
ఆ జంతువు రక్తంతో తడిసిన ఒక పువ్వును దేవికి సమర్పించేవారు. అక్కడున్న భక్తులు ఆ రక్తాన్ని తమ నుదుటిపై ధరించేవారు.”[9]
సోలంకీలు
[మార్చు]17వ శతాబ్దానికి చెందిన భవాయి నాటక సంప్రదాయంలోని బెచరాజీ వేష అనే ఘట్టకావ్యంలో ఒక పురాణకథ ప్రస్తావించబడింది. ఈ కథలో కల్రీ ప్రాంతపు సోలంకి రాజు, పాటణ్కు చెందిన చావడ రాజు సన్నిహిత మిత్రులుగా వర్ణించబడ్డారు. తమ పిల్లల మధ్య వివాహం జరపాలని వారు నిర్ణయించుకుంటారు. అయితే ఇద్దరికీ కుమార్తెలే జన్మిస్తారు. కల్రీ రాజు తన కుమార్తె జననాన్ని రహస్యంగా ఉంచుతాడు. వివాహ సందర్భంలో ఆ యువరాణి తన ఆడగుర్రంపై పారిపోయి ఒక చెరువు వద్దకు చేరుతుంది. అక్కడ స్నానం చేసిన అనంతరం బహుచరా మాత అనుగ్రహంతో ఆమె పురుషుడిగా మారి తన వైవాహిక బాధ్యతలను, రాజపుత్ర ధర్మాన్ని నిర్వర్తించగలిగింది. ఈ అద్భుతం వల్ల కల్రీ సోలంకీలు అవమానం నుండి తప్పించబడి, బహుచరా మాతకు భక్తులుగా మారారని కథనం చెబుతుంది.[9]
కమాలియాలు
[మార్చు]కమాలియాలు కొంతవరకు స్త్రీల వేషధారణను ధరించి, కొంతవరకు ముస్లిం జీవనాచారాలను అనుసరించే వర్గం. వీరు బహుచరా మాత సేవలో ముఖ్య పాత్ర పోషించేవారు. దేవికి సంగీతకారులు, సేవకులుగా పనిచేసేవారు.[10]
వీరు దేవికి అత్యంత నిబద్ధత కలిగిన సేవకులుగా కూడా పరిగణించబడ్డారు. ఆలయంలో మాతృదేవత సంరక్షకులుగా తమ హక్కును ప్రకటించేవారు. గతంలో వీరు సన్యాసులుగా ఉండి, ఆలయ ఆదాయ నిర్వహణలో అధికారిక బాధ్యతలు నిర్వర్తించేవారు. ఇజారా అనే ప్రత్యేక హక్కుల వ్యవస్థ 1954 వరకు కొనసాగి, ఆ తరువాత రద్దు చేయబడింది. కమాలియాలు సంవత్సరానికి ఒకసారి అనేక గ్రామాలను సందర్శించి పంటలో కొంత భాగాన్ని స్వీకరించేవారు.[5]
పవియా (హిజ్రాలు)
[మార్చు]పవియా అనేది గుజరాతీలో హిజ్రాలు అనే అర్థాన్ని సూచించే పదం. బహుచరా మాత కథనంలో హిజ్రాల పుట్టుక, వారి భక్తి గురించి వివరణ లభిస్తుంది. హిజ్రాగా మారడం మాతృదేవి శాప ఫలితమని ఈ కథనం చెబుతుంది.
హిజ్రాలుగా మారాలనుకునే అభ్యర్థులు తరచుగా ఆలయానికి వచ్చి, సీనియర్ సభ్యులతో చర్చల అనంతరం ఆ సమాజంలో చేర్చబడతారు. హిజ్రాలు ప్రత్యేక వస్త్రధారణను కొనసాగిస్తూ, ఎల్లప్పుడూ ఆలయ పరిసరాల్లోనే ఉంటారు. అధికారికంగా పూజారులుగా గుర్తింపు లేకపోయినా, భక్తులకు మాతృదేవి కృప లేదా ఆశీర్వాదం అందించడంలో వారు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తారు.[5]
గాయకవాడుల పాలనలో మార్పులు
[మార్చు]1721లో పిలాజీరావు గాయకవాడ్ బరోడాతో సహా తూర్పు గుజరాత్ను జయించాడు. అనంతరం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న తరువాత కూడా గాయకవాడులు తమ ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించారు. అయితే గాయకవాడుల ఆక్రమణకు ముందు, తరువాత కూడా స్థానిక భూస్వామ్యాధికారం కోలీలు, సోలంకిలు, ఠాకూర్లు వంటి ప్రభావశీల గరాసియాల చేతుల్లోనే ఉండేది.
18వ శతాబ్దం మధ్యలో గాయకవాడులు ఆలయ నిర్వహణ కోసం కొన్ని గ్రామాలను దానంగా ఇచ్చారు. మనాజీరావు దేవి అనుగ్రహంతో వ్యాధి నుండి కోలుకున్న తరువాత 1770లలో ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. అనంతరం గాయకవాడులు ఆలయ పరిపాలనలో సన్నిహితంగా పాల్గొన్నారు.
1859లో బరోడాకు చెందిన సయాజీరావు గాయకవాడ్ III రాజపుత్రుని స్థానంలో దక్షిణ భారతీయ బ్రాహ్మణుడైన నారాయణరావు మాధవును ప్రధాన పూజారిగా నియమించాడు. ఆలయ చరిత్రలో బ్రాహ్మణులు మొదటిసారిగా పూజా కార్యక్రమాలకు నాయకత్వం వహించిన సందర్భం ఇదే. దేవి సేవలో ఆరుగురు బ్రాహ్మణులు, అలాగే ఇతర కులాలకు చెందిన ఇరవై ఒక్క మంది ఆలయ సేవకులు కొనసాగించబడ్డారు.[9]
బహుచరా మాత ప్రధాన భక్తులు బ్రాహ్మణేతర వర్గాలవారే అయినప్పటికీ, ఆధునిక కాలంలో ఆలయంలో ఉపయోగించే సాహిత్యం ఎక్కువగా బ్రాహ్మణులచే రచించబడింది. వారి రచనలలో ఆలయపు పూర్వపు ఆచారాల పట్ల కొంత అసౌకర్య భావన కనిపించినప్పటికీ, దేవి శక్తిని వారు అంగీకరించారు.
1919లో ఒక రచయిత బహుచరా మాత చరిత్రను రచిస్తూ, ఆమెను కృష్ణుడు కథతో అనుసంధానించడానికి ప్రయత్నించాడు. భాగవత పురాణంలోని ఒక శ్లోకాన్ని ఉదహరిస్తూ, యశోదకు జన్మించిన శిశువే బహుచరా మాత అని, కృష్ణునితో మార్పిడి చేయబడిందని పేర్కొన్నాడు. అలాగే దేవీ భాగవతం, వేదాలు వంటి గ్రంథాలలో కూడా ఈ దేవి ప్రస్తావన ఉందని వాదించాడు.
అయితే అదే రచనలో ఆలయ ప్రారంభ చరిత్రను ఇలా వివరిస్తాడు:
“ప్రస్తుతం బహుచరా మాత ఆలయం ఉన్న ప్రదేశం ఒకప్పుడు అడవిగా ఉండేది. అక్కడ ఒక మహంత్ నివసించేవాడు. భరవాడ్లు, రబారిలు తమ పశువులను అక్కడ మేపేవారు. వారు మహంత్ వద్దకు వచ్చి ధూమపానం చేస్తూ, దేవిని స్తుతించే భజనలు పాడేవారు. తరువాత వారు అక్కడ ఒక చిన్న ఇటుకల ఆలయాన్ని నిర్మించారు.” [5]
బహుచరా మాత కథనం హిజ్రాల ఆవిర్భావాన్ని, వారి భక్తిని వివరించడమే కాక, హిజ్రాగా మారడం మాతృదేవి శాప ఫలితమనే భావనను కూడా ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ కథ స్థానిక ప్రజలలో విస్తృతంగా ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ, ఆలయాన్ని నిర్వహించే అధికారిక పూజారులు, పరిపాలకులు సాధారణంగా స్థానికేతరులు కావడంతో వారికి ఇది అంతగా పరిచయం కాదు. వారసత్వ హక్కులను కోల్పోయిన స్థానిక ప్రజలతో వారు సాధారణంగా ఎక్కువగా మమేకం కావడం లేదని చెప్పబడుతుంది.[5]
స్వరూపం, చిహ్నాలు
[మార్చు]
బహుచరా మాతను సాధారణంగా నాలుగు చేతులతో చిత్రిస్తారు. ఆమె దిగువ ఎడమ చేతిలో ఖడ్గం, పై ఎడమ చేతిలో పవిత్ర గ్రంథం, దిగువ కుడి చేతిలో అభయముద్ర (ఆశీర్వాదాలను ప్రసాదించే ముద్ర), పై కుడి చేతిలో త్రిశూలంను ధరించి ఉంటుంది. ఆమె కోడిపై ఆసీనురాలై ఉంటుంది. కోడి అమాయకత్వానికి, పవిత్రతకు ప్రతీకగా పరిగణించబడుతుంది.
ఈ రూపకల్పన బహుచరా మాత పురాణాల్లో హింస (ఖడ్గం), సృష్టి త్రిగుణ సమతుల్యత (త్రిశూలం), జ్ఞానం (పవిత్ర గ్రంథం), కరుణ, ఆశీర్వాదం (అభయముద్ర)ల మధ్య సమన్వయాన్ని సూచిస్తుంది. ఖడ్గం ఆమె ఆత్మత్యాగాన్ని సూచిస్తే, త్రిశూలం సృష్టి యొక్క మూల సూత్రాల సమతుల్యతను సూచిస్తుంది. పవిత్ర గ్రంథం చారణ వంశానికి చెందిన దేవతగా ఆమె చట్టబద్ధతను, ఆధ్యాత్మిక అధికారాన్ని బలపరుస్తుంది.
అదేవిధంగా, చారణ సమాజానికి సంప్రదాయంగా ఉన్న అర్ధదైవిక స్థానం కారణంగా, బహుచరా మాత శాపానికి ప్రత్యేకమైన ధార్మిక ప్రామాణికత లభించిందని భావిస్తారు. ఆమె శాపం ప్రభావవంతంగా పరిగణించబడటానికి కారణం కేవలం ఆమె దేవత కావడమే కాక, చారణి (చారణ మహిళ) కావడం కూడా అని విశ్వసించబడుతుంది.[11]
ఆలయం
[మార్చు]
బహుచరాజీ ఆలయం భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రం, మెహసానా జిల్లాలోని బహుచరాజీ పట్టణంలో ఉంది. ఇది అహ్మదాబాద్ నుండి సుమారు 82 కి.మీ., మెహసానా నుండి 35 కి.మీ. పశ్చిమ దిశలో ఉంది.
బాంబే గెజెటియర్ ప్రకారం, ఈ ఆలయానికి మూలమైన ప్రాచీన దేవాలయాన్ని శంఖల్ రాజ్ అనే రాజు క్రీ.శ. 1152లో నిర్మించాడు. ఈ ఆలయానికి సంబంధించిన తొలి లిఖితపూర్వక ఆధారం క్రీ.శ. 1280 నాటి ఒక శాసనంలో లభించింది. 18వ శతాబ్దం వరకు ఆలయ నిర్మాణ శైలిలో పెద్దగా మార్పులు జరగలేదని తెలుస్తోంది.[9]
ఆలయ సముదాయంలో దేవికి అంకితమైన మూడు ప్రధాన పీఠాలు ఉన్నాయి.
- ఆద్యస్థానం (మూల స్థలం) – ఇది అత్యంత పురాతన భాగం. చిన్న ఆకులు కలిగిన విస్తారమైన వరఖడి చెట్టును ఆవరించి నిర్మించిన చిన్న ఆలయం. దేవి మొదట ప్రత్యక్షమైన స్థలమని దీనిని విశ్వసిస్తారు.
- మధ్యస్థానం – ఆద్యస్థానానికి ఆనుకుని ఉన్న మరో చిన్న ఆలయం. ఇందులో దేవిని సూచించే చెక్కిన శిలాఫలకం ఉంటుంది. ప్రవేశద్వారానికి వెండి తలుపు అమర్చబడి ఉంటుంది. ఈ భాగాన్ని 18వ శతాబ్దంలో ఫడ్నవిస్ అనే మరాఠా అధికారి నిర్మించినట్లు విశ్వసిస్తారు.
- ప్రధాన ఆలయం – ప్రస్తుతం ప్రధాన ఆలయంగా పూజలు అందుకుంటున్న ఈ నిర్మాణాన్ని క్రీ.శ. 1779లో గాయకవాడ్ వంశానికి చెందిన మనాజీరావు గాయకవాడ్ నిర్మించాడు. ఒక కణితి వ్యాధి నుండి దేవి కృపతో స్వస్థత పొందిన తరువాత కృతజ్ఞతగా దీనిని నిర్మించాడని చెబుతారు. ఇందులో దేవిని సూచించే స్ఫటిక క్వార్ట్జ్తో తయారైన బాల యంత్రం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది.
ఆలయ నిర్మాణం, పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాల్లో సంత్ కపిల్దేవ్, కలరీ రాజు తేజ్పాల్ కూడా తమ వంతు సహకారం అందించారు.
ఈ ఆలయ సముదాయం రాతి శిల్పాలు, గోడచిత్రాలతో అద్భుతంగా అలంకరించబడి ఉంది. గుజరాత్, రాజస్థాన్ వెలుపల అంతగా ప్రసిద్ధి చెందకపోయినప్పటికీ, ఇది ఒక చిన్న శక్తి పీఠంగా పరిగణించబడుతుంది. ప్రతి సంవత్సరం సుమారు 15 లక్షల మంది యాత్రికులు ఈ ఆలయాన్ని సందర్శిస్తారు.[12]
గమనికలు
[మార్చు]- ↑ The Great Circle: Journal of the Australian Association for Maritime History. New Delhi, India, Asia: Australian Association for Maritime History. 1983. p. 6.
- ↑ Aditi Dharmadhikari (7 May 2015). "Bahuchara Mata's Story: A Hindu Goddess Worshipped By India's Transgender Community".
- 1 2 3 Gopal, Dr Krishna (2003). Fairs and Festivals of India. New Delhi: Gyan Publishing House. pp. 112–113. ISBN 978-81-212-0811-6.
- ↑ Dadhivāṛiyā, Kāyamadāna (1995). Dipanga-Kula-Prakasa: Saradaragarha ke Dodiyo ka itihasa (in హిందీ). Pratap Shodh Pratishthan, Bhupal Nobels Sansthan, Udaipur.
- 1 2 3 4 5 6 Kunihiro, Akiko (2022-07-06). "Against Taxonomy and Subalternity: Reconsidering the Thirdness and Otherness of Hijras of Gujarat". South Asia Multidisciplinary Academic Journal (28). doi:10.4000/samaj.7819. ISSN 1960-6060.
- ↑ Jayakar, Pupul (1994). The Children of Barren Women: Essays, Investigations, Stories. New Delhi: Penguin Books. p. 44. ISBN 978-0-14-024068-9.
- ↑ Burman, J. J. Roy (2005). Gujarat Unknown: Hindu-Muslim Syncretism and Humanistic Forays. New Delhi: Mittal Publications. p. 80. ISBN 978-81-8324-052-9.
- ↑ Jayakar, Pupul (1989). The Earth Mother. New Delhi: Penguin Books. p. 82. ISBN 978-0-14-012352-4.
- 1 2 3 4 5 6 Sheikh, Samira (2010). "The Lives of Bahuchara Mata". The Idea of Gujarat: History, Ethnography and Text. Orient Blackswan. ISBN 978-81-250-4113-9.
- ↑ Dinnell, Darry. "Upwardly mobile Mātās: The transformation of Village Goddesses in Gujarat, India". escholarship.mcgill.ca. Davesh Soneji (Supervisor2), Lara E. Braitstein (Supervisor1). Retrieved 2023-12-16.
- ↑ Kanodia, Kunal (2016-11-18). "Bahuchara Mata". Intermountain West Journal of Religious Studies. 7 (1). ISSN 2155-1723.
- ↑ "Integrated Development Plan of Bahucharamataji Temple". Revenue Department, Government of Gujarat. Archived from the original on 2011-07-19. Retrieved 2007-11-28.
మూలాలు
[మార్చు]- Aggleton, Peter. Culture, Society and Sexuality: A Reader, Taylor & Francis, 2007, పుట 240. ISBN 041540455X
- Abbott, Elizabeth. A History of Celibacy, James Clarke & Co., 2001, పుటలు 329–330. ISBN 0718830067
- Ellingson, Stephen. Religion and Sexuality in Cross-Cultural Perspective, Routledge, 2002. ISBN 041594127X
- Young, Serenity. Courtesans and Tantric Consorts, Routledge, 2004, పుట 111. ISBN 0415914833