భారతదేశంలోని శివాలయాల జాబితా

హిందూ మతంలోని ప్రధాన దేవతలలో శివుడు ఒకడు, బ్రహ్మ, విష్ణువు లతో పాటు త్రిమూర్తులలో భాగంగా పరిగణించబడ్డాడు. శివుడికి అంకితం చేయబడిన అనేక దేవాలయాలు భారతదేశం అంతటా, వెలుపల ఉన్నాయి, ఇవి ఎక్కువగా లింగాలను దేవత ప్రాతినిధ్యంగా కలిగి ఉంటాయి. హిందూ గ్రంథాలు శివుని ఆరాధనను, భారత ఉపఖండం అంతటా దేవాలయాలు, పుణ్యక్షేత్రాల స్థాపనను వివరిస్తాయి. వీటిలో, జ్యోతిర్లింగ దేవాలయాలు ప్రత్యేకించి ముఖ్యమైనవిగా పరిగణించబడుతున్నాయి.

12 జ్యోతిర్లింగ దేవాలయాలు

శివ పురాణం పేర్కొన్న 12 జ్యోతిర్లింగ దేవాలయాలు:

#	జ్యోతిర్లింగం		స్థానం
1	సోమనాథ్		ప్రభాస్ పటాన్, వెరావల్, గుజరాత్
2	మల్లికార్జున స్వామి		శ్రీశైలం, ఆంధ్రప్రదేశ్
3	మహాకాళేశ్వర్		ఉజ్జయిని, మధ్యప్రదేశ్
4	ఓంకారేశ్వరం		ఇండోర్ సమీపంలో, మధ్యప్రదేశ్
5	కేదార్నాథ్		కేదార్నాథ్, ఉత్తరాఖండ్
6	భీమశంకర్		పూణే, మహారాష్ట్ర
7	కాశీ విశ్వనాథ్		వారణాసి, ఉత్తర ప్రదేశ్
8	త్రయంబకేశ్వర్		మహారాష్ట్ర నాసిక్ సమీపంలో ఉన్న ట్రింబక్
9	బైద్యనాథ్		డియోఘర్, జార్ఖండ్
10	నాగేశ్వర్		ద్వారకా, గుజరాత్
11	రామలింగస్వామి		రామేశ్వరం, తమిళనాడు
12	ఘృష్ణేశ్వర్		ఎల్లోరా, మహారాష్ట్ర

పంచభూత స్థలాలు

దక్షిణ భారతదేశంలో, ఐదు శివాలయాలు ముఖ్యంగా ముఖ్యమైనవిగా పరిగణించబడుతున్నాయి, ఇవి ఐదు మూలక పదార్ధాలలో ఆయన యొక్క ఆవిర్భావాలుగా ఉన్నాయి. పృథ్వి లింగం, జల లింగం, అగ్ని లింగం, వాయు లింగం, ఆకాశ లింగం దేవాలయాలను పంచ భూత స్థలాలు అంటారు.

ఆలయం		వ్యక్తీకరణ	స్థానం
జంబుకేశ్వరార్		నీరు	తిరువనైకావల్, తమిళనాడు
అరుణాచలేశ్వర		అగ్ని	తిరువణ్ణామలై, తమిళనాడు
శ్రీకాళహస్తీశ్వర		గాలి	శ్రీకాళహస్తి, ఆంధ్రప్రదేశ్
ఏకాంబరేశ్వర		భూమి	కాంచీపురం, తమిళనాడు
నటరాజర్		ఆకాశం	చిదంబరం, తమిళనాడు

పంచారామాలు

పంచారామ క్షేత్రాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఉన్న ఐదు పురాతన హిందూ దేవాలయాలు. ఈ దేవాలయాలలో శివలింగాలు ఒకే లింగంతో తయారు చేయబడ్డాయి. పురాణాల ప్రకారం, ఈ లింగం రాక్షస రాజు తారకాసురుడుకు చెందినది. ఈ లింగం శక్తి కారణంగా ఎవరూ అతనిని గెలవలేకపోయారు. చివరగా శివుడు కుమారుడు షణ్ముఖుడు లింగాన్ని ఐదు ముక్కలుగా చేసి తారకాసురుడిని చంపాడు. ఆ ఐదు ముక్కలు భూమిపై ఐదు వేర్వేరు ప్రదేశాలలో పడ్డాయి, అవి:

పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన ద్రక్షరామ భీమేశ్వర స్వామి ఆలయం

ఆలయం	శివుడు	అమ్మవారు	స్థానం
అమరేశ్వరస్వామి దేవాలయం	అమరలింగేశ్వర స్వామి	బాల చాముండిక అమ్మవారు	అమరావతి గ్రామం, ఆంధ్రప్రదేశ్
ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం	భీమేశ్వర స్వామి	మాణిక్యంబ అమ్మవారు	ద్రక్షరామ, ఆంధ్రప్రదేశ్
భీమారామం	సోమేశ్వర స్వామి	శ్రీ రాజరాజేశ్వరి అమ్మవారు	భీమవరం, ఆంధ్రప్రదేశ్
క్షీరారామం	శ్రీ క్షీర రామలింగేశ్వర స్వామి	పార్వతి అమ్మవారు	పాలకొల్లు, ఆంధ్రప్రదేశ్
కుమారభీమారామం	కుమార భీమేశ్వర స్వామి	బాల త్రిపురసుందరి అమ్మవారు	సమాల్కోట, ఆంధ్రప్రదేశ్

పంచా సభాయ్

శివుడు తాండవ నృత్యం చేస్తాడని నమ్ముతున్న తమిళనాడు రాష్ట్రంలో ఉన్న ఐదు దేవాలయాలు:

సభ	ఆలయం	స్థానం
పొన్ (గోల్డ్ సభ)	నటరాజర్ ఆలయం	చిదంబరం
వెల్లి (సిల్వర్ సభ)	మీనాక్షి ఆలయం	మధురై
తమిరా (కాపెర్ సభ)	నెల్లైయప్పర్ ఆలయం	తిరునెల్వేలి
రత్న (జెమ్ సభ)	శ్రీ వడారణ్యేశ్వర ఆలయం	తిరువలంగాడు
చితిరా (చిత్రం సభ)	కుట్రాలీశ్వర్ ఆలయం	కుట్రాలం

అష్ట వీరట్ట దేవాలయాలు

ఆలయం	శివుడు	విగ్రహం	స్థానం
వీరతీశ్వర ఆలయం, తిరుకోవిలూర్	వీరేటేశ్వర	అంధకాశురామూర్తి రూపంలో అంధకాశురను చంపుతున్న శివుడు	తిరుకోయిలూర్
వీరతీశ్వర ఆలయం, తిరువతిగై	వీరేటేశ్వర	శివుడు త్రిపురాసుర చంపి, త్రిపురాంతక రూపంలో మూడు నగరాలను నాశనం చేశాడు	పన్రుతి
వీరతీశ్వర ఆలయం, కొరుక్కాయ్	వీరేటేశ్వర	శివుడు తన మూడవ కన్నుతో కామదేవ కామరి రూపంలో కాల్చేస్తాడు	మయిలాడుతురై
కందీస్వరార్ ఆలయం, కందియూర్	బ్రహ్మసిరకండీశ్వరార్	భైరవ రూపంలో బ్రహ్మ యొక్క ఐదవ తలను శివుడు శిరచ్ఛేదం చేస్తాడు	తంజావూరు
అమృతఘటేశ్వరర్-అబీరామి ఆలయం, తిరుక్కడయూర్	అమృతఘటేశ్వరార్	శివుడు యమను ఓడించి, మార్కండేయ కలంతక రూపంలో 16 ఏళ్ల యవ్వనంగా ఉండమని ఆశీర్వదించాడుకళంతక	మయిలాడుతురై
వీరతీశ్వర ఆలయం, తిరుపరియాలూర్	వీరేటేశ్వర	శివుడు దక్ష శిరచ్ఛేదం చేసి, విరభద్ర రూపంలో దక్ష యజ్ఞాన్ని నాశనం చేశాడువీరభద్ర	మయిలాడుతురై
వీరతీశ్వర ఆలయం, వజువూరు	వీరేటేశ్వర	గజసురసంహర రూపంలో గజసురాన్ని చంపిన శివుడు	మయిలాడుతురై
వీరతీశ్వర ఆలయం, తిరువీర్కుడి	వీరేటేశ్వర	జలంధర జలంధరరి రూపంలో చంపిన శివుడు	మయిలాడుతురై

శని పరిహార దేవాలయాలు

సభ	ఆలయం	స్థానం
సాని పరిహార స్థలం	తిరునల్లార్ సానిశ్వరన్ ఆలయం	తిరునల్లారు, పుదుచ్చేరి
సాని పరిహార స్థలం	శ్రీ దర్బర్నీశ్వర ఆలయం
శని పరిహార	చెంచదైనాథర్ శివాలయం	సాయల్కుడి, తమిళనాడు
శని పరిహార	శ్రీ మందేశ్వర స్వామి వారి దేవస్థానం	తూర్పు గోదావరి, ఆంధ్రప్రదేశ్

కాశీశ్వర్ జియు ఆలయం

ఆలయంలో గౌరీపట్ట కాశీశ్వర్ జియు లింగం

కాశీశ్వర్ జియు ఆలయం భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని సరస్వతి నదికి సమీపంలో హౌరా జిల్లాలోని అందుల్‌లో ఉంది. ఇక్కడ ప్రధాన దేవత బాణలింగం, దీనిని 17వ శతాబ్దంలో స్థానిక జమీందారు అయిన కాశీశ్వర్ దత్త చౌదరి నది నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 18వ శతాబ్దంలో 1741 ADలో బార్గిపై దాడి జరిగిన తరువాత శక్తి దేవతను సూచించే రాతితో తయారు చేసిన యోని లాంటి నిర్మాణం ( గౌరిపట్ట ) లింగంతో జతచేయబడింది. ఈ దేవత జిల్లాలోని పురాతనమైన వాటిలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.

కాశీశ్వర్ జియుతో ఇతర దేవతలు

దేవతలు	సంవత్సరం
బిసేశ్వర్	క్రీ. శ. 1785
నకులేశ్వర	19 వ శతాబ్దం సిర్కా
సురేంద్ర మోహనేశ్వర్	సుమారు 18వ శతాబ్దం

ఈ దేవాలయాలను ప్రస్తుతం శ్రీశ్రీ కాశీశ్వర్ దేబత్తూరు ట్రస్ట్ నిర్వహిస్తోంది.

ప్రముఖ దేవాలయాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్

• కోటప్పకొండ
• కుక్కుటేశ్వర దేవాలయం, తూర్పుగోదావరి
• శ్రీ పల్లికొండేశ్వర స్వామి ఆలయం, సురుటుపల్లి
• కపిలతీర్థం, తిరుపతి
• మల్లికార్జున దేవాలయం, శ్రీశైలం

అస్సాం

మహాభైరవ దేవాలయం, తేజ్‌పూర్ శివసాగర్ శివడోల్, శివసాగర్ శుక్రేశ్వర ఆలయం, గౌహతి ఉమానంద దేవాలయం, గౌహతి

బీహార్

అరారియా జిల్లా

• సుందరనాథ్ ఆలయం, అరారియాభగల్పూర్ జిల్లా

• బుర్హానాథ్ ఆలయం, భగల్పూర్
• బుధనాథ్ ఆలయం, భగల్పూర్

బక్సర్ జిల్లా

• శ్రీ ఆదినాథ్ అఖారా, బక్సర్

దర్భంగా జిల్లా

• మిత్తేశ్వరనాథ్ శివాలయం, చునాభట్టి

కైమూర్ జిల్లా

• ముండేశ్వరి ఆలయం, రామ్‌ఘర్

లఖిసరాయ్ జిల్లా

• అశోక్‌ధామ్ ఆలయం

మధుబని జిల్లా

• కపిలేశ్వర్ ఆలయం, రాహికా
• పరశమనినాథ్ ఆలయం, మధుబని
• ఉగ్నా మహాదేవ్ ఆలయం, భవానీపూర్
• కల్యాణేశ్వర్ మహాదేవ్ మందిర్
• గాండీవేశ్వర స్థాన్
• దక్షిణేశ్వర్ నాథ్ మహాదేవ్ మందిర్

ముజఫర్‌పూర్ జిల్లా

• బాబా గరీబ్ స్థాన మందిర్, ముజఫర్‌పూర్

పాట్నా జిల్లా

• నాయర్ దేవాలయం, పాట్నా

సమస్తిపూర్ జిల్లా

• ఖుద్నేశ్వర్ ఆస్థాన్ మోర్వా, మోర్వా

వైశాలి జిల్లా

• చౌముఖి మహాదేవ్, బసార్హ్
• లాల్ కేశ్వర్ శివాలయం
• పాతాలేశ్వర మందిరం

ఛత్తీస్‌గఢ్

• భోరండియో దేవాలయం
• మహాదేవ్ దేవాలయం, దేవబలోడ

గోవా

• మహాదేవ్ ఆలయం, తంబిడి సుర్ల
• మంగూషి ఆలయం
• నగుషి ఆలయం, బండోరా
• రామనాథి ఆలయం, బండోరా
• సప్తకోటేశ్వర్, నార్వే
• విమలేశ్వర్ ఆలయం, రివోనా

గుజరాత్

• సోమనాథ్ ఆలయం, వెరావల్
• నాగనాథ్ ఆలయం, ద్వారక

జమ్మూ కాశ్మీర్

•  అమర్‌నాథ్

కర్ణాటక

• భోగనందీశ్వర దేవాలయం, చిక్కబల్లాపూర్
• ధర్మస్థల ఆలయం, దక్షిణ కన్నడ
• హోయసలేశ్వర దేవాలయం, హళేబీడు
• కద్రి మంజునాథ్ ఆలయం, దక్షిణ కన్నడ
• కోటిలింగేశ్వర, కోలార్
• మహాబలేశ్వర్ ఆలయం, గోకర్ణ, ఉత్తర కన్నడ
• మురుడేశ్వర, ఉత్తర కన్నడ
• శ్రీకంఠేశ్వర దేవాలయం, నంజన్‌గూడు
• నాగరేశ్వర ఆలయం, బంకాపుర

కేరళ

• అలువా మహాదేవ ఆలయం
• చెంగన్నూర్ మహాదేవ ఆలయం, చెంగన్నూర్
• చౌవళ్లూరు శివాలయం, గురువాయూర్
• ఎల్నుమ్మెల్ శివాలయం
• ఎర్నాకులం శివాలయం, ఎర్నాకులం
• ఎట్టుమనూరు మహాదేవర్ దేవాలయం, ఎట్టుమనూరు
• జగన్నాథ దేవాలయం, తలస్సేరి
• కొలతుకర శివాలయం
• కొట్టియూర్ దేవాలయం, కొట్టియూర్
• మమ్మియూర్ దేవాలయం, గురువాయూర్
• పజాయ శ్రీకంఠేశ్వరం ఆలయం
• పెరువనం మహాదేవ ఆలయం, చెర్పు, త్రిస్సూర్
• పూన్‌కున్నం శివాలయం, పున్‌కున్నం
• రాజరాజేశ్వర దేవాలయం, తాలిపరంబ
• శ్రీ భవానీశ్వర దేవాలయం, పల్లూరుతి
• శ్రీకంఠేశ్వరం, తిరువనంతపురం
• తిరునక్కర శ్రీ మహాదేవర్ ఆలయం
• తిరు నాయథోడ్ శివ నారాయణ దేవాలయం
• తిరువంచికులం ఆలయం, కొడంగల్లూర్
• వడక్కునాథన్ ఆలయం, త్రిస్సూర్
• శ్రీ మహాదేవ ఆలయం, వైకోమ్
• వాజపల్లి మహా శివాలయం

మధ్యప్రదేశ్

ఛతర్‌పూర్ జిల్లా

• బ్రహ్మ దేవాలయం, ఖజురహో
• దులాదియో ఆలయం, ఖజురహో
• లాల్గువాన్ మహాదేవ ఆలయం, ఖజురహో
• మాతంగేశ్వర ఆలయం, ఖజురహో
• విశ్వనాథ దేవాలయం, ఖజురహో హోషంగాబాద్ జిల్లా

• జటాశంకర్ గుహ దేవాలయం, పచ్‌మర్హిఖాండ్వా జిల్లా

• ఓంకారేశ్వరాలయం, మంధాత/శివపురిమందసౌర్ జిల్లా

• పశుపతినాథ్ ఆలయం, మందసౌర్‌మోరెనా జిల్లా

• కాకన్మత్ ఆలయం, సిహోనియానీముచ్ జిల్లా

• సుఖానంద్ మహాదేవ్ జీ ఆలయం, జవాద్రైసెన్ జిల్లా

• భోజేశ్వర ఆలయం, భోజ్‌పూర్‌సియోని జిల్లా

• శ్రీ కాల భైరవ నాథ్ స్వామి ఆలయం, అదేగావ్‌ఉజ్జయిని జిల్లా

• కాల భైరవ దేవాలయం, ఉజ్జయిని
• మహాకాళేశ్వర జ్యోతిర్లింగ దేవాలయం, ఉజ్జయిని
• మంగళనాథ్ ఆలయం, ఉజ్జయిని

మహారాష్ట్ర

శివ మందిరం, అంబర్నాథ్ ఔరంగాబాద్ జిల్లా

• కైలాస దేవాలయం, ఎల్లోరా గుహలు
• ఘృష్ణేశ్వర దేవాలయం, వెరుల్కొల్హాపూర్ జిల్లా

• కోపేశ్వర దేవాలయం, ఖిద్రాపూర్ముంబై సిటీ జిల్లా

• బాబుల్నాథ్ ఆలయం, మలబార్ హిల్
• వాకేశ్వర్ వద్ద వల్కేశ్వర్ ఆలయం

నాసిక్ జిల్లా

• గోండేశ్వర దేవాలయం, సిన్నార్
• త్రయంబకేశ్వర్ శివాలయం, త్రయంబక్ సిటీ

పాల్ఘర్ జిల్లా

• శివ మందిర్, వంగావ్, మహారాష్ట్ర
• తుంగరేశ్వర దేవాలయం, వాసాయిపర్భాని జిల్లా

• శ్రీ వైజనాథ్ ఆలయం, పర్లి వైజనాథ్పూణే జిల్లా

• భీమశంకర్ దేవాలయం

ఒడిశా

• అఖండలమణి ఆలయం, భద్రక్
• బాబా భూసందేశ్వర్ ఆలయం, బాలాసోర్
• చందనేశ్వర్, బాలాసోర్
• ధబలేశ్వర్, కటక్
• గుప్తేశ్వర్ గుహ ఆలయం, జైపూర్
• కపిలాష్ ఆలయం, ధెంకనల్
• వాలుగల హుమా ఆలయం, సంబల్పూర్
• లింగరాజ ఆలయం, భువనేశ్వర్
• మహావినాయక ఆలయం, జాజ్పూర్
• ముక్తేశ్వర ఆలయం, భువనేశ్వర్
• పరశురామేశ్వర ఆలయం, భువనేశ్వర్

పంజాబ్

• ముక్తేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం, పఠాన్‌కోట్

రాజస్థాన్

• సబ్లి దేవాలయం, దుంగార్పూర్ జిల్లా
• రామేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం, బుండి జిల్లా

సిక్కిం

•  కిరాతేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం, లెగ్‌షిప్

తమిళనాడు

• ఆది కుంబేశ్వర దేవాలయం, కుంభకోణం
• ఐరావతేశ్వర దేవాలయం, దారాసురం
• అర్ధనారీశ్వర ఆలయం, తిరుచెంగోడ్
• అరుణాచలేశ్వర ఆలయం, తిరువణ్ణామలై
• భవానీ సంగమేశ్వర ఆలయం, భవానీ
• బృహదీశ్వర దేవాలయం, తంజావూరు
• చంద్ర చూడేశ్వర ఆలయం, హోసూర్
• ఇషా ఫౌండేషన్, కోయంబత్తూరు
• జలంతీశ్వర ఆలయం, తక్కోలం
• కపాలీశ్వర ఆలయం, చెన్నై
• కాశీ విశ్వనాథర్ ఆలయం, తెన్కాసి
• కూరైనాడు పుణుకీశ్వర ఆలయం, మైలాడుతురై
• మరుందీశ్వర ఆలయం, చెన్నై
• మాసిలమణిశ్వర దేవాలయం, తిరుముల్లైవాయల్
• మయూరనాథస్వామి ఆలయం, మైలాడుతురై
• మీనాక్షి ఆలయం, మదురై
• పరియూర్ కొండతు కాళీయమ్మన్ ఆలయం, పరియూర్
• పేరూర్ పతీశ్వర ఆలయం, కోయంబత్తూరు
• శంకరనాయినార్‌కోయిల్, శంకరన్‌కోవిల్
• సత్యనాథేశ్వర ఆలయం, కాంచీపురం
• తాయుమానస్వామి ఆలయం, తిరుచిరాపల్లి
• త్యాగరాజ దేవాలయం, తిరువొత్తియూర్
• త్యాగరాజ దేవాలయం, తిరువారూర్
• వేదపురీశ్వర ఆలయం, తిరువెర్కాడు
• వీరందీశ్వర్ ఆలయం, కోయంబత్తూరు

తెలంగాణ

• ఛాయా సోమేశ్వరాలయం, నల్గొండ
• కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర దేవాలయం, కాళేశ్వరం
• కీసరగుట్ట దేవాలయం, కీసరగుట్ట
• శ్రీ రాజరాజేశ్వరస్వామి ఆలయం, వేములవాడ
• రామప్ప దేవాలయం, వరంగల్

ఉత్తరాఖండ్

• బైజ్నాథ్, ఉత్తరాఖండ్
• బాలేశ్వర్ ఆలయం, చంపావత్
• దక్షేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం, కంఖాల్
• గోపీనాథ్ మందిర్, చమోలి గోపేశ్వర్
• జగేశ్వర్, అల్మోరా
• కల్పేశ్వర్
• కేదార్నాథ్ ఆలయం, కేదార్నాథ్
• మధ్యమహేశ్వరుడు
• నీలకంఠ మహాదేవ్ ఆలయం, రిషికేశ్
• పంచ కేదార్
• రుద్రనాథ్
• రుద్రేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం
• తుంగనాథ్, చమోలి జిల్లా

ఉత్తర ప్రదేశ్

• ఘుయిసర్నాథ్ ఆలయం, ప్రతాప్‌గఢ్
• హజారీ మహాదేవ్ ఆలయం, ఇటావా
• లోధేశ్వర్ మహాదేవ్ మందిర్, బారాబంకి
• శివద్వార్ ఉమా మహేశ్వర్ ఆలయం, సోనభద్ర
• వనేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం, కాన్పూర్
• కాశీ విశ్వనాథ దేవాలయం, వారణాసి, ఉత్తర ప్రదేశ్

పశ్చిమ బెంగాల్

• బయాస్పూర్ శివాలయం
• ఏక్తేశ్వర దేవాలయం
• జల్పేష్ దేవాలయం
• మహాకాల్ దేవాలయం, డార్జిలింగ్
• తారకేశ్వరుడు

బంగ్లాదేశ్

• గోపీనాథ ఆలయం, పాబ్నా

ఇవి కూడా చూడండి

• 108 శివాలయాలు