Jump to content

బాల్ఖ్

Coordinates: 36°45′29″N 66°53′53″E / 36.75806°N 66.89806°E / 36.75806; 66.89806
వికీపీడియా నుండి
బాల్ఖ్
بلخ
నగరం
నగరం
బల్ఖ్‌లోని గ్రీన్ మసీదు శిధిలాలు , 2018
బల్ఖ్‌లోని గ్రీన్ మసీదు శిధిలాలు , 2018
బాల్ఖ్ is located in Afghanistan
బాల్ఖ్
బాల్ఖ్
ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో స్థానం
Coordinates: 36°45′29″N 66°53′53″E / 36.75806°N 66.89806°E / 36.75806; 66.89806
దేశం ఆఫ్ఘనిస్తాన్
ప్రావిన్స్బల్ఖ్
జిల్లాబల్ఖ్
ప్రభుత్వం
[1]
 • రకంమున్సిపాలిటీ
 • మేయర్మౌల్వీ మొహమ్మద్ ఖాసిం ఫజల్ సుభాన్
జనాభా
 (2025)
 • నగరం
1,48,972
 • పట్టణపు
20,248
 • Rural
1,28,724
కాల మండలంUTC+04:30 (ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సమయం)
ISO 3166 codeAF-BAL
ClimateBSk

బాల్ఖ్ ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ఒక నగరం, దీని జనాభా సుమారు 148,972 మంది. ఇది బల్ఖ్ జిల్లా పరిధిలోకి వస్తుంది, దీని ప్రస్తుత మేయర్ మౌల్వి మొహమ్మద్ ఖాసిం ఫజల్ సుభాన్.[1] మజార్ - ఇ-షరీఫ్‌కు వాయవ్యంగా సుమారు 24 కి.మీ (15 మైళ్ళు), అము దర్యా లేదా ఆఫ్ఘనిస్తాన్-ఉజ్బెకిస్తాన్ సరిహద్దుకు దక్షిణంగా సుమారు 74 కి.మీ (46 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న ఇది, బల్ఖ్ ప్రావిన్స్‌లో రెండవ అతిపెద్ద నగరం

చారిత్రాత్మకంగా, అరియానాలో దాని మతపరమైన రాజకీయ ప్రాముఖ్యత కారణంగా ప్రస్తుత బల్ఖ్ ప్రదేశం చాలా ఉన్నతమైన గౌరవాన్ని పొందింది. జొరాస్ట్రియనిజం, బౌద్ధమతానికి కేంద్రమైన ఈ పురాతన నగరం, పర్షియన్లకు జరియాస్పాగా, గ్రీకులకు బాక్ట్రాగా కూడా పిలువబడింది , దీని పేరు మీదుగానే బాక్ట్రియాకు ఆ పేరు వచ్చింది.[2] అందువల్ల, ఇది బాక్ట్రియా లేదా టోఖరిస్తాన్ రాజధానిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇటాలియన్ అన్వేషకుడు, రచయిత మార్కో పోలో, మంగోల్ దండయాత్రలకు ముందు బల్ఖ్‌ను "ఒక గొప్ప నగరం, గొప్ప విద్యా కేంద్రం"గా వర్ణించాడు.[3] ఈ పట్టణంలో ఇప్పుడు చాలా భాగం శిథిలమైన భవనాలతో నిండి ఉంది, ఇది కాలానుగుణంగా ప్రవహించే బల్ఖ్ నది కుడి ఒడ్డు నుండి సుమారు 12 కి.మీ (7.5 మైళ్ళు) దూరంలో , సుమారు 365 మీ (1,198 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది

ఇది ఆఫ్ఘనిస్తాన్ జాతిపరంగా విభిన్నమైన నివాస ప్రాంతాలలో ఒకటి అయినప్పటికీ, బల్ఖ్ జనాభాలో తాజిక్‌లే అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు, వేల సంవత్సరాలుగా ఈ ప్రదేశంలో నిరంతరం నివసిస్తున్నారు.[4][5][6] ఈ పట్టణం ప్రధాన భాష దారి, దీనిని గణనీయమైన మెజారిటీ ప్రజలు మాట్లాడతారు.[7] బల్ఖ్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతం ముఖ్యంగా దాని పురావస్తు ప్రదేశాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇవి వివిధ యుగాలలో పట్టణ సమాజాన్ని ప్రభావితం చేసిన అనేక విభిన్న నాగరికతల ఉనికిని ధృవీకరిస్తాయి. బెల్జియన్-ఫ్రెంచ్ అన్వేషకురాలు, ఆధ్యాత్మికవేత్త అలెగ్జాండ్రా డేవిడ్-నీల్, బల్ఖ్‌ను ప్రాచీన టిబెటన్ బౌద్ధమతంలో ప్రముఖంగా కనిపించే పౌరాణిక రాజ్యం అయిన శంభాలతో అనుసంధానించారు, దాని పేరు వ్యుత్పత్తిగా పర్షియన్ పదం షామ్-ఇ-బాలా ( అక్షరాలా ' ఎత్తైన కొవ్వొత్తి ' ) ను కూడా ప్రతిపాదించారు.[8] అదే విధంగా, అర్మేనియన్-గ్రీక్ ఆధ్యాత్మికవేత్త జార్జ్ గుర్డ్జీఫ్ బోధనలపై విద్యాపరంగా దృష్టి సారించిన బ్రిటిష్ రచయిత జాన్ జి. బెన్నెట్ , ఆఫ్ఘన్ రచయిత, ఆధ్యాత్మికవేత్త ఇద్రీస్ షాను ఈ సూచనకు మూలంగా పేర్కొంటూ , శంభాల షమ్స్-ఇ-బల్ఖ్ అనే బాక్ట్రియన్ సూర్య దేవాలయం అయి ఉండవచ్చని తన రచనలలో ఊహించాడు.[9]

వ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

బల్ఖ్ అనే పేరు మూలం తెలియదు. విల్హెల్మ్ ఐలర్స్ ప్రతిపాదించిన దాని ప్రకారం, ఈ ప్రాంతానికి బల్ఖ్ నది (గ్రీకు లిప్యంతరీకరణలో Βάκτρος, బాక్ట్రోస్ ) పేరు వచ్చింది, ఇది 'విభజించేది' అని అర్థం వచ్చే బాక్ష్త్రి- నుండి వచ్చింది, ఇది వ్యుత్పత్తిపరంగా ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ మూలం* భగ్- 'విభజించడం' నుండి వచ్చింది (దీని నుండి అవెస్తాన్ బాగ్-, పాత ఇండిక్ భజ్- కూడా వచ్చాయి ).[10]

నగరం బాక్ట్రియన్ భాష పేరు βαχλο, బాక్లో. మధ్య పర్షియన్ గ్రంథాలలో, దీనికి బాక్స్ల్ (బఖ్ల్, మధ్య పర్షియన్:𐭡𐭠𐭧𐭫) అని పేరు పెట్టారు. ప్రావిన్స్ లేదా దేశం పేరు కూడా పాత పర్షియన్ శాసనాలలో కనిపిస్తుంది (B. h. i 16′ దార్ పెర్స్ e. ఇది అవేస్తాలో బాక్సి (అవేస్తాను: கார் நார்) గా వ్రాయబడింది. దీని నుండి మధ్యంతర రూపం బాక్స్లీ, సంస్కృత బహ్లిక (అలాగే "బాక్ట్రియన్" కోసం బలికా, ఆధునిక పర్షియన్ బాల్క్స్/బాల్ఖ్, అర్మేనియన్ బహ్ల్ మార్పిడి ద్వారా వచ్చింది.[11] ఇదే మూలం గ్రీకు భాషలో బక్ట్రా (Anient یونانیః βάκτρα′) గా ప్రవేశించింది, ఇది తరచుగా బక్ట్రా రూపంలో వ్రాయబడుతుంది.[12]

బాల్ఖ్ కు పూర్వపు పేరు లేదా నగరంలో కొంత భాగానికి ఒక పదం జరియాస్పా (Anient یونانی: χαρίασπα′), ఇది ముఖ్యమైన జొరాస్ట్రియన్ అగ్ని ఆలయం అజార్-ఇ-ఆస్ప్ నుండి లేదా మధ్యయుగ పేరు * Ζaryāspa నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు-అంటే 'బంగారు రంగు గుర్రాలు కలిగి ఉండటం'.[13][14]

చరిత్ర

[మార్చు]

బల్ఖ్ గురించిన మొదటి చారిత్రక ప్రస్తావన మహాభారతంలో కనిపిస్తుంది, అక్కడ దానిని 'వల్హిక' అని పిలుస్తారు, దాని గుండా ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గం వెళ్ళేది. అదే గ్రంథం ప్రకారం, ఈ ప్రదేశం మంచి జాతి కంచర గాడిదలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. చైనీస్ పట్టు, పష్మినా , ఆభరణాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలలో వ్యాపారం చేసే వర్తకులచే స్థాపించబడింది.[15]

హెలెనిస్టిక్ యుగంలో బాక్ట్రియా రాజధాని అయిన బల్ఖ్ (ఇక్కడ బాక్ట్రెస్ అని సూచించబడింది) ను చూపించే పటం

క్రీ.పూ. 2000, 1500 మధ్య, అము దర్యా (గ్రీకులో ఆక్సస్ అని కూడా పిలుస్తారు) కు ఉత్తరం నుండి ప్రాచీన ఇరానిక్ ప్రజలు తరలివచ్చిన మొదటి నగరంగా బల్ఖ్‌ను గతంలో పరిగణించారు.[16] అయితే, ఇటీవలనే క్రీస్తుపూర్వం 500 కి ముందు పురావస్తు అవశేషాలను జోహన్నా లుల్లియర్, జూలియో బెండెజు-సార్మింటో నేతృత్వంలోని ఫ్రెంచ్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు బాలా హిస్సార్ అనే విభాగంలో కనుగొన్నారు, ఇది ఈ ప్రదేశం సిటాడెల్. వారు ఈ మొదటి స్థావరాన్ని ప్రారంభ ఇనుప యుగం (యాజ్ I కాలం, సుమారు క్రీ.పూ.  1500 -1000) నాటిది, ఇది అకేమెనిడ్ పూర్వ కాలం (యాజ్ II కాలం, సుమారు క్రీ.పూ. 1000–540) వరకు కొనసాగింది.[17] బాలా హిస్సార్ ఈ ప్రదేశానికి ఉత్తరాన ఉంది, ఇది సుమారు 1,500 x 1,000 మీ 2 (సి. 150 హెక్టార్లు) విస్తీర్ణంలో ఉంటుంది, దక్షిణాన దిగువ పట్టణం ఉంది.[18] ఈ ప్రదేశంలోని టెపె జర్గారన్ అని పిలువబడే మరొక దిబ్బ, బల్ఖ్ ఉత్తర కోట గోడ, అకెమెనిడ్ కాలంలో (యాజ్ III కాలం, సి. క్రీ.పూ. 540-330) విస్తృతంగా ఆక్రమించబడ్డాయి.[17]

ఇరాణీ ప్రజలు తమ మొదటి రాజ్యాలలో ఒకదాన్ని బాల్ఖ్లో నిర్మించుకున్నందున, కొంతమంది పండితులు ఈ ప్రాంతం నుండే ఇరాణీ తెగల వివిధ తరంగాలు ఈశాన్య ఇరాన్, సెయిస్తాన్ ప్రాంతాలకు వ్యాపించాయని నమ్ముతారు.[19] మారుతున్న వాతావరణం ఈ ప్రాంతం చాలా సారవంతమైనదిగా ఉన్న పురాతన కాలం నుండి ఎడారీకరణ దారితీసింది. దీని పునాది పౌరాణికంగా పర్షియన్ పురాణం ప్రపంచంలోని మొదటి రాజు అయిన కీయుమర్స్‌కు ఆపాదించబడింది, చాలా ప్రారంభ తేదీలో, ఇది ఎక్బాటానా, నీనెవె, బాబిలోన్ ప్రత్యర్థి అని కనీసం ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు.

క్రీ.పూ. 3వ-2వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రాచీన బల్ఖ్ పాలకులలో ఒకరైన గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజు యూథిడెమస్ I వెండి నాణెం.

ఈ నగరం సాంప్రదాయకంగా జొరాస్ట్రియనిజం కేంద్రంగా ఉండేది.[13] చాలా కాలం పాటు ఈ నగరం, దేశం ద్వైపాక్షిక జొరాస్ట్రియన్ మతానికి కేంద్ర స్థానంగా ఉన్నాయి, దీని స్థాపకుడు జొరాస్టర్, పెర్షియన్ కవి ఫిర్దోవ్సి ప్రకారం గోడల లోపల మరణించాడు. పార్థియన్ సామ్రాజ్యానికి చెందిన అర్సాసిడ్ రాజవంశం తన రాజధానిని బల్ఖ్‌లో స్థాపించిందని అర్మేనియన్ మూలాలు పేర్కొన్నాయి. ఇక్కడ అనాహిత పురాతన మందిరం ఉందని, ఇది చాలా గొప్పది, ఇది దోపిడీకి ఆహ్వానించింది అనే సుదీర్ఘ సంప్రదాయం ఉంది.

అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ క్రీస్తుపూర్వం 4 వ శతాబ్దంలో బాల్ఖ్ రాజును చంపిన తరువాత బాక్ట్రియాకు చెందిన రోక్సానా వివాహం చేసుకున్నాడు, గ్రీకు సంస్కృతి, మతాన్ని ఈ ప్రాంతానికి తీసుకువచ్చాడు.[20] ఈ నగరం గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యానికి రాజధానులలో ఒకటి, రాజు మూడవ ఆంటియోకస్ ది గ్రేట్ ఆధ్వర్యంలో సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం మూడు సంవత్సరాలు ముట్టడించింది. గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యం పతనం తరువాత, అరబ్బులు రాకముందు దీనిని ఇండో-సిథియన్లు, పార్థియన్లు, ఇండో-పార్థియన్లు. కుషాన్ సామ్రాజ్యం, ఇండో-సస్సానిడ్స్, కిడారైట్స్, హెఫ్తాలైట్ సామ్రాజ్యం, సస్సానిడ్ పర్షియన్లు పాలించారు.

పురాతన బాక్ట్రియన్ మతం

[మార్చు]

క్రీ.శ. నాలుగవ శతాబ్దం నుండి ఎనిమిదవ శతాబ్దం వరకు బాక్ట్రియన్ భాషలో వ్రాయబడిన బాక్ట్రియన్ పత్రాలు, ఒప్పందాలకు సాక్షులుగా కమీర్డ్, వాఖ్ష్ వంటి స్థానిక దేవతల పేర్లను స్థిరంగా ప్రస్తావిస్తాయి. ఈ పత్రాలు బాక్ట్రియాలో భాగమైన బల్ఖ్, బామియాన్ మధ్య ఉన్న ప్రాంతం నుండి వచ్చాయి.[21]

జొరాస్ట్రియనిజం, బౌద్ధమతం

[మార్చు]

బాల్ఖ్ బౌద్ధులకు ట్రపుసా, బహాలిక స్వస్థలంగా బాగా తెలుసు, ఇద్దరు వ్యాపారులు, గ్రంథం ప్రకారం, బుద్ధుని మొదటి శిష్యులు అయ్యారు. బుద్ధుడు జ్ఞానోదయం పొందిన తరువాత వారు మొదట బుద్ధుడికి ఆహారాన్ని అందించారు, దానికి బదులుగా బుద్ధుడు అతనిని జ్ఞాపకం చేసుకోవడానికి తన ఎనిమిది వెంట్రుకలను వారికి ఇచ్చాడు. కొన్ని వృత్తాంతాల ప్రకారం త్రపుస, బాహాలికలు బల్ఖ్‌కు తిరిగి వచ్చి, బుద్ధుడు ఆదేశించిన విధంగా రెండు స్థూపాలను నిర్మించారు. అందువల్ల నగరానికి బౌద్ధమతాన్ని పరిచయం చేసిన ఘనత కలిగిన బహలిక పేరు మీద బాల్ఖ్ పేరు పెట్టారు. ఈ పట్టణాన్ని బలికా, బహ్లికా లేదా వల్హికా అని పిలిచే సాహిత్యంలో ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది. మొదటి బౌద్ధ మఠం (బాల్ఖ్ వద్ద విహారా) బహాలిక బౌద్ధ సన్యాసి అయిన తరువాత ఇంటికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు నిర్మించబడింది.

చైనా యాత్రికుడు ఫాక్సియన్ (337-422 క్రీ.పూ) 5వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఈ ప్రాంతానికి ప్రయాణించి, షాన్ షాన్, కుచా, కష్గర్, ఓష్, ఉదయనా, గాంధార హీనయాన బౌద్ధమతం ప్రబలంగా ఉన్నట్లు కనుగొన్నాడు. తరువాత, చైనా సన్యాసి జువాన్‌జాంగ్ (602–664 CE) 630 CEలో బల్ఖ్‌ను సందర్శించాడు, ఇది హీనయాన బౌద్ధమతంఅభివృద్ధి చెందుతున్న కేంద్రంగా ఉండేది. ఆయన సందర్శన సమయంలో ఆయన కథనం ప్రకారం, నగరంలో లేదా దాని పరిసరాల్లో సుమారు వంద బౌద్ధ మఠాలు, 3,000 మంది సన్యాసులు, పెద్ద సంఖ్యలో స్థూపాలు, ఇతర మతపరమైన స్మారక చిహ్నాలు ఉన్నాయి. భారతీయ రాజ వంశానికి చెందిన బాల్ఖ్ హన్నిష్ పాలకులు బౌద్ధమతాన్ని విస్తృతంగా ఆచరించారని కూడా జువాన్‌జాంగ్ వ్యాఖ్యానించాడు.[22]

బాల్ఖ్ నుండి రాయబారి (టాంగ్ రాజవంశానికి బైటిగ్వావ్, వంగ్హైటు (క్రీ. శ. 650).

8వ శతాబ్దంలో కొరియా సన్యాసి, యాత్రికుడు హైచో (704–787 CE) అరబ్బుల దండయాత్ర తర్వాత కూడా బల్ఖ్ నివాసులు బౌద్ధమతాన్ని ఆచరిస్తూ, బౌద్ధ రాజును అనుసరించారని నమోదు చేశాడు. ఆ సమయంలో బల్ఖ్ రాజు సమీపంలోని బదక్షాన్‌కు పారిపోయాడని అతను పేర్కొన్నాడు.[23]

అత్యంత విశేషమైన బౌద్ధ మఠం నవ విహార ("కొత్త దేవాలయం"), ఇందులో గౌతమ బుద్ధుని భారీ విగ్రహం ఉండేది. బల్ఖ్ నగరానికి సమీపంలో ఉన్న ఇది, సుదూర ప్రాంతాల నుండి రాజకీయ నాయకులు వచ్చి దీనికి నివాళులర్పించేందుకు ఒక పుణ్యక్షేత్రంగా పనిచేసింది.[24] అరబ్బుల ఆక్రమణకు కొద్దికాలం ముందు, ఈ మఠం జొరాస్ట్రియన్ అగ్ని దేవాలయంగా మారింది.  ఈ భవనం గురించిన ఒక ఆసక్తికరమైన ప్రస్తావన 10వ శతాబ్దానికి చెందిన అరబ్ యాత్రికుడైన భూగోళ శాస్త్రవేత్త ఇబ్న్ హౌకల్ రచనలలో కనిపిస్తుంది , అతను బల్ఖ్‌ను మట్టితో నిర్మించబడిందని, ప్రాకారాలు, ఆరు ద్వారాలతో, అర ​​పరాసంగ్ వరకు విస్తరించి ఉందని వర్ణించాడు . అతను ఒక కోట, ఒక మసీదును కూడా ప్రస్తావించాడు.

అల్-మన్సూర్ వజీర్ ఖలీద్ ఆధ్వర్యంలో పెద్ద సంఖ్యలో సంస్కృత వైద్య, ఔషధ, విష శాస్త్ర గ్రంథాలు అరబిక్‌లోకి అనువదించబడ్డాయి. ఖలీద్ ఒక బౌద్ధ మఠం ప్రధాన పూజారి కుమారుడు. అరబ్బులు బాల్ఖాను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు కుటుంబంలో కొందరు చంపబడ్డారు, ఖాలిద్‌తో సహా ఇతరులు ఇస్లాం మతంలోకి మారడం ద్వారా ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు. తరువాత వారు బాగ్దాద్ బర్మాకిడ్‌లుగా పిలువబడ్డారు.[25]

యూదు మతం

[మార్చు]

క్రీ.పూ. 705 నుండి 681 వరకు నవ-అస్సిరియన్ సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన సెన్నాచెరిబ్ , అస్సిరియన్ల బందీఖానా సమయంలో ఇజ్రాయెల్ రాజ్యం నుండి కొంతమంది ఇశ్రాయేలీయులను వెళ్లగొట్టి, వారిని బలవంతంగా బల్ఖ్‌కు తరలించాడని చెబుతారు . ఈ వృత్తాంతాన్ని ఈజిప్టు చరిత్రకారుడైన అల్-మఖ్రిజీ తన రచనలలో చర్చించారు. లెవంట్‌లో సెన్నాచెరిబ్ చేసిన దండయాత్ర నేపథ్యంలోనే బల్ఖ్‌లో యూదుల రాక, స్థిరనివాసం జరిగిందని ఆయన రాశారు . అదనంగా, అరబ్ ప్రపంచానికి చెందిన పలువురు భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు బల్ఖ్ ప్రదేశంలో బాబ్ అల్-యహూద్ ( అక్షరాలా: ' యూదుల ద్వారం ' ) అనే స్మారక చిహ్నం, అల్- యహూదియ్యా అనే నివాస ప్రాంతం ఉన్నట్లు ధృవీకరించారు.[26] కొంతమంది ముస్లింలు ఇశ్రాయేలీయ ప్రవక్త యిర్మీయా బబులోను చెర సమయంలో బల్ఖ్‌కు పారిపోయాడని, ఇశ్రాయేలీయ ప్రవక్త యెహెజ్కేలును అక్కడ ఖననం చేశారని నమ్ముతారు, అయితే యూదులు ఆధునిక ఇరాక్లోని యెహెజ్కేలు సమాధిని అతని చివరి విశ్రాంతి స్థలంగా గౌరవిస్తారు.[27]

11వ శతాబ్దంలో యూదులు ఘజ్నీకి చెందిన మహమూద్ కోసం ఒక తోటను నిర్వహించి, 500 దిర్హామ్ల మైనారిటీ పన్ను చెల్లించవలసి వచ్చినప్పుడు, బాల్ఖ్ యూదు సమాజం ఘజ్నివిడ్ సామ్రాజ్యంలో మరింత గుర్తించబడింది. యూదుల మౌఖిక చరిత్ర ప్రకారం, తైమూర్ సామ్రాజ్యం తైమూర్ ఆధ్వర్యంలో, బాల్ఖ్ యూదులకు నివసించడానికి వారి స్వంత గేటెడ్ సిటీ క్వార్టర్ ఇవ్వబడింది.[28]

రెండవ ఆంగ్లో-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం తరువాత బ్రిటిష్ నిర్వాహకుడు చార్లెస్ యేట్ ధృవీకరించినట్లుగా, 1885 చివరి వరకు బల్ఖ్‌లో గణనీయమైన యూదు సమాజం ఉంది: "ఒక గణనీయమైన యూదుల సమూహం, వారికి గ్రామంలో ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతం ఉంది, మేము అంచనా వేయగలిగినంత వరకు, వారు స్పష్టంగా యూదు లక్షణాలతో అందంగా కనిపించే పురుషులుగా కనిపించారు ."[29][30]

9వ శతాబ్దానికి చెందిన వ్యాఖ్యాత, బైబిల్ విమర్శకుడైన హివి అల్-బల్ఖీ బల్ఖ్‌లో జన్మించాడు. ఆయన కనీసం జాతిపరంగానైనా బుఖారా యూదుడని విస్తృతంగా నమ్ముతారు, అయితే కొంతమంది పండితులు అతను జ్ఞానవాద క్రైస్తవ ఆచారాలను పాటించేవాడని పేర్కొన్నారు.

అరబ్ విజయాలు, ఇస్లామీకరణ

[మార్చు]

 7వ శతాబ్దంలో పర్షియాను ఇస్లామిక్ స్వాధీనం చేసుకున్న సమయంలో, రషీదున్ ఖలీఫా ఉమర్ సైన్యం నుండి అక్కడకు పారిపోయిన పర్షియన్ చక్రవర్తి మూడవ యాజ్డెగర్డ్ కు బాల్ఖ్ ప్రతిఘటన స్థావరం, సురక్షితమైన ఆశ్రయం. తరువాత, 9వ శతాబ్దంలో, యాకుబ్ బిన్ లైత్ అస్-సఫర్ పాలనలో, ఇస్లాం స్థానిక జనాభాలో బలంగా పాతుకుపోయింది.

ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్ వెండి దిర్హామ్, AH 111 (=729/30 AD)లో బాల్ఖ్ అల్-బైదాలో ముద్రించబడింది

అరబ్బులు మొదట పర్షియాను 642లో ఆక్రమించారు (ఉస్మాన్ కాలిఫేట్ సమయంలో, 644-656 AD. బాల్ఖ్ వైభవం, సంపదతో ఆకర్షితుడైన వారు క్రీ. శ. 645 లో దానిపై దాడి చేశారు, కానీ ఎక్కువ కాలం నియంత్రణను కొనసాగించలేదు. 653లో అరబ్ కమాండర్ అల్-అహ్నాఫ్ మళ్లీ పట్టణంపై దాడి చేసి కప్పం చెల్లించమని బలవంతం చేశాడు. అయితే, పట్టణంపై అరబ్బుల పట్టు బలహీనంగా ఉండిపోయింది, ఈ ప్రాంతాన్ని క్రీ. శ. 663లో ఉమాయ్యాద్ ఖలీఫా ముఆవియా తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఈ విజయం ప్రభావాన్ని ప్రొఫెసర్ ఉపసాక్ ఈ మాటలలో వివరించాడు:

"అరబ్బులు ఆ పట్టణాన్ని దోచుకుని, ప్రజలను విచక్షణారహితంగా చంపారు. అరబ్ చరిత్రకారులు 'నవ బహార' అని పిలుస్తూ, ఎత్తైన స్థూపాల చుట్టూ 360 గదుల శ్రేణిని కలిగి ఉన్న అద్భుతమైన ప్రదేశాలలో ఒకటిగా వర్ణించే ప్రసిద్ధ బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రమైన నవ-విహారంపై వారు దాడి చేశారని చెబుతారు. వారు అనేక విగ్రహాలు, స్థూపాలపై పొదిగిన రత్నాలు, ఆభరణాలను దోచుకున్నారు, విహారంలో పోగుపడిన సంపదను తీసుకుపోయారు, కానీ బహుశా ఇతర మఠ భవనాలకు గానీ, అక్కడ నివసిస్తున్న సన్యాసులకు గానీ వారు పెద్దగా హాని చేయలేదు".

ఈ ప్రారంభ అరబ్ దాడులు మఠాలలో లేదా వెలుపల ఉన్న బాల్ఖ్ బౌద్ధ జనాభాలో సాధారణ మతపరమైన జీవితంపై పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు. బౌద్ధ అభ్యాసం, శిక్షణ కేంద్రాలుగా వారి మఠాలతో బౌద్ధమతం అభివృద్ధి చెందడం కొనసాగింది. చైనా, భారతదేశం, కొరియా నుండి పండితులు, సన్యాసులు, యాత్రికులు ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించడం కొనసాగించారు. బల్ఖ్‌లో అరబ్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా అనేక తిరుగుబాట్లు జరిగాయి.

బల్ఖ్‌పై అరబ్బుల నియంత్రణ ఎక్కువ కాలం కొనసాగలేదు, ఎందుకంటే అది త్వరలోనే నజాక్ (లేదా నిజాక్) తర్ఖాన్ అనే తీవ్ర బౌద్ధుడైన ఒక స్థానిక రాకుమారుడి పాలనలోకి వచ్చింది. ఆయన 670 లేదా 671లో తన భూభాగాల నుండి అరబ్బులను తరిమివేశాడు. ఆయన నవ-విహార ప్రధాన పూజారిని (బర్మాక్) ఇస్లాం స్వీకరించినందుకు మందలించడమే కాకుండా, అతని శిరచ్ఛేదం కూడా చేశాడని చెబుతారు. మరో కథనం ప్రకారం, అరబ్బులు బల్ఖ్‌ను జయించినప్పుడు, నవ-విహార ప్రధాన పూజారి రాజధానికి వెళ్లి ముస్లింగా మారాడు. ఇది బల్ఖ్ ప్రజలకు ఆగ్రహం తెప్పించింది. అతన్ని పదవీచ్యుతుడిని చేసి, అతని కుమారుడిని ఆ స్థానంలో నియమించారు.

నజక్ తర్ఖాన్ ప్రధాన పూజారినే కాకుండా అతని కుమారులను కూడా హత్య చేశాడని చెబుతారు. ఒక చిన్న కుమారుడు మాత్రమే ప్రాణాలతో బయటపడ్డాడు. అతని తల్లి అతడిని కాశ్మీర్‌కు తీసుకువెళ్లింది, అక్కడ అతనికి వైద్యం, ఖగోళశాస్త్రం, ఇతర శాస్త్రాలలో శిక్షణ ఇప్పించింది. తరువాత వారు బల్ఖ్‌కు తిరిగి వచ్చారు. ప్రొఫెసర్ మఖ్బూల్ అహ్మద్ గమనించారు.

ఆ కుటుంబం కాశ్మీర్ నుండి వచ్చిందేమో అని అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే కష్టకాలంలో వారు ఆ లోయలో ఆశ్రయం పొందారు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వారి కాశ్మీరీ మూలం నిస్సందేహం. తరువాతి కాలంలో బర్మక్‌లకు కాశ్మీర్‌పై ఉన్న ప్రగాఢమైన ఆసక్తిని కూడా ఇదే వివరిస్తుంది. ఎందుకంటే, కాశ్మీర్ నుండి అనేక మంది పండితులను, వైద్యులను అబ్బాసిద్‌ల ఆస్థానానికి ఆహ్వానించడంలో వారే కీలక పాత్ర పోషించారని మనకు తెలుసు.

ప్రొఫెసర్ మఖ్బూల్, యహ్యా బిన్ బర్మాక్ దూత తయారుచేసిన నివేదికలో ఉన్న కాశ్మీర్ వర్ణనలను కూడా ప్రస్తావించారు. ఆ దూత బహుశా సంగ్రామపీడ II (797–801) పాలనా కాలంలో కాశ్మీర్‌ను సందర్శించి ఉండవచ్చని ఆయన ఊహిస్తున్నారు. ఋషులు, కళల గురించి ప్రస్తావన చేయబడింది.

ఉమయ్యద్ కాలంలో బల్ఖ్ ప్రజలు తీవ్ర ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, అరబ్బులు క్రీ.శ. 715లో బల్ఖ్‌ను మరోసారి తమ నియంత్రణలోకి తీసుకురాగలిగారు. అరబ్ సేనాపతి అయిన కుతైబా ఇబ్న్ ముస్లిం అల్-బహిలీ , 705 నుండి 715 వరకు ఖురాసాన్, తూర్పు ప్రాంతాలకు గవర్నర్‌గా ఉన్నారు. ఆయన ఆక్సస్ నదికి ఆవల ఉన్న భూభాగాలపై అరబ్బుల కోసం గట్టి పట్టును స్థాపించాడు. ఆయన 715లో టోఖరిస్తాన్ (బాక్ట్రియా)లో నజక్ తర్ఖాన్‌తో పోరాడి అతడిని హతమార్చాడు. అరబ్బుల ఆక్రమణ నేపథ్యంలో విహారాలలో నివసిస్తున్న సన్యాసులు చంపబడ్డారు లేదా తమ విశ్వాసాన్ని విడిచిపెట్టవలసి వచ్చింది. విహారాలు నేలమట్టం చేయబడ్డాయి. మఠాల గ్రంథాలయాల్లోని వ్రాతప్రతుల రూపంలో ఉన్న అమూల్యమైన సంపదలు బూడిదైపోయాయి.

ఈ విజయం నుండి పట్టణం పురాతన గోడ భాగాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి, తఖ్తా-ఇ-రుస్తం సమీపంలో నవ-విహార శిథిలావస్థలో ఉంది.[31]

బల్ఖ్‌లో ముద్రించిన అబ్బాసిద్ ఖలీఫా దిర్హమ్

726లో, ఖురాసాన్ ఉమయ్యద్ గవర్నర్, అసద్ ఇబ్న్ అబ్దుల్లా అల్-ఖస్రీ , బల్ఖ్‌ను పునర్నిర్మించి, అరబ్ సైనిక దళాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు.[32] ఒక దశాబ్దం తరువాత, తన రెండవ గవర్నర్‌షిప్‌లో, అతను ప్రావిన్షియల్ రాజధానిని అక్కడికి మార్చాడు.[33]

ఉమయ్యద్ కాలం 747 వరకు కొనసాగింది. అబ్బాసిద్ విప్లవం సమయంలో అబూ ముస్లిం దీనిని అబ్బాసిద్‌ల (తరువాతి సున్నీ ఖలీఫా రాజవంశం) కోసం స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఈ నగరం 861 వరకు అబ్బాసిద్‌ల చేతుల్లోనే ఉంది. ఆ తర్వాత 'సమర్రా వద్ద అరాచకం' అని పిలువబడే కాలంలో మొత్తం ఖలీఫా రాజ్యంపై నియంత్రణ బలహీనపడింది.

ఇరానియన్, టర్కిక్ రాజవంశాలు

[మార్చు]

870లో యా'ఖూబ్ ఇబ్న్ అల్-లైత్ అల్-సఫర్ అబ్బాసిద్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి సిస్తాన్‌లో సఫరీద్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్, ఇరాన్‌లోని చాలా భాగాన్ని ఆక్రమించాడు. అతని వారసుడైన అమర్ ఇబ్న్ అల్-లైత్ , నామమాత్రంగా అబ్బాసిద్‌లకు సామంతులుగా ఉన్న సమనిద్‌ల నుండి ట్రాన్సోక్సియానాను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ 900లో బల్ఖ్ యుద్ధంలో ఇస్మాయిల్ సమని చేతిలో ఓడిపోయి బందీగా పట్టుబడ్డాడు. అతన్ని ఖైదీగా అబ్బాసిద్ ఖలీఫా వద్దకు పంపగా, 902లో అతనికి మరణశిక్ష విధించబడింది. సఫరీద్‌ల శక్తి బాగా క్షీణించి, వారు సమనిద్‌లకు సామంతులుగా మారారు. ఈ విధంగా బల్ఖ్ ఇప్పుడు వారి వశమైంది..

బల్ఖ్‌లో సమానిద్ పాలన 997 వరకు కొనసాగింది, వారి మాజీ సహచరులు ఘజ్నావిడ్స్ దానిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1006లో బల్ఖ్‌ను కారాఖానిడ్‌లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు, కానీ ఘజ్నవిడ్‌లు దానిని 1008లో తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. చివరగా 1059లో సెల్జుక్‌లు బల్ఖ్‌ను జయించారు. 1115లో, ఇది అక్రమ ఓఘుజ్ టర్కులు ఆక్రమించి దోచుకున్నారు. 1141, 1142 మధ్య ఖత్వాన్ యుద్ధంలో కారా -ఖితాన్ ఖానెట్ చేతిలో సెల్జుక్‌లు ఓడిపోయిన తర్వాత, ఖ్వారెజ్మ్ షా అయిన అత్సిజ్ బల్ఖ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అహ్మద్ సంజర్, అలా అల్-దిన్ హుస్సేన్ నాయకత్వంలోని ఘురిద్ సైన్యాన్ని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించి, అతడిని రెండు సంవత్సరాల పాటు ఖైదీగా ఉంచి, ఆ తర్వాత సెల్జుక్‌లకు సామంతుడిగా విడుదల చేశాడు. మరుసటి సంవత్సరం ఆయన ఖుత్తల్, తుఖరిస్తాన్ నుండి తిరుగుబాటు చేసిన ఓఘుజ్ టర్కులపై దండెత్తాడు. కానీ అతను రెండుసార్లు ఓడిపోయాడు, మెర్వ్‌లో జరిగిన రెండవ యుద్ధం తర్వాత పట్టుబడ్డాడు. విజయం తర్వాత ఓఘుజ్‌లు ఖొరాసాన్‌ను దోచుకున్నారు.

బల్ఖ్‌ను పశ్చిమ కారాఖానిడ్‌ల మాజీ ఖాన్ అయిన మహమూద్ ఖాన్ నామమాత్రంగా పాలించినప్పటికీ, మూడు సంవత్సరాల పాటు నిషాబూర్ అమీర్ అయిన ముయద్ అల్-దిన్ అయ్ అబా అసలైన అధికారాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. సంజర్ చివరకు బందీత్వం నుండి తప్పించుకుని టెర్మెజ్ ద్వారా మెర్వ్‌కు తిరిగి వచ్చాడు . అతను 1157లో మరణించాడు, 1162లో మహమూద్ ఖాన్ మరణించే వరకు బల్ఖ్ నియంత్రణ అతని చేతికి వెళ్ళింది. దీనిని 1162లో ఖ్వారెజ్మ్‌షాహ్‌లు , 1165లో కారా ఖితాన్‌లు , 1198లో ఘురిడ్‌లు, 1206లో మళ్ళీ ఖ్వారెజ్మ్‌షాహ్‌లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు .

12వ శతాబ్దంలో ముహమ్మద్ అల్-ఇద్రిసి ఈ నగరం వివిధ రకాల విద్యా సంస్థలను కలిగి ఉందని, చురుకైన వాణిజ్యాన్ని నిర్వహిస్తోందని పేర్కొన్నాడు. ఈ నగరం నుండి అనేక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గాలు ఉండేవి, ఇవి తూర్పున భారతదేశం, చైనా వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. 12వ శతాబ్దం చివరిలో అబూ బకర్ అబ్దుల్లా అల్-వాయిజ్ అల్-బల్ఖీ రచించిన 'ది మెరిట్స్ ఆఫ్ బల్ఖ్' (ఫదాయిల్-ఇ-బల్ఖ్) అనే స్థానిక చారిత్రక గ్రంథం ప్రకారం, అతను నౌషాద్ (కొత్త ఆనందం) అనే పేరుతో ఒక విలాసవంతమైన భవనాన్ని నిర్మించుకోవడంలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు, 848 నుండి బల్ఖ్ గవర్నర్‌గా నియమించబడిన, దావూద్ ఖాతున్ (మహిళ) గా మాత్రమే పిలువబడే ఒక స్త్రీ, "నగరం, ప్రజల పట్ల ప్రత్యేక బాధ్యత"తో అతని నుండి బాధ్యతలు స్వీకరించింది.[34]

మంగోలుల ఆక్రమణ & విధ్వంసం

[మార్చు]

1220లో ఖ్వారాజ్మియన్ సామ్రాజ్యంపై మంగోల్ దండయాత్ర సమయంలో, పాలకుడు చెంఘీజ్ ఖాన్ బాల్ఖ్ను తొలగించి, దాని నివాసులను చంపి, రక్షణ సామర్థ్యం ఉన్న అన్ని భవనాలను సమం చేశాడు-14వ శతాబ్దంలో తైమూర్ దానిని మళ్లీ ఆక్రమించాడు. అయినప్పటికీ, మార్కో పోలో (బహుశా దాని గతాన్ని సూచిస్తూ దీనిని "ఒక గొప్ప నగరం, గొప్ప అభ్యాస స్థానంగా" వర్ణించవచ్చు. 1335 వరకు పర్షియా ఆధారిత మంగోల్ ఇల్ఖానెట్ తాజిక్ సామంతులుగా ఉన్న కార్టిడ్‌ల పాలనలో 1333 ప్రాంతంలో ఇబ్న్ బటూటా బల్ఖ్‌ను సందర్శించినప్పుడు, అతను దానిని ఇంకా శిథిలావస్థలో ఉన్న నగరంగా వర్ణించాడు: "ఇది పూర్తిగా శిథిలమై, నిర్జనంగా ఉంది, కానీ దాని నిర్మాణం పటిష్టత కారణంగా దీనిని చూసే ఎవరైనా ఇది నివాసయోగ్యంగా ఉందని భావిస్తారు (ఎందుకంటే ఇది ఒక విశాలమైన, ముఖ్యమైన నగరం), దాని మసీదులు, కళాశాలలు వాటి భవనాలపై లాపిస్-నీలిరంగు రంగులతో చెక్కబడిన శాసనాలతో ఇప్పటికీ వాటి బాహ్య రూపాన్ని కాపాడుకున్నాయి." [35]

ఇది 1338 వరకు పునర్నిర్మించబడలేదు. దీనిని 1389లో తమెర్లేన్ స్వాధీనం చేసుకుని దాని కోట నాశనం చేయబడింది, కానీ అతని వారసుడైన షారుఖ్ 1407లో కోటను పునర్నిర్మించాడు.

16 నుండి 19 వ శతాబ్దాలు

[మార్చు]
గ్రీన్ మసీదు ఆఫ్ బాల్ఖ్

1506లో ముహమ్మద్ షైబానీ నాయకత్వంలో ఉజ్బెక్‌లు బల్ఖ్‌లోకి ప్రవేశించారు. 1510లో సఫవీదులు వారిని కొద్దికాలం పాటు తరిమివేశారు. బాబర్ 1511, 1512 మధ్య పర్షియన్ సఫవీదులకు సామంతుడిగా బల్ఖ్‌ను పాలించాడు. కానీ అతను బుఖారా ఖానెట్ చేతిలో రెండుసార్లు ఓడిపోయి, కాబూల్కు తరలివెళ్లవలసి వచ్చింది. 1598, 1601 మధ్య సఫవీదుల పాలన మినహా, బల్ఖ్‌ను బుఖారా పాలించింది.

మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ 1640లలో అనేక సంవత్సరాలు వారితో నిష్ఫలంగా పోరాడాడు. అయినప్పటికీ, బల్ఖ్ 1641 నుండి మొఘల్ సామ్రాజ్యం పాలనలో ఉంది, 1646లో షాజహాన్ చేత సుబాహ్ (సామ్రాజ్య ఉన్నత స్థాయి ప్రావిన్స్) గా మార్చబడింది, పొరుగున ఉన్న బదక్షాన్ సుబాహ్ మాదిరిగానే 1647లో మాత్రమే కోల్పోయింది. ఔరంగజేబు యవ్వనంలో బాల్ఖ్ ప్రభుత్వ పీఠంగా ఉండేది. 1736లో దీనిని నాదర్ షా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతని హత్య తరువాత, స్థానిక ఉజ్బెక్ హడ్జీ ఖాన్ 1747లో మైమానా ఖానేట్ ఆధ్వర్యంలో బాల్ఖ్ స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించాడు.

1751లో బల్ఖ్‌ను దుర్రానీ సామ్రాజ్యానికి చెందిన అహ్మద్ షా దుర్రానీ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

బాల్ఖ్ ప్రాంతాన్ని ఉజ్బెక్ ఖతఘన్ రాజవంశం పాలించింది, దాని రాజధాని ఖుల్మ్, పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఎక్కువ భాగం, కాబూల్ ఆధిపత్యాన్ని నామమాత్రంగా మాత్రమే అంగీకరించింది.[36] ఈ సమయంలో ఖతఘన్ రాజవంశం ఈ ప్రాంతం అంతటా అంతర రాజవంశాల సంఘర్షణలలో బుఖారా తో కూడా పోటీ పడింది.[36]1850లో కాబూల్ దోస్త్ మొహమ్మద్ ఖాన్ ఎమిరేట్ విజయాల ద్వారా మాత్రమే (1888లో అబ్దుర్ రెహ్మాన్ ఖాన్ తరువాత బాల్ఖాను ఆఫ్ఘన్ విజయం కూడా చూడండి), అము దర్యా (ఆక్సస్ నది అని కూడా పిలుస్తారు) కు దక్షిణాన ఉన్న "చిన్న తుర్కిస్తాన్" ప్రాంతం ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో శాశ్వత భాగంగా మారింది.[36][37][38] 1885 నాటికి, చార్లెస్ యేట్ ఈ నగరం "విస్తారమైన శిథిలావస్థ తప్ప మరొకటి కాదు" అని, అక్కడ 500 కంటే ఎక్కువ ఇళ్ళు లేవని, ఎక్కువగా "ఆఫ్ఘన్ సెటిలర్లు" ఆక్రమించారని, "చాలా తక్కువ ఉస్బెగ్‌లు" (అంటే ఉజ్బెక్‌లు) ఉన్నాయని నివేదించారు.[39]

20వ, 21వ శతాబ్దాలు

[మార్చు]
1970ల కాలంలో బల్ఖ్‌లోని ఒక వీధిలో అనేక గుర్రపు బళ్ళు

1911లో బల్ఖ్ శిథిలాలు, ఎకరాల కొద్దీ చెత్తాచెదారం మధ్యన, ఆఫ్ఘన్ వలసదారుల సుమారు 500 ఇళ్ళు, యూదుల కాలనీ, ఒక చిన్న బజారుతో కూడిన ఒక నివాస ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉండేది. పశ్చిమ ( అక్చా ) ద్వారం గుండా ప్రవేశిస్తే, మూడు తోరణాల కింద నుండి వెళ్ళేవారు, అక్కడ సంకలనం చేసినవారు పూర్వపు జామా మసీదు ( పర్షియన్: جَامع مَسجد , రోమనైజ్డ్:  జామా' మసీదు , శుక్రవారం మసీదు) అవశేషాలను గుర్తించారు.[40] బయటి గోడలు, చాలావరకు పూర్తిగా శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి, వాటి చుట్టుకొలత సుమారు 6.5–7 మైళ్ళు (10.5–11.3 కి.మీ.) ఉంటుందని అంచనా వేశారు. ఆగ్నేయ దిశలో, అవి ఒక దిబ్బ లేదా ప్రాకారం మీద ఎత్తుగా నిర్మించబడ్డాయి, ఇది సంకలనం చేసినవారికి మంగోల్ మూలాన్ని సూచించింది.

ఈశాన్యంలో ఉన్న కోట, దుర్గం పట్టణానికి బాగా ఎత్తులో ఒక బీడు దిబ్బపై నిర్మించబడ్డాయి, వాటికి గోడలు, కందకాలు ఉండేవి. అయితే, కొన్ని స్తంభాల అవశేషాలు తప్ప వాటిలో పెద్దగా ఏమీ మిగలలేదు. ఆకుపచ్చ పలకలతో కప్పబడిన దాని గోపురం (కుడి ఎగువ మూలలో ఉన్న ఫోటోగ్రాఫ్ చూడండి) కారణంగా ఆ పేరు వచ్చిన గ్రీన్ మసీదు ( పర్షియన్ : مَسجد سَبز , రోమనైజ్డ్ :  మస్జిద్ సబ్జ్ ),  ఖ్వాజా అబూ నస్ర్ పర్సా సమాధి అని చెప్పబడింది , పూర్వపు మద్రాసా ( అరబిక్ : مَـدْرَسَـة , పాఠశాల) వంపు ఆకారపు ప్రవేశ ద్వారం తప్ప మరేమీ మిగలలేదు.[41]

1911 నాటికి ఈ పట్టణంలో కొన్ని వేల మంది క్రమరహిత సైనికులు ( కసిదార్లు ) కాపలాగా ఉన్నారు, ఆఫ్ఘన్ తుర్కెస్తాన్ క్రమబద్ధమైన దళాలు మజారి షరీఫ్ సమీపంలోని తఖ్తాపుల్ వద్ద శిబిరం ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి . ఈశాన్య దిశలో ఉన్న తోటలలో ఒక సత్రం ఉండేది, అది ఒక ప్రాంగణానికి ఒక వైపుగా ఉండేది, దీనికి ప్లాటానస్ ఓరియంటాలిస్ అనే చెనార్ చెట్ల సమూహం నీడను ఇచ్చేది.[42]

1934లో ఆధునీకరణ ప్రాజెక్ట్ చేపట్టబడింది, దీనిలో ఎనిమిది వీధులు నిర్మించబడ్డాయి, గృహాలు, బజార్లు నిర్మించబడ్డాయి. ఆధునిక బాల్ఖ్ పత్తి పరిశ్రమకు కేంద్రంగా ఉంది, పశ్చిమాన సాధారణంగా "పర్షియన్ గొర్రె" (కరకుల్) అని పిలువబడే తొక్కలు, బాదం, పుచ్చకాయలు వంటి వ్యవసాయ ఉత్పత్తులకు ఇది కేంద్రంగా ఉంది.

1990ల అంతర్యుద్ధ సమయంలో ఈ ప్రదేశం, మ్యూజియం దోపిడీ, అనియంత్రిత తవ్వకాల వల్ల దెబ్బతిన్నాయి . 2001లో తాలిబన్ల పతనం తర్వాత, కొంతమంది పేద నివాసితులు పురాతన నిధులను అమ్మే ప్రయత్నంలో తవ్వకాలు జరిపారు. తాత్కాలిక ఆఫ్ఘన్ ప్రభుత్వం జనవరి 2002లో దోపిడీని ఆపివేసినట్లు తెలిపింది.[43]

పురావస్తు ప్రదేశాలు

[మార్చు]
బల్ఖ్‌లో హెలెనిస్టిక్ కొరింథియన్ రాజధాని అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.

ప్రాచీన బౌద్ధ

[మార్చు]

ఇస్లామిక్ భవనాల కంటే తొలి బౌద్ధ నిర్మాణాలు ఎక్కువ మన్నికైనవిగా నిరూపించబడ్డాయి. తోప్-రుస్తమ్ అడుగు భాగంలో 46 మీటర్ల (50 గజాల) వ్యాసం, పైభాగంలో 27 మీటర్ల (30 గజాల) వ్యాసం కలిగి, వృత్తాకారంలో, సుమారు 15 మీటర్ల (49 అడుగుల) ఎత్తులో ఉంటుంది. లోపల నాలుగు వృత్తాకార కమానులు ఉన్నాయి, బయటి నుండి కిందకు నాలుగు మార్గాలు తవ్వబడ్డాయి, ఇవి బహుశా వాటికి దారితీస్తాయి. ఈ భవనం పునాది సుమారు 60 సెం.మీ (2.0 అడుగుల) చదరపు, 100 నుండి 130 మి.మీ (3.9 నుండి 5.1 అంగుళాల) మందం గల ఎండబెట్టిన ఇటుకలతో నిర్మించబడింది . తఖ్త్-ఎ రుస్తమ్ ప్రణాళిక ప్రకారం చీలిక ఆకారంలో ఎగుడుదిగుడు భుజాలతో ఉంటుంది. ఇది స్పష్టంగా పిసే మట్టితో (అంటే గడ్డితో కలిపి బురదగా చేసిన మట్టి) నిర్మించబడింది. ఈ శిధిలాలలో మనం చైనా యాత్రికుడు జువాన్‌జాంగ్ వర్ణించిన నవ విహారాన్ని గుర్తించగలిగే అవకాశం ఉంది . ఈ పరిసర ప్రాంతంలో అనేక ఇతర తోప్‌ల (లేదా స్థూపాల ) అవశేషాలు ఉన్నాయి.[44]

మజార్-ఎ షరీఫ్‌కు వెళ్లే దారిలోని శిథిలాల దిబ్బలు, బహుశా ఆధునిక బల్ఖ్ ఉన్న ప్రదేశాల కంటే పురాతనమైన ఒక నగరం స్థలాన్ని సూచిస్తాయి.

మధ్యయుగ ఇస్లామిక్

[మార్చు]

పురాతన శిధిలాలు, కోటలతో పాటు, నేడు చూడదగిన అనేక ప్రదేశాలు ఉన్నాయి:

  • సయ్యద్ సుభాన్ కులీ ఖాన్ మదర్సా .
  • బాలా-హెసర్ , ఖ్వాజా నస్ర పర్సా పుణ్యక్షేత్రం, మసీదు.
  • కవి రబియా బల్ఖీ సమాధి .
  • తొమ్మిది గోపురాల మసీదు ( మస్జిద్-ఎ నోహ్ గోన్బాద్ ). హాజీ పియాదా అని కూడా పిలువబడే ఈ అద్భుతంగా అలంకరించబడిన మసీదు, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో ఇప్పటివరకు గుర్తించబడిన అత్యంత పురాతన ఇస్లామిక్ స్మారక చిహ్నం.
  • తేపే రుస్తం, తఖ్త్-ఇ రుస్తం

బల్ఖ్ మ్యూజియంలో ప్రదర్శనలు

[మార్చు]

ఈ మ్యూజియం గతంలో దేశంలో రెండవ అతిపెద్ద మ్యూజియం, కానీ దాని సేకరణ ఇటీవలి కాలంలో దోపిడీకి గురైంది.[45]

ఈ మ్యూజియంను మ్యూజియం ఆఫ్ ది బ్లూ మసీదు అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది మతపరమైన గ్రంథాలయంతో పంచుకునే భవనం నుండి. బాల్ఖ్ పురాతన శిధిలాల నుండి ప్రదర్శించిన వస్తువులతో పాటు, ఈ సేకరణలో 13వ శతాబ్దపు ఖురాన్ సహా ఇస్లామిక్ కళ, ఆఫ్ఘన్ అలంకరణ, జానపద కళ ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.

జనాభా గణాంకాలు

[మార్చు]

బల్ఖ్ నగరంలో అంచనా ప్రకారం 148,972 మంది జనాభా ఉన్నారు.[46] ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో 16వ అతిపెద్ద నగరంగా జాబితా చేయబడిన దీని జనాభాను 2024 అనధికారిక అంచనాలు సుమారు 114,883 మందిగా నిర్ధారించాయి. బల్ఖ్ ప్రావిన్స్‌లో తాజిక్‌లు, ఉజ్బెక్‌లు, హజారాలు, పష్తూన్‌లు , సయ్యద్ / సాదత్‌లు, తుర్క్‌మెన్‌లు, అరబ్బులు నివసిస్తున్నారు.[12][47]

ప్రముఖ వ్యక్తులు

[మార్చు]

పర్షియన్ భాష, సాహిత్యం అభివృద్ధిలో బాల్ఖ్ ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. పర్షియన్ సాహిత్యం ప్రారంభ రచనలు బాల్ఖ్ నుండి వచ్చిన కవులు, రచయితలచే వ్రాయబడ్డాయి. చాలా మంది ప్రసిద్ధ పర్షియన్ కవులు బాల్ఖ్ నుండి వచ్చారు. ఇంకా ఈ నగరం విజ్ఞాన శాస్త్రానికి సాంస్కృతిక కేంద్రంగా ఉండేది, ఆ ప్రాంతంలో పనిచేస్తున్న లేదా ఉద్భవించిన ప్రముఖ శాస్త్రవేత్తలను కలిగి ఉంది.

కవులు

[మార్చు]
  • అబూ-షకుర్ బాల్ఖీ-10వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి.
  • అబుల్ మోయాద్ బాల్ఖీ -10వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి.[48][49]
  • అబూ అలీ బాల్ఖీ -బిరూనీ ప్రకారం షా-నామా రచయిత.[50][51]
  • రబీఆ బాల్ఖీ-10వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి, పర్షియన్ సాహిత్యంలో మొదటి మహిళా కవి.
  • అబూ మన్సూర్ ముహమ్మద్ ఇబ్న్ అహ్మద్ దఖిఖి-10వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి బాల్ఖ్ ఆయన సూచించిన జన్మస్థలాలలో ఒకటి.
  • మారుఫ్ బాల్ఖీ-10వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి, కొత్త పర్షియన్ కవితలు రాసిన తొలి వ్యక్తులలో ఒకడు.
  • సాని బాల్ఖీ-10వ శతాబ్దపు పర్షియన్ రుబాయి కవి.[52]
  • అన్సూరి బాల్ఖీ-ఘజ్నావిడ్స్ ఆస్థానంలో 10వ/11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి.
  • మనుచిహ్రీ దమ్ఘని-ఘజ్నావిడ్ ఆస్థానంలో 11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ రాజ కవి, బహుశా దావ్లత్ షా సమర్కండి ప్రకారం బల్ఖ్‌లో జన్మించి ఉండవచ్చు.
  • రషీద్ అల్-దిన్ వాత్వత్-11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కార్యదర్శి, కవి, భాషా శాస్త్రవేత్త.
  • అన్వారి-పర్షియన్ సాహిత్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా పరిగణించబడే 12వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి, శాస్త్రవేత్త బాల్ఖ్లో నివసించి మరణించాడు.
  • మౌలానా జలాల్ అద్-దిన్ రూమీ బాల్ఖీ-13వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి, అత్యంత ప్రసిద్ధ, ప్రభావవంతమైన పర్షియన్ రచయితలలో ఒకరు, బల్ఖ్‌లో జన్మించాడు.[53][54]
  • అమీర్ ఖుస్రావ్ (దెహ్లావి) – మధ్యయుగ భారతదేశానికి చెందిన 13వ శతాబ్దపు పర్షియన్ భాషా కవి, ఇతని తండ్రి అమీర్ సైఫుద్దీన్ బల్ఖ్ ప్రాంతానికి చెందినవాడు.
  • ఫసిహుద్దీన్ బల్ఖీ – బల్ఖ్‌తో వంశపారంపర్య సంబంధాలున్న 20వ శతాబ్దపు భారతీయ రచయిత, చరిత్రకారుడు.
  • వాసెఫ్ బఖ్తారి – ఆఫ్ఘన్-పర్షియన్ సాహిత్యానికి షేర్-ఎ నిమాయీ ("నిమాయిక్ కవిత్వం") ను పరిచయం చేసినందుకు ప్రసిద్ధి చెందిన సమకాలీన ఆఫ్ఘన్ కవి, సాహిత్యవేత్త, మేధావి; బల్ఖ్‌లో జన్మించాడు.

శాస్త్రవేత్తలు

[మార్చు]
  • అబు మాషర్ అల్-బల్ఖీ – 8వ శతాబ్దానికి చెందిన పర్షియన్ జ్యోతిష్కుడు, ఖగోళ శాస్త్రవేత్త, తత్వవేత్త, బాగ్దాద్‌లోని అబ్బాసిద్ ఆస్థానంలో ఒక ప్రముఖ జ్యోతిష్కుడిగా పరిగణించబడ్డాడు.
  • అబూ జైద్ అల్-బల్ఖీ – 9వ శతాబ్దపు పర్షియన్ బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి: భూగోళ శాస్త్రవేత్త, గణిత శాస్త్రవేత్త, వైద్యుడు, మనస్తత్వవేత్త; మానసిక ఆరోగ్య భావనలలో మార్గదర్శకుడు.
  • అబూ అలీ అల్-హుసేన్ ఇబ్న్ అబ్ద్ అల్లా ఇబ్న్ సినా అల్-బల్ఖీ అల్-బుఖారీ లేదా అవిసెన్నా – 10వ/11వ శతాబ్దపు తత్వవేత్త, శాస్త్రవేత్త, తొలి ఆధునిక వైద్యశాస్త్ర పితామహుడిగా పరిగణించబడ్డాడు; అతని తండ్రి అబ్దుల్లా బల్ఖ్‌కు చెందినవాడు.
  • అలీ ఇబ్న్ యూసుఫ్ అల్-ఇలాఖీ – 11వ శతాబ్దానికి చెందిన పర్షియన్ వైద్యుడు, అవిసెన్నా శిష్యుడు, బల్ఖ్‌లో వైద్య వృత్తిని అభ్యసించారు.
  • అల్-ఇస్ఫిజారి – 12వ శతాబ్దానికి చెందిన ఖొరాసనీ గణిత శాస్త్రవేత్త, ఈయన బల్ఖ్‌లో పనిచేశారు.
  • ఇబ్న్ బల్ఖీ – 12వ శతాబ్దపు ఇరానియన్ చరిత్రకారుడు, ఫార్స్-నామా గ్రంథ రచయిత .

రాజకీయ నాయకులు

[మార్చు]
  • ఖాలిద్ ఇబ్న్ బర్మాక్ – 8వ శతాబ్దపు అబ్బాసిద్ ఖలీఫా వజీర్, ప్రముఖ బర్మాకిద్ కుటుంబ సభ్యుడు.
  • హర్తమా ఇబ్న్ అ'యాన్ – 8వ శతాబ్దపు అబ్బాసిద్ సైనిక కమాండర్, ఖురాసాన్ గవర్నర్.

రాచపురుగులు

[మార్చు]
  • విష్టాస్పా – బల్ఖ్ యొక్క ప్రాచీన రాజు, జొరాస్టర్ తొలి మద్దతుదారుడు .
  • మొదటి డయోడోటస్ – క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో బల్ఖ్‌ను పాలించిన గ్రీకు రాజు.
  • సమన్ ఖుదా – సమనీద్ రాజవంశ స్థాపకుడు , బల్ఖ్ సమీపంలో జన్మించాడు.
  • బల్ఖ్‌లో మరణించిన గజనవిద్ రాజవంశ స్థాపకుడు సబుక్తిగిన్ .
  • తిమూర్ – 14వ శతాబ్దపు విజేత, తిమూరిడ్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు ; బల్ఖ్‌లో పట్టాభిషేకం జరిగింది.

మతపరమైన వ్యక్తులు

[మార్చు]
  • జొరాస్టర్ , ప్రాచీన ప్రవక్త, సాంప్రదాయకంగా కొంతమంది పండితులు బల్ఖ్‌తో అనుబంధించారు [55]
  • ఖురాన్ 8వ శతాబ్దపు కథకుడు ముకాతిల్ ఇబ్న్ సులేమాన్ అల్-బాల్కీ, మొట్టమొదటి, కాకపోయినా, వ్యాఖ్యానాలలో ఒకటి రాశారు (ఖురాన్ తఫ్సిర్)
  • ఇబ్రహీం ఇబ్న్ అధమ్ బాల్ఖీ, 8వ శతాబ్దపు సూఫీ సాధువు, బాల్ఖ్ ప్రముఖ పాలకుడు, ప్రారంభ సన్యాసి సూఫీ సాధువులలో అత్యంత ప్రముఖులలో ఒకరు.
  • హివీ అల్-బాల్కీ, 9వ శతాబ్దపు బుఖారన్ యూదు వ్యాఖ్యాత, బైబిల్ విమర్శకుడు
  • అబూ ఎల్-జైష్ అల్-బాల్కీ, 10వ శతాబ్దపు షియా మతవేత్త, ముహద్దిత్[56]
  • షాహిద్ బాల్ఖీ 10వ శతాబ్దపు పర్షియన్ వేదాంతి, తత్వవేత్త, కవి, సూఫీ
  • అబ్దుల్లా, అవిసెన్నా తండ్రి, గౌరవనీయమైన ఇస్మాయిలీ పండితుడు [57][58]
  • ముహమ్మద్ ఇబ్న్ హుస్సేన్ అల్ ఖాతిబి అల్ బాల్ఖీ ను బహా అల్-దిన్ వలాద్ అని కూడా పిలుస్తారు, రూమీ (బాల్ఖీ) తండ్రి, బాల్ఖ్ నుండి గౌరవనీయమైన వేదాంతి, న్యాయవేత్త, ఆధ్యాత్మికవేత్త.
  • మౌలానా జలాల్ అద్-దిన్ రూమీ బాల్ఖీ-13వ శతాబ్దపు పర్షియన్ కవి, అత్యంత ప్రసిద్ధ, ప్రభావవంతమైన పర్షియన్ రచయితలలో ఒకరు, బల్ఖ్‌లో జన్మించారు.[59][60]
  • బెంగాల్ ఇస్లాం వ్యాప్తికి సంబంధించిన 16వ శతాబ్దపు ముస్లిం సాధువు సుల్తాన్ బాల్ఖీ

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ 1.0 1.1 "Development Projects in Balkh District". Bakhtar News Agency. 3 January 2026. Retrieved 2026-01-15.
  2. ↑ "Stephanus of Byzantium, Ethnica, Z294.15". Archived from the original on 2019-12-21. Retrieved 2021-09-20.
  3. ↑ "City of Balkh (antique Bactria)". UNESCO World Heritage Centre. Archived from the original on 2020-06-23. Retrieved 2019-12-26.
  4. ↑ "Provincial Profile - Balkh" (PDF). Regional Rural Economic Regeneration Strategies (RRERS). Archived from the original (PDF) on 19 October 2015. Retrieved 13 July 2024.
  5. ↑ "Balkh Province". Program for Culture & Conflict Studies. Naval Postgraduate School. Archived from the original on May 29, 2012. Retrieved 13 July 2024.
  6. ↑ [1] Archived 21 అక్టోబరు 2020 at the Wayback Machine Britannica Online Encyclopedia
  7. ↑ "Balkh — Afghanistan". 2013-09-05. Archived from the original on 2013-09-05. Retrieved 2024-07-13.
  8. ↑ David-Néel, A. Les Nouvelles littéraires;1954, p.1
  9. ↑ Bennett, J. G., Gurdjieff: Making a New World Bennett notes Idries Shah as the source of the suggestion.
  10. ↑ Tavernier, Jan (2007). Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550–330 B.C.): Lexicon of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts. Peeters. p. 25. ISBN 978-90-429-1833-7.
  11. ↑ Daniel Coit Gilman; Harry Thurston Peck; Frank Moore Colby (1902), The New International Encyclopædia, vol. 2, Dodd, Mead & Co., p. 341
  12. ↑ 12.0 12.1 "Afghanistan Population (2024)". Worldometer (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2024-02-10.
  13. ↑ 13.0 13.1 The Greeks in Bactria and India. William Woodthorpe Tarn. 1st Edition, 1938; 2nd Updated Edition, 1951. 3rd Edition, updated with a Preface and a new bibliography by Frank Lee Holt. Ares Publishers, Inc., Chicago. 1984. (1984), pp. 114–115 and n. 1.
  14. ↑ Tavernier, Jan (2007), Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550–330 B.C.): Linguistic Study of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts, Peeters, p. 370, ISBN 978-90-429-1833-7.
  15. ↑ Mahabharata.
  16. ↑ Nancy Hatch Dupree, An Historical Guide to Afghanistan, 1977, Kabul, Afghanistan
  17. ↑ 17.0 17.1 Lhuillier, Johanna, Julio Bendezu-Sarmiento, & Philippe Marquis, (2021). "Ancient Bactra: New Data on the Iron Age Occupation of the Bactra Oasis" , in Archaeology of Central Asia during the 1st millennium BC, from the beginning of the Iron Age to the Hellenistic period: Proceedings from the Workshop held at 10th ICAANE.
  18. ↑ Young, Rodney S., (1955). "The South Wall of Balkh-Bactra", American Journal of Archaeology, Vol. 59, No. 4 (October 1955), The University of Chicago Press, p. 267.
  19. ↑ "IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (1) E – Encyclopaedia Iranica". Archived from the original on 13 June 2015. Retrieved 2 June 2015.
  20. ↑ Lynne O'Donnell (20 October 2013). "Silk Road jewel reveals more of its treasures". BBC News Magazine. Archived from the original on 20 October 2013. Retrieved 20 October 2013.
  21. ↑ Azad, A. (2013). Sacred Landscape in Medieval Afghanistan: Revisiting the Faḍāʾil-i Balkh. OUP.
  22. ↑ Buddhism in Central Asia by Baij Nath Puri, Motilal Banarsi Dass Publishers, Page 130
  23. ↑ van Bladel, Kevin (2011). "The Bactrian Background of the Barmakids". In A. Akasoy, C. Burnett and R. Yoeli-Tlalim (ed.). Islam and Tibet: Interactions along the Musk Routes. London: Ashgate. pp. 43–88.
  24. ↑ Reinterpreting Islamic Historiography: Hārūn al-Rashīd and the narrative of the ʻAbbāsid caliphate by Tayeb El-Hibri published by Cambridge University Press, 1999 Page 8 ISBN 0-521-65023-2, ISBN 978-0-521-65023-6
  25. ↑ India, the Ancient Past: a history of the Indian sub-continent from c. 7000 BC to AD 1200 by Burjor Avari Edition: illustrated Published by Taylor & Francis. ISBN 0-415-35616-4, ISBN 978-0-415-35616-9 Page 220.
  26. ↑ Ben Zion Yehoshua-Raz (2010). Stillman, Norman (ed.). Encyclopedia of Jews in the Islamic World. Brill Publishing. Archived from the original on 2017-12-01. Retrieved 2017-11-28.
  27. ↑ Fischel (1971). Encyclopedia Judaica (4 ed.). p. 147.
  28. ↑ Shterenshis, Michael (2013). Tamerlane and the Jews. Hoboken: Taylor and Francis. p. 58. ISBN 978-1136873669.
  29. ↑ Yate, Major Charles Edward (1888). Northern Afghanistan, or, Letters from the Afghan Boundary Commission. Edinburgh & London: William Blackwood & Sons. p. 256.
  30. ↑ Vladimirovich Barthold, Vasilii; Soucek, Sivat (2014). An Historical Geography of Iran. Princeton University Press. pp. 13–14. ISBN 978-0691612072.
  31. ↑ Kumar, Ramesh. "The Rise Of Barmarks". Kashmir News Network. Archived from the original on 2011-10-01. Retrieved 2010-11-30.
  32. ↑ మూస:The History of al-Tabari
  33. ↑ మూస:The History of al-Tabari
  34. ↑ Arezou Azad: "Islam's forgotten scholars", History Today, Vol. 66, No. 10 (October 2016), p. 27.
  35. ↑ Gibb, H.A.R. (1971). The Travels of Ibn Baṭṭūṭa, A.D. 1325–1354 (Volume 3). London: Hakluyt Society. p. 571.
  36. ↑ 36.0 36.1 36.2 Pickett, J. (2023, June 21). Central Asia between Empires: New Research on the 18th and 19th Centuries. Oxford Research Encyclopedia of Asian History. Retrieved 19 Jul. 2023, from https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.713
  37. ↑ Noelle, Christine (1997). State and Tribe in Nineteenth Century Afghanistan The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826-1863) (in English). Psychology Press. p. 15. ISBN 9781138982871.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  38. ↑ Lee, Jonathan (2019). Afghanistan: A History from 1260 to the Present (in English). Reaktion Books. p. 188. ISBN 9781789140101.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  39. ↑ Yate, Major Charles Edward (1888). Northern Afghanistan, or, Letters from the Afghan Boundary Commission. Edinburgh & London: William Blackwood & Sons. p. 255.
  40. ↑ "Balkh", The UNESCO, archived from the original on 2019-04-22, retrieved 2018-05-15
  41. ↑ "Green Mosque, Balkh, Afghanistan". Muslim Mosques. 13 December 2014. Archived from the original on 2017-11-18. Retrieved 2018-05-15.
  42. ↑ Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Balkh" . ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా (in ఇంగ్లీష్) (11th ed.). Cambridge University Press.
  43. ↑ "Ancient Afghan City Looted Anew", The Art Newspaper, January 17, 2002, archived from the original on 2005-03-21
  44. ↑ Azad, Arezou (12 December 2013). Sacred Landscape in Medieval Afghanistan Revisiting the Faḍāʾil-i Balkh. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-968705-3.
  45. ↑ "UNHCR eCentre". Archived from the original on 18 December 2014. Retrieved 2 June 2015.
  46. ↑ "Estimated Population of Afghanistan 2025-26" (PDF). National Statistics and Information Authority. September 2025. p. 76. Retrieved 2025-12-27.
  47. ↑ "Population of Cities in Afghanistan 2024". worldpopulationreview.com. Retrieved 2024-02-10.
  48. ↑ "Welcome to Encyclopaedia Iranica". Iranica Online. Retrieved May 1, 2023.
  49. ↑ "ABU'L-MOʾAYYAD BALḴĪ". iranicaonline.org (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2021-07-09. Retrieved 2021-06-30.
  50. ↑ "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. Retrieved May 1, 2023.
  51. ↑ "ABŪ ʿALĪ BALḴĪ". iranicaonline.org (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2021-07-09. Retrieved 2021-07-01.
  52. ↑ Elwell-Sutton, L. P. (1975), Frye, R. N. (ed.), "THE "RUBĀ'Ī" IN EARLY PERSIAN LITERATURE", The Cambridge History of Iran: Volume 4: The Period from the Arab Invasion to the Saljuqs, The Cambridge History of Iran, vol. 4, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 633–657, ISBN 978-0-521-20093-6, archived from the original on 2021-07-09, retrieved 2021-06-30{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  53. ↑ "Afghanistan to start restoration of Rumi's birthplace". TRT World. March 23, 2021. Archived from the original on 2021-03-24. Retrieved 2021-03-24.
  54. ↑ "Maulana Jalal-ud-Din Muhammad Rumi Balkhi Biography - Mevlana Celaludin Rumi Biografisi". 28 March 2014. Archived from the original on 16 June 2020. Retrieved 16 June 2020.
  55. ↑ (1955-10-01). "The South Wall of Balkh-Bactra".
  56. ↑ "Abu l-Jaysh al-Balkhi". wikishia. Archived from the original on 2025-10-11. Retrieved 2026-05-16.[నమ్మదగని మూలం?]
  57. ↑ Corbin, Henry (1993) [First published French 1964)]. History of Islamic Philosophy, Translated by Liadain Sherrard, Philip Sherrard. London; Kegan Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies. pp. 167–175. ISBN 0-7103-0416-1. OCLC 22109949.
  58. ↑ Adamson, Peter (2016). Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps. Oxford University Press. p. 113. ISBN 978-0199577491.
  59. ↑ "Afghanistan to start restoration of Rumi's birthplace". TRT World. March 23, 2021. Archived from the original on 2021-03-24. Retrieved 2021-03-24.
  60. ↑ "Maulana Jalal-ud-Din Muhammad Rumi Balkhi Biography - Mevlana Celaludin Rumi Biografisi". 28 March 2014. Archived from the original on 16 June 2020. Retrieved 16 June 2020.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=బాల్ఖ్&oldid=4861598" నుండి వెలికితీశారు