బి. వి. శ్రీకంఠన్
| బి. వి. శ్రీకంఠన్ | |
|---|---|
| జననం | 1925 జూన్ 30 నంజనగూడు, కర్ణాటక, భారతదేశం |
| మరణం | 2019 అక్టోబరు 27 (వయసు: 94) బెంగళూరు, కర్ణాటక, భారతదేశం |
| రంగములు | |
| వృత్తిసంస్థలు |
|
| చదువుకున్న సంస్థలు |
|
| ప్రసిద్ధి | ప్రోటాన్ క్షయంపై పరిశోధన |
| ముఖ్యమైన పురస్కారాలు |
|
బదనవాళ వెంకటసుబ్బ శ్రీకంఠన్ (30 జూన్ 1925 – 27 అక్టోబర్ 2019) భారతీయ ఖగోళ భౌతిక శాస్త్రవేత్త. ఆయన టాటా ప్రాథమిక పరిశోధనా సంస్థ (TIFR)లో హోమీ జహంగీర్ భాభాకు సన్నిహిత సహచరుడిగా పనిచేశాడు. అలాగే జాతీయ ఉన్నత అధ్యయనాల సంస్థ, బెంగళూరులో డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్ సందర్శక ఆచార్యుడిగా కూడా సేవలందించాడు.
కాస్మిక్ కిరణాలు, మూలకణ భౌతికశాస్త్రం, అధిక-శక్తి ఎక్స్-కిరణ ఖగోళ శాస్త్రం మొదలైన రంగాల్లో చేసిన పరిశోధనలకు ఆయన విశేష ఖ్యాతి పొందాడు. ఆయన ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ, నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, మహారాష్ట్ర అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్‌ల ఎన్నికైన ఫెలోగా ఉన్నాడు. అలాగే బ్రూనో రోస్సితో కలిసి మసాచుసెట్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీలో పరిశోధనా సహచరుడిగా పనిచేశాడు. భారత ప్రభుత్వం 1988లో దేశంలోని మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన పద్మభూషణ్‌ను ఆయనకు ప్రదానం చేసింది.
జీవిత విశేషాలు
[మార్చు]శ్రీకంఠన్ కర్ణాటకలోని నంజనగూడు సమీపంలోని ఓ కుగ్రామంలో 1925 జూన్ 30న జన్మించాడు.[1] ఆయన తల్లిదండ్రులు లక్ష్మీదేవి, బదనవాళ వెంకట పండిత్. వీరి కుటుంబం ఆలయ అర్చకుల వంశానికి చెందినది. ఆంధ్రప్రదేశ్ నుంచి కర్ణాటకకు వలస వచ్చిన తెలుగు మాట్లాడే కుటుంబానికి చెందినవారు. మొత్తం ఎనిమిది మంది కుమారులు, ముగ్గురు కుమార్తెలలో శ్రీకంఠన్ ఐదవ సంతానం.
ఆయన తండ్రి ఆయుర్వేద వైద్యుడే కాక, ప్రసిద్ధ "నంజనగూడు ఆయుర్వేద దంతమంజనం" రూపకర్త కూడా. ఇంట్లోని విశాలమైన గ్రంథాలయం కారణంగా చిన్ననాటి నుంచే శ్రీకంఠన్‌లో పఠనాసక్తి పెరిగింది.
నంజనగూడులోని స్థానిక పాఠశాలలో విద్యాభ్యాసం పూర్తి చేసిన ఆయన, మైసూరులో ఇంటర్మీడియట్ పూర్తి చేశారు. 1946లో భౌతికశాస్త్రంలో ఆనర్స్ పట్టా పొందాడు. అనంతరం మైసూరు విశ్వవిద్యాలయం నుండి 1947లో వైర్‌లెస్ కమ్యూనికేషన్‌లో ప్రత్యేకతతో స్నాతకోత్తర పట్టా పొందాడు.[2]
తర్వాత భారతీయ విజ్ఞాన సంస్థ, బెంగళూరులో పరిశోధక విద్యార్థిగా చేరాడు. 1948లో హోమీ భాభా ఆహ్వానం మేరకు ముంబైలోని టాటా ప్రాథమిక పరిశోధనా సంస్థలో కాస్మిక్ కిరణాల భౌతికశాస్త్రంపై పరిశోధన ప్రారంభించాడు.[3] అక్కడ చేసిన పరిశోధనల ఆధారంగా 1954లో ముంబై విశ్వవిద్యాలయం నుండి డాక్టరేట్ (పీహెచ్.డి.) పొందాడు.[4]
శ్రీకంఠన్ బెంగళూరులోని మల్లేశ్వరంలో నివసించేవాడు.[5] 1953లో శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసురాలు రత్నను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె 2006లో మరణించింది.[1][2]
పరిశోధనా జీవితం
[మార్చు]1948లో టాటా ప్రాథమిక పరిశోధనా సంస్థ (TIFR)లో చేరిన బి. వి. శ్రీకంఠన్, డా. హోమీ జహంగీర్ భాభా నాయకత్వంలో కాస్మిక్ కిరణాల పరిశోధనలో తన శాస్త్రీయ జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆ సమయంలో భారతదేశంలో కాస్మిక్ కిరణాల అధ్యయనం ప్రారంభ దశలో ఉండగా, ఆ రంగాన్ని అభివృద్ధి చేయడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు.
1950వ దశకంలో ఆయన అధిక ఎత్తులోని ప్రాంతాల్లో కాస్మిక్ కిరణాల తీవ్రతను కొలిచే ప్రయోగాలలో పాల్గొన్నారు. భారతదేశంలోని పర్వత ప్రాంతాల్లో నిర్వహించిన ఈ పరిశోధనలు, వాతావరణంలో కాస్మిక్ కిరణాల ప్రవర్తనను అర్థం చేసుకోవడానికి ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని అందించాయి. ఈ ప్రయోగాల్లో గైగర్–ముల్లర్ కౌంటర్లు, క్లౌడ్ చాంబర్లు, ఇతర కణ గుర్తింపు పరికరాలను ఉపయోగించాడు.
శ్రీకంఠన్ పరిశోధన జీవితంలో అత్యంత ప్రాధాన్యమైన ఘట్టాలలో ఒకటి కోలార్ గోల్డ్ ఫీల్డ్స్ (KGF)లో నిర్వహించిన భూగర్భ కాస్మిక్ కిరణాల ప్రయోగాలు. భూమి ఉపరితలానికి అనేక కిలోమీటర్ల లోతులో ఉన్న గనులను ఉపయోగించి, కాస్మిక్ కిరణాల వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే మ్యూయాన్లు, న్యూట్రినోలు, ఇతర ఉపపరమాణు కణాల లక్షణాలను అధ్యయనం చేశాడు.[2]
ఈ ప్రయోగాల ద్వారా భారతదేశం అంతర్జాతీయ ఉన్నత-శక్తి భౌతికశాస్త్ర పరిశోధనలో విశిష్ట స్థానం సంపాదించింది. ముఖ్యంగా, కోలార్ గోల్డ్ ఫీల్డ్స్‌లో నిర్వహించిన పరిశోధనలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా న్యూట్రినో భౌతికశాస్త్ర అభివృద్ధికి విలువైన దోహదాన్ని అందించాయి.
1960వ దశకంలో శ్రీకంఠన్ అమెరికాలోని మసాచుసెట్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (MIT)లో ప్రసిద్ధ ఖగోళ భౌతిక శాస్త్రవేత్త బ్రూనో రోస్సితో కలిసి పరిశోధనా సహచరుడిగా పనిచేశాడు.[2] అక్కడ ఆయన కాస్మిక్ కిరణాలు, ఎక్స్-కిరణ ఖగోళ శాస్త్రం, అంతరిక్ష ఆధారిత పరిశీలనా పద్ధతులపై పరిశోధనలు నిర్వహించాడు.
టీఐఎఫ్‌ఆర్ డైరెక్టర్
[మార్చు]శ్రీకంఠన్ టీఐఎఫ్‌ఆర్‌లో వివిధ హోదాల్లో పనిచేశాడు. క్రమంగా కాస్మిక్ కిరణాల విభాగాధిపతిగా, అనంతరం డీన్‌గా, చివరకు సంస్థ డైరెక్టర్‌గా నియమితుడయ్యాడు.[6][7] ఆయన డైరెక్టర్‌గా ఉన్న కాలంలో కాస్మిక్ కిరణాలు, గామా-కిరణ ఖగోళ శాస్త్రం, అధిక-శక్తి భౌతికశాస్త్రం, రేడియో ఖగోళ శాస్త్రం, ఖగోళ పరిశీలనా సాంకేతికతలలో అనేక పరిశోధనా కార్యక్రమాలకు ప్రోత్సాహం లభించింది.
ఆయన నాయకత్వంలో భారతదేశంలో బెలూన్ ఆధారిత అధిక-శక్తి ఖగోళ పరిశోధనలు, ఎక్స్-కిరణ పరిశీలనలు, అంతర్జాతీయ శాస్త్రీయ సహకార కార్యక్రమాలు మరింత విస్తరించాయి.
విద్యా, శాస్త్రీయ సేవలు
[మార్చు]పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా శ్రీకంఠన్ శాస్త్రీయ పరిశోధనలతో అనుబంధాన్ని కొనసాగించాడు. బెంగళూరులోని జాతీయ ఉన్నత అధ్యయనాల సంస్థలో డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ సందర్శక ఆచార్యుడిగా పనిచేశాడు.[7] శాస్త్రవిజ్ఞాన ప్రాచుర్యం, విజ్ఞాన విధానం, శాస్త్రచరిత్ర, భారతదేశంలో పరిశోధనా మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి సంబంధించిన అనేక ఉపన్యాసాలు, వ్యాసాలు రచించాడు.
పరిశోధనా కృషి
[మార్చు]బి. వి. శ్రీకంఠన్ పరిశోధనలు ప్రధానంగా కాస్మిక్ కిరణాలు, మూలకణ భౌతికశాస్త్రం, అధిక-శక్తి ఖగోళ భౌతికశాస్త్రం, ఎక్స్-కిరణ ఖగోళ శాస్త్రాలపై కేంద్రీకృతమయ్యాయి. ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా సాగిన ఆయన శాస్త్రీయ జీవితంలో భారతదేశంలో ప్రయోగాత్మక ఉన్నత-శక్తి భౌతికశాస్త్ర పరిశోధనకు బలమైన పునాది ఏర్పడేందుకు విశేషంగా కృషి చేశాడు.
ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో కాస్మిక్ కిరణాల అధ్యయనానికి సంబంధించిన అనేక బెలూన్ ప్రయోగాలు, భూగర్భ ప్రయోగాలు, ఎక్స్-కిరణ పరిశీలన కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడ్డాయి. భారతదేశంలో అంతరిక్ష ఆధారిత ఖగోళ పరిశోధనల అభివృద్ధిలో కూడా ఆయన ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు.
కోలార్ గోల్డ్ ఫీల్డ్స్‌లో జరిగిన భూగర్భ ప్రయోగాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందాయి. ఈ పరిశోధనలు న్యూట్రినో భౌతికశాస్త్రం, మ్యూయాన్‌ల లక్షణాలు మరియు కాస్మిక్ కిరణాల పరస్పర చర్యలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాయి. భారతదేశం అంతర్జాతీయ ఉన్నత-శక్తి భౌతికశాస్త్ర పరిశోధనలో స్థిరమైన గుర్తింపును పొందడానికి ఈ కార్యక్రమాలు దోహదపడ్డాయి.
శ్రీకంఠన్ 300కు పైగా శాస్త్రీయ పరిశోధనా వ్యాసాలను అంతర్జాతీయ జర్నల్స్‌లో ప్రచురించాడు.[2][8] అనేక మంది పరిశోధక విద్యార్థులకు మార్గదర్శకత్వం వహించి, భారతదేశంలో ఖగోళ భౌతికశాస్త్రం మరియు కాస్మిక్ కిరణాల పరిశోధనలో కొత్త తరం శాస్త్రవేత్తలను తీర్చిదిద్దాడు.
శాస్త్రీయ సంస్థలలో సభ్యత్వాలు
[మార్చు]శ్రీకంఠన్ అనేక ప్రముఖ శాస్త్రీయ సంస్థలలో ఫెలోగా, సభ్యునిగా సేవలందించాడు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
- ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఫెలో[9]
- ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ ఫెలో[10]
- నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, ఇండియా ఫెలో[11]
- మహారాష్ట్ర అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఫెలో[2]
అదనంగా, ఆయన అనేక జాతీయ, అంతర్జాతీయ శాస్త్రీయ కమిటీలలో సభ్యునిగా పనిచేశాడు. భారతదేశంలో శాస్త్ర విధానాల రూపకల్పన, పరిశోధనా సంస్థల అభివృద్ధి, యువ శాస్త్రవేత్తల ప్రోత్సాహానికి సంబంధించిన అనేక కమిటీలలో కూడా ఆయన తన సేవలందించాడు.
పురస్కారాలు, గౌరవాలు
[మార్చు]శాస్త్రరంగంలో చేసిన విశిష్ట సేవలకు గాను శ్రీకంఠన్ అనేక పురస్కారాలు, గౌరవాలను అందుకున్నాడు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
- యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమీషన్‌చే సి.వి.రామన్ అవార్డు (1977)
- ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీచే హోమీ భాభా పతకం (1978)[4]
- ఇండియన్ ఫిజిక్స్ అసోసియేషన్‌చే ఆర్.డి.బిర్లా మెమోరియల్ అవార్డ్ (1982)[12]
- భారత ప్రభుత్వం ప్రదానం చేసిన పద్మభూషణ్ (1988)[13]
- ఇండియన్ సైన్స్ కాంగ్రెస్‌చే రామానుజన్ అవార్డ్ (1989)
- మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వంచే జవహర్ లాల్ నెహ్రూ అవార్డ్ (1991)[1]
- కర్ణాటక రాష్ట్ర ప్రభుత్వంచే సర్ ఎం.విశ్వేశ్వరయ్య సీనియర్ సైంటిస్ట్ స్టేట్ అవార్డ్ (2004)[1]
- వివిధ భారతీయ విశ్వవిద్యాలయాల నుండి గౌరవ డాక్టరేట్‌లు.
- అనేక శాస్త్రీయ సంస్థల జీవిత సాఫల్య పురస్కారాలు.
- కాస్మిక్ కిరణాలు, ఖగోళ భౌతికశాస్త్రంలో విశేష కృషికి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు
మరణం
[మార్చు]బి. వి. శ్రీకంఠన్ 2019 అక్టోబర్ 27న బెంగళూరులో 93 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించాడు.[14] ఆయన మరణం భారతీయ ఖగోళ భౌతిక శాస్త్ర రంగానికి తీరని లోటుగా భావించబడింది.
రచనలు
[మార్చు]శ్రీకంఠన్ పరిశోధనా వ్యాసాలతో పాటు ప్రజావిజ్ఞాన రచనలను కూడా చేశారు. శాస్త్రం, విశ్వం, భారతీయ శాస్త్రీయ సంప్రదాయం, శాస్త్ర తత్వశాస్త్రం వంటి అంశాలపై పలు పుస్తకాలు, వ్యాసాలు రచించాడు. ఆయన రచనలలో శాస్త్రీయ అంశాలను సాధారణ పాఠకులకు సులభంగా అర్థమయ్యే విధంగా వివరించడం ప్రత్యేక లక్షణంగా గుర్తించబడింది.
శాస్త్రం మరియు ఆధ్యాత్మికత మధ్య సంబంధం, విశ్వ స్వరూపం, ఆధునిక భౌతికశాస్త్రం వంటి అంశాలపై కూడా ఆయన అనేక ప్రజాదరణ పొందిన ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు.
ఇతని రచనలలో ముఖ్యమైనవి:
- "సైన్స్ టెక్నాలజీ అండ్ సొసైటీ"
- "రిమెంబరింగ్ ఐన్‌స్టీన్: లెక్చర్స్ ఆన్ ఫిజిక్స్ అండ్ ఆస్ట్రో ఫిజిక్స్"
- "ఇంటర్ డిసిప్లినరీ పర్స్‌పెక్టివ్స్ ఆన్ కాన్షియస్‌నెస్ అండ్ ది సెల్ఫ్"
- "నేచర్స్ లాంగెస్ట్ థ్రెడ్స్:న్యూ ఫ్రంటైర్స్ ఇన్ ద మాథమాటిక్స్ అండ్ ఫిజిక్స్ ఆఫ్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ"
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 4 P. C. Agarwal (May 2015). "A versatile and humane scientist" (PDF). Current Science. 108 (9): 1731.
- 1 2 3 4 5 6 "Profile of a Scientist". 2015. Retrieved 12 July 2015.
- ↑ "Indian Astronomical Union profile". Indian Astronomical Union. 2015. Archived from the original on 13 జూలై 2015. Retrieved 12 July 2015.
- 1 2 "Indian Fellow". Indian National Science Academy. 2015. Archived from the original on 23 October 2016. Retrieved 12 July 2015.
- ↑ "NASI Fellows". National Academy of Sciences, India. 2015. Archived from the original on 16 March 2016. Retrieved 13 July 2015.
- ↑ "Faculty". National Institute of Advanced Studies. 2015. Archived from the original on 4 ఫిబ్రవరి 2011. Retrieved 12 జూలై 2015.
- 1 2 "Prof. B.V. Sreekantan". Cortona India. 2015. Archived from the original on 13 July 2015. Retrieved 12 July 2015.
- ↑ R H Vatcha & B V Sreekantan (1973). "Trends in the energy dependence of strong interaction characteristics at ultra-high energies". J. Phys. A: Math. Nucl. Gen. 6 (12): 1990. Bibcode:1973JPhA....6.1990V. doi:10.1088/0305-4470/6/12/524.
- ↑ "IAS Fellows". Indian Academy of Sciences. 19 May 2018. Retrieved 19 May 2018.
- ↑ "INSA Year Book 2016" (PDF). Indian National Science Academy. 9 December 2017. Archived from the original (PDF) on 4 November 2016. Retrieved 9 December 2017.
- ↑ "NASI Year Book 2015" (PDF). National Academy of Sciences, India. 24 November 2017. Archived from the original (PDF) on 6 August 2015. Retrieved 24 November 2017.
- ↑ "Brief Resume – B V Sreekantan" (PDF). National Institute of Advanced Studies. 2015. Archived from the original (PDF) on 13 జూలై 2015. Retrieved 13 జూలై 2015.
- ↑ "Padma Awards" (PDF). Ministry of Home Affairs, Government of India. 19 May 2018. Archived from the original (PDF) on 15 October 2015. Retrieved 19 May 2018. Alt URL
- ↑ "B V Sreekantan 1925–2019". 10 January 2020.