బ్రజ్ భాష
| బ్రాజ్ | |
|---|---|
| బ్రిజ్ భాష | |
| ब्रजभाषा | |
 | |
| స్థానిక భాష | భారతదేశం |
| ప్రాంతం | బ్రాజ్ |
| స్వజాతీయత | బ్రజ్వాసి |
స్థానికంగా మాట్లాడేవారు | 1.56 మిలియన్లు (2011 జనాభా లెక్కలు)[1] జనాభా లెక్కల ఫలితాలు కొంతమంది మాట్లాడేవారిని హిందీతో కలిపివేస్తాయి.[2] |
ఇండో-యూరోపియన్
| |
| దేవనాగరి | |
| భాషా సంకేతాలు | |
| ISO 639-2 | bra |
| ISO 639-3 | bra |
| Glottolog | braj1242 |
పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్లోని బ్రజ్ ప్రాంతంలో మథుర కేంద్రీకృతమై, తూర్పు రాజస్థాన్లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో భరత్పూర్, కరౌలీ, ధోల్పూర్ కేంద్రీకృతమై మాట్లాడే ఇండో-ఆర్యన్ భాషా కుటుంబం బ్రజ్ భాష ఉంది, ఇది 19వ శతాబ్దంలో క్రమంగా విలీనం అయ్యి ప్రామాణిక హిందీ అభివృద్ధికి దోహదం చేయడానికి ముందు ఉత్తర-మధ్య భారతదేశంలోని రెండు ప్రధాన సాహిత్య భాషలలో ఒకటి. ఇది పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్లోని అనేక జిల్లాల్లో దాని ప్రత్యేకమైన రూపంలో నేడు మాట్లాడబడుతుంది, దీనిని తరచుగా 'సెంట్రల్ బ్రజ్ భాష' అని పిలుస్తారు.
ఈ భాషను చారిత్రాత్మకంగా కృష్ణునికి అంకితం చేసిన వైష్ణవ కవిత్వానికి ఉపయోగించారు, ఆయన జీవితం బ్రజ్ ప్రాంతంలోని ప్రదేశాలతో ముడిపడి ఉంది. వల్లభ శాఖ హాగియోగ్రాఫికల్ వార్తా సాహిత్యం పరంగా ప్రారంభ గద్య రచనలు కూడా ఉన్నాయి.[3]
పంజాబీ, మధ్యంతర మాండలికాలచే ప్రభావితమైన హిందూస్థానీ భాషతో పోలిస్తే సెంట్రల్ ఇండో-ఆర్యన్ భాషలకు బ్రజ్ మరింత సంప్రదాయవాద ఉదాహరణగా పండితులు భావిస్తారు.[4]
భౌగోళిక పంపిణీ
[మార్చు]మథుర, ఆగ్రా, అలీఘర్, హత్రాస్, గౌతమ్ బుద్ధ నగర్, ఉత్తర ప్రదేశ్ బులంద్షహర్ దక్షిణ భాగం, రాజస్థాన్ భరత్పూర్, డీగ్, కరౌలీ & ధోల్పూర్ కేంద్రీకృతమై ఉన్న అస్పష్టమైన బ్రజ్ ప్రాంతంలో బ్రజ్ భాష మాట్లాడతారు. ఈ క్రింది జిల్లాల్లో గంగా-యమునా దోవాబ్ మధ్య భాగంలో ఇది ప్రధాన భాష:
- భరత్పూర్
- డీగ్
- హత్రాస్
- మథుర
- ఆగ్రా
- అలీఘర్
- ఫిరోజాబాద్
- గౌతమ్ బుద్ధ నగర్ జిల్లా
- బులంద్షహర్ జిల్లా దక్షిణ భాగం
- సంభాల్ జిల్లా
- ఫరూఖాబాద్ జిల్లా
- ఎటా జిల్లా
- మెయిన్పురి జిల్లా
- ఇటావా జిల్లా
- కాస్గంజ్ జిల్లా
- బదౌన్ జిల్లా
- బరేలీ జిల్లా
- ఫరీదాబాద్ జిల్లా
- పల్వాల్ జిల్లా
- కరౌలీ జిల్లా
- ధోల్పూర్
రాజస్థాన్ ఇది ఈ జిల్లాలలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో మాట్లాడతారు:
పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్ దక్షిణ భాగంలో మాట్లాడతారు. బ్రజ్ మాట్లాడే జిల్లాలలో మధుర, హత్రాస్, ఆగ్రా, అలీఘర్, ఎటా, ఫిరోజాబాద్, బదౌన్, మెయిన్పురి, ఇటావా, బరేలీ, సంభాల్, గౌతమ్ బుద్ధ నగర్ (జెవార్ & గ్రేటర్ నోయిడా) లోని చాలా ప్రాంతాలు బులంద్షహర్ (ఖుర్జా, శికర్పూర్, బులంద్షహర్, దిబాయి, ఔరంగాబాద్ ప్రాంతాలు, బులంద్షహర్, కొన్ని వర్గాలు ఇప్పటికీ ఘజియాబాద్ దక్షిణ భాగానికి సమీపంలో బ్రజ్ బాషా మాట్లాడతాయి.
హర్యానాలో ఇది ఈ క్రింది జిల్లాల్లో మాట్లాడతారు:
ఫరీదాబాద్ అనుసంధానించబడిన దక్షిణ ఢిల్లీ ప్రాంతంలో ఇప్పటికీ బ్రజభాష మాట్లాడే కొన్ని సంఘాలు ఉన్నాయి. ఇది మధురలోని అనేక గ్రామాలలో, ముఖ్యంగా బృందావన్, మధువన్, దీగ్, కమన్, కోసి కలాన్, ఛతా, బాల్డియో ఇతర గ్రామాలు బజ్నా, సూరిర్, భిదౌనీ, ఇతర గ్రామాలలో మాట్లాడతారు.
ధ్వనిశాస్త్రం
[మార్చు]ధ్వనులు
[మార్చు]| పెదవి | దంతవైద్యం | అల్వియోలార్ | రెట్రోఫ్లెక్స్ | తాలవ్య | వెల్లార్ | గ్లోటల్ | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| నాసికా | ఎమ్ | ఎన్ | ||||||
| ప్లోసివ్ /
అఫ్రికేట్ |
స్వరం లేని | పి | t̪ | ts | ʈ | కె | ||
| ధ్వనిలేని ఆస్పిరేటెడ్ | pʰ | t̪ʰ | tsʰ | ʈʰ | kʰ | |||
| స్వరం | బి | d̪ | డిజెడ్ | ɖ | ɡ | |||
| వాయిస్డ్ ఆస్పిరేటెడ్ | bʱ | d̪ʱ | dzʱ | ɖʱ | ɡʱ | |||
| ఘర్షణ | లు | ɦ | ||||||
| ఫ్లాప్ | ɾ | |||||||
| అప్రాక్సిమంట్ | ʋ | l | జె | |||||
సాహిత్యం
[మార్చు]చాలా వరకు బ్రజ్ సాహిత్యం ఆధ్యాత్మిక స్వభావం కలిగి ఉంటుంది, ఇది దేవునితో ప్రజల ఆధ్యాత్మిక ఐక్యతకు సంబంధించినది, ఎందుకంటే దాదాపు అన్ని బ్రజ్ భాషా కవులను దేవుడు-సాక్షాత్కారం పొందిన సాధువులుగా పరిగణించారు, అందువల్ల వారి మాటలు నేరుగా దైవిక మూలం నుండి ఉద్భవించినట్లు పరిగణించబడతాయి. సాంప్రదాయ ఉత్తర భారత సాహిత్యంలో చాలా వరకు ఈ లక్షణాన్ని పంచుకుంటాయి. సాంప్రదాయ పంజాబీ సాహిత్యం అంతా అదేవిధంగా సాధువులచే వ్రాయబడింది, ఇది అధిభౌతిక & తాత్విక స్వభావం కలిగి ఉంటుంది.
ఉత్తర భారత సాహిత్యంలో మరో విచిత్రమైన లక్షణం ఏమిటంటే, సాహిత్యం ఎక్కువగా స్త్రీల కోణం నుండి, మగ కవుల ద్వారా కూడా వ్రాయబడుతుంది. ఎందుకంటే సాధువులు దివ్యమైన, ఆధ్యాత్మిక ప్రేమ స్థితిలో ఉన్నారు, అక్కడ వారు రూపకంగా తమ ప్రియమైనవారితో తిరిగి కలిసే మహిళలు. (ఆరాధకుడు, ఆరాధకురాలు అనే సాంప్రదాయక లింగభేదాలను తలకిందులు చేయడంలో, మౌలానా దావూద్ ' చండాయన్' ఈ సంప్రదాయానికి భిన్నంగా ఉంటుంది).
బ్రజ్ భాషలోని ముఖ్యమైన రచనలు:
- అష్టచప్ పుష్టిమార్గియా కిరాతన్.
- రాధ-కృష్ణ ఆరాధన నింబార్కా సంప్రదాయ సంప్రదాయంలో భాగంగా 14వ శతాబ్దంలో రచించబడిన వ్రజభాషలోని మొదటి 'వాణి' పుస్తకంగా ప్రసిద్ధి చెందిన స్వామి శ్రీ దేవాచార్య రచించిన యుగల షాతకం.
- తులసిదాస్ రచించిన వినయ పత్రిక
- సుర్ దాస్ రచించిన సుర్ సాగర్ [5]
- ఆచార్య రామచంద్ర శుక్ల రచించిన బుద్ధ చారిట్
- అమీర్ ఖుస్రో రచించిన సూఫీ కవిత్వం
- కవి భూషణ్ ప్రశంసలు
- గురు గోవింద్ సింగ్ రచించిన దశమ్ గ్రంథం
- ఛత్రపతి సంభాజీ మహారాజు రచించిన నాయికాభేద్, నఖ్శిఖ్, శాతసత్తక్. [6]
- వృంద్ రచించిన వృంద్ సత్సాయ్ (1643-1723) కిషన్గఢ్ పాలకుడి ఆస్థాన కవి [7]
- గోకులనాథ రచించిన కౌరసి వైష్ణవన్ కీ వార్తా, హరిరాయ్ సంకలనం చేశారు. ఆదర్శప్రాయమైన వల్లభచార్యుల భక్తుల ముఖ్యమైన పుష్టిమార్గ్ పవిత్ర జీవిత చరిత్ర.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011". www.censusindia.gov.in. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original on 2 July 2018. Retrieved 2018-07-07.
- ↑ "Census of India: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues –2001". censusindia.gov.in. Retrieved 16 July 2015.
- ↑ Masica, Colin P. (1991). The Indo-Aryan Languages. Cambridge University Press. pp. 53, 57, 62.
- ↑ Masica 1991, p. 197-198.
- ↑ "Google Notebook". google.com. Retrieved 16 July 2015.
- ↑ Atre, Shubhangana (2019). History (in English). Maharashtra: Maharashtra state textbook bureau.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ Sujit Mukherjee (1998). A Dictionary of Indian Literature: Beginnings-1850. Orient Blackswan. pp. 425–. ISBN 978-81-250-1453-9.
