Jump to content

భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ

వికీపీడియా నుండి

ఆవు మరియు దూడ శిల్పం, ఉత్తర ప్రదేశ్, క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం. లాస్ ఏంజిల్స్ కౌంటీ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్ సేకరణ.

భారతీయ సమాజంలోని అనేక రంగాలలో పాల ఉత్పత్తి (డైరీ) ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. ఇందులో భారతీయ వంటకాలు, భారతదేశంలో మతం, భారతదేశ సంస్కృతి, మరియు భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఉన్నాయి.

300 మిలియన్లకు పైగా గోవు జాతి పశువులతో భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పాడి పశువుల మందను కలిగి ఉంది, ఇవి 190 మిలియన్ టన్నులకు పైగా పాలను ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి. పాల ఉత్పత్తి మరియు వినియోగం రెండింటిలోనూ ప్రపంచ దేశాలలో భారతదేశం మొదటి స్థానంలో ఉంది. ఉత్పత్తి అయ్యే పాలలో ఎక్కువ భాగం దేశీయంగానే వినియోగించబడుతుంది, అయితే స్వల్ప భాగం ఎగుమతి కూడా అవుతుంది. భారతీయ వంటకాలు, ముఖ్యంగా ఉత్తర భారత వంటకాలు పనీర్ వంటి అనేక రకాల పాల ఉత్పత్తులను కలిగి ఉంటాయి; అలాగే దక్షిణ భారత వంటకాలు ఎక్కువగా పెరుగు, పాలను ఉపయోగిస్తాయి. హిందూ మతపరమైన ఆచారాలలో, పురాణాలలో పాలు మరియు పాల ఉత్పత్తులు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.

భారత ఉపఖండంలో పాల ఉత్పత్తికి 8,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటి జెబు పశువుల (Zebu cattle) పెంపకం నాటి చారిత్రక మూలాలు ఉన్నాయి. ఈ ఉపఖండంలో కనీసం వైదిక కాలం నుండి పాలు, ముఖ్యంగా పాల ఉత్పత్తులను వినియోగిస్తున్నారు. 20వ శతాబ్దం మధ్య నుండి చివరి నాటికి, ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ (Operation Flood) కార్యక్రమం భారతీయ పాడి పరిశ్రమను ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దదిగా మార్చింది. అంతకుముందు, భారతదేశంలో పాల ఉత్పత్తి ప్రధానంగా గృహ ఆధారిత పెంపక కేంద్రాలలో మాత్రమే జరిగేది.

భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ యొక్క ఆర్థిక ప్రభావం చాలా గణనీయమైనది. ఉత్పత్తి అయ్యే పాలలో ఎక్కువ భాగం గేదెల నుండి వస్తుంది; ఆవు పాలు రెండవ స్థానంలో ఉండగా, మేక పాలు మూడవ స్థానంలో ఉన్నాయి. భారతదేశంలో గేదెల పాల నుండి పనీర్, వెన్న, నెయ్యి మరియు పెరుగు వంటి పెద్ద మొత్తంలో వైవిధ్యమైన పాల ఉత్పత్తులను తయారు చేస్తారు. భారతదేశంలోకి పాల దిగుమతులు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి మరియు వాటిపై సుంకాలు (tariffs) విధిస్తారు. ఈ దేశీయ పరిశ్రమను ప్రభుత్వ సంస్థలైన పశుసంవర్ధక, పాడిపరిశ్రమ మరియు మత్స్య మంత్రిత్వ శాఖ; నేషనల్ డైరీ డెవలప్‌మెంట్ బోర్డ్ (NDDB); మరియు భారతీయ ఆహార భద్రత మరియు ప్రమాణాల అధికారం (FSSAI) వంటివి నియంత్రిస్తాయి.

చరిత్ర

[మార్చు]

ప్రారంభ కాలం

[మార్చు]

భారత ఉపఖండంలో పాల ఉత్పత్తి (డైరీ) చరిత్ర సుమారు 8,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటి జెబు పశువుల (Zebu cattle) మొదటి పెంపకంతో ప్రారంభమైంది,[1] ఇవి భారతదేశంలోనే ఉద్భవించినట్లు భావిస్తున్నారు.[2] సింధు లోయ నాగరికత ప్రారంభ సమయానికి (క్రీ.పూ. c. 3300 – c. 1300), జెబు పశువులను పూర్తిగా మచ్చిక చేసుకుని వాటి పాలను ఉపయోగించారు. ఆ కాలపు ఎముకల అవశేషాలు మరియు మృణ్మయ పాత్రలలో (ceramics) ఇవి సమృద్ధిగా ప్రతిబింబిస్తాయి. గేదెలు కూడా దక్షిణాసియాకు చెందిన దేశీయ జంతువులే. పెంపకానికి చాలా కాలం ముందే ఇవి అడవులలో ఉన్నప్పటికీ, సింధు లోయ నాగరికత కాలం నాటికే వీటిని మచ్చిక చేసుకుని పొలం దున్నడానికి మరియు పాల కోసం ఉపయోగించారు. సింధు లోయలో మేకలు, గొర్రెలను కూడా మచ్చిక చేసుకున్నారు, అయితే వాటి నుండి పాలు పితికేవారా లేదా అనేది స్పష్టంగా తెలియదు.[3]

వైదిక కాలంలో (క్రీ.పూ. c. 1500 – c. 500), సాధారణ ఆహారంలో పాలు ఒక ప్రధానమైన భాగంగా ఉండేవి.[4] పాలు మరియు నెయ్యి (clarified butter) వంటి పాల ఉత్పత్తులను వినియోగించేవారు. వేదాలలో అనేక చోట్ల పాలను ప్రస్తావించారు మరియు ఆవుల గురించి 700 కంటే ఎక్కువ సూచనలు ఉన్నాయి, వాటిని ఎంతో గౌరవభావంతో వివరించారు[4][5] అలాగే వాటిని అఘ్న్య (చంపకూడనిది) అని పేర్కొన్నారు.[6][7] సమకాలీన సంస్కృతికి సంబంధించిన వివరాలతో నిండిన వేదాలు మరియు పాలీ కానన్ (Pali canon) రెండింటిలోనూ పాల ఉత్పత్తుల సమర్పణలు మరియు వాటి ప్రాసెసింగ్ గురించిన అనేక ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.[8] సాధారణంగా కాచిన ఆవు పాలను ధాన్యాలతో మిశ్రమంగా తయారు చేయడానికి, మరియు వేయించిన బార్లీతో కూడిన గంజి (gruel) తయారీకి ఉపయోగించేవారు.[4][9]

ఆ కాలంలో పాలను పెరుగు రూపంలో కూడా ఎక్కువగా వినియోగించేవారు. వేదాలలో కొద్దిగా పుల్లటి పాలను కలిపి పాలను తోడుపెట్టే (curdling) ప్రక్రియను వివరించారు.[10] పలాశ (palash) చెట్టు బెరడు మరియు రేగు పండు (jujube) వంటి వృక్ష పదార్ధాలను కలపడం ద్వారా కూడా పాలను తోడుపెట్టడం గురించి వారు పేర్కొన్నారు, వీటిలో రెన్నెట్ (rennet) వంటి ఎంజైమ్‌లు ఉండి ఉండవచ్చు.[10] ఎంజైమ్‌ల ద్వారా జున్ను (cheese) తయారీకి సంబంధించి డాక్యుమెంట్ చేయబడిన తొలి ఆధారాలలో ఇవి కొన్ని.[10][11]

ఇండోలజిస్ట్ వెండి డోనిగర్ (Wendy Doniger) వైదిక ప్రజలను అమెరికన్ కౌబాయ్లతో పోల్చారు, వారు తరచుగా తమ ప్రత్యర్థుల పశువుల కోసం దాడులు చేసేవారని ఆమె పేర్కొన్నారు.[12] వైదిక సమూహాలు పశువులను ఒక సంపదగా భావించాయని ఆమె మరింతగా వివరించారు.[6]

సూత్ర సాహిత్యం ప్రకారం, క్రీ.పూ. c. 800 – c. 300 కాలంలో పాలు లేదా పెరుగుతో వండిన అన్నం సాధారణ ఆహారంగా కొనసాగింది. ఆవులను రోజుకు రెండుసార్లు పితకడం జరిగేది. గర్భవతిగా ఉన్న వాటిని, ఋతుచక్రం (estrous cycle)లో ఉన్న వాటిని లేదా వేరే ఆవు దూడకు పాలిచ్చే ఆవులను పితికేవారు కాదు. పాయసం తయారీ గురించి కూడా ఇందులో ప్రస్తావించబడింది.[13] అతిథులను స్వాగతించడానికి పెరుగు లేదా నెయ్యితో తేనె కలిపిన మిశ్రమమైన మధుపర్కం ఉపయోగించబడేది. నెయ్యి ఒక పదార్థంగా ఉపయోగించి తీపి వంటకం తయారు చేయడం కూడా పేర్కొనబడింది.[14] ఆ కాలంలోని బౌద్ధ మరియు జైన గ్రంథాలు కూడా పాలు, దాని ఉత్పత్తులను ముఖ్యమైన ఆహార పదార్థాలుగా పరిగణించాయి, ముఖ్యంగా క్షీరాన్నం (milk-rice) ఎంతో ఇష్టమైనదిగా ఉండేది. పెరుగు, వెన్న మరియు మజ్జిగతో చేసే తయారీలను అవి ప్రస్తావించాయి. ఆవులు, గేదెల పాలతో పాటు ఒంటెలు మరియు మేకల పాలను కూడా ఉపయోగించేవారు.[15]

వివిధ మత నేపథ్యాలు ఉన్న పాలకుల పరిపాలన కాలంలో కూడా భారత ఉపఖండంలో పాలు, పెరుగు మరియు నెయ్యి ముఖ్యమైన ఆహార పదార్థాలుగా ఉన్నాయి. భారతీయ ఆహారంలో పాల ఉత్పత్తుల ఉనికిని పలువురు విదేశీ యాత్రికులు గమనించారు.[16]

ఆధునిక కాలం

[మార్చు]
రేణిగుంట రైల్వే స్టేషన్ వద్ద ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ అని రాసి ఉన్న పాలను రవాణా చేసే ఒక రైలు వ్యాగన్

భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ ఒకప్పుడు ప్రధానంగా సొంత అవసరాల కోసం పాలను ఉత్పత్తి చేసే జీవనాధార వృత్తిగా ఉండేది. 1919లో, బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల అధికారులు మొదటిసారిగా పాడి జంతువుల జనాభా గణనను నిర్వహించారు.[17] 1937లో వెలువడిన ఒక నివేదిక దేశంలో పాల వినియోగం చాలా తక్కువ స్థాయిలో ఉన్నట్లు చూపించింది. ఆ నివేదిక ప్రకారం సగటున రోజుకు ఒక వ్యక్తి కేవలం 7 ounces (200 g) (అన్ని పాల ఉత్పత్తులతో కలిపి) మాత్రమే పాలను తీసుకునేవారని అంచనా వేసింది, ఇది అన్ని ప్రధాన పాడి పరిశ్రమ దేశాలలోకెల్లా అత్యంత తక్కువ. పాడి జంతువుల ఉత్పాదకత తక్కువగా ఉండటం మరియు విస్తృతంగా ఉన్న పేదరికం.. పాల ఉత్పత్తి, వినియోగాన్ని పెంచడంలో ప్రధాన సవాళ్లుగా నిలిచాయి. భౌగోళిక మరియు ఆర్థిక పరిస్థితులను బట్టి వినియోగం మారినప్పటికీ, మొత్తంగా చూస్తే అది చాలా తక్కువగా ఉండేది.[18]

1920లలో, భారతదేశంలో ఆధునిక పాలను ప్రాసెస్ చేసే మరియు మార్కెటింగ్ చేసే సాంకేతికతలు పరిచయం చేయబడ్డాయి. నేషనల్ డైరీ డెవలప్‌మెంట్ బోర్డ్ (NDDB) 1965లో స్థాపించబడింది. ఇది 1969-70లో సహకార సంఘాల ద్వారా పాడి పరిశ్రమ రంగాన్ని ఆధునీకరించడానికి మరియు అభివృద్ధి చేయడానికి ఒక కార్యక్రమమైన ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ (Operation Flood)ను ప్రారంభించింది.[19] ఈ కాలంలో, ప్రైవేట్ మిల్క్ ప్లాంట్లు మరియు వ్యాపారుల దోపిడీ స్వభావం కారణంగా, పాడి సహకార సంఘాలు ఒక బలమైన శక్తిగా ఎదిగాయి.[20] ఈ సహకార సంఘాలు "ఆనంద్ మోడల్" (Anand model) ఆధారంగా పనిచేసేవి. ఇది మూడు అంచెల సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటుంది: (i) గ్రామ స్థాయిలో సహకార సంఘాలు (ప్రాథమిక ఉత్పత్తిదారులు), (ii) జిల్లా స్థాయిలో సహకార ఉత్పత్తిదారుల సంఘాలు (ఇవి పాలను సేకరించి ప్రాసెసింగ్ ప్లాంట్లను నడిపేవి), మరియు (iii) మార్కెటింగ్ కోసం రాష్ట్ర స్థాయి ఫెడరేషన్లు. ఈ మోడల్ గుజరాత్‌లోని ఆనంద్‌లో 1946లో ప్రారంభమై అభివృద్ధి చెందింది, ఆ తర్వాత దేశవ్యాప్తంగా దీనిని అవలంబించారు.[21][22]

ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ మూడు దశల్లో కొనసాగింది. మొదటి దశ (1970-1981) న్యూ ఢిల్లీ, ముంబై, కోల్‌కతా, మరియు చెన్నై పరిసర ప్రాంతాలలో పాల ఉత్పత్తిని అభివృద్ధి చేయడంపై దృష్టి పెట్టింది.[23] రెండవ దశ (1986 ప్రారంభంలో), ఈ ప్రాజెక్ట్ యొక్క పెద్ద దశగా మారి దేశవ్యాప్తంగా 147 పట్టణ కేంద్రాలకు పెట్టుబడులను విస్తరించింది.[24] 1990ల మధ్య కాలం వరకు కొనసాగిన మూడవ దశ, పెట్టుబడులను మరిన్ని చిన్న పట్టణాలకు విస్తరించింది.[25] భారత ప్రభుత్వం చేసిన పెట్టుబడులతో పాటు, ఆపరేషన్ ఫ్లడ్ యొక్క అనేక దశలకు ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank) మరియు యూరోపియన్ ఎకనామిక్ కమ్యూనిటీ (EEC) కొంతవరకు నిధులు సమకూర్చాయి.[26]

భారతదేశం 1997లో అమెరికాను అధిగమించి ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పాలను ఉత్పత్తి చేసే దేశంగా అవతరించింది.[27][28]

సంస్కృతి

[మార్చు]

వంటకాలు

[మార్చు]
భారతీయ పాల ఉత్పత్తులు మరియు వాటి తయారీ[29]
పద్ధతిఉత్పత్తులు
లాక్టిక్ యాసిడ్ కిణ్వ ప్రక్రియ (పులియబెట్టడం)దహి (పెరుగు), శ్రీఖండ్, లస్సీ
పులియబెట్టిన పాలను గడ్డకట్టించడంఛానా, పనీర్, వే (whey)
వేడి చేయడం ద్వారా పాలను చిక్కగా చేయడంఖీర్, కోవ, రబ్రీ, మలై
పాలను చిక్కగా చేసి గడ్డకట్టించడం (ఫ్రీజింగ్)కుల్ఫీ

ప్రాచీన కాలం నుండి నేటి వరకు భారతీయ వంటకాల్లో పాడి ఒక అంతర్భాగంగా ఉంది. ఉత్తర భారత వంటకాలు ముఖ్యంగా పాల ఉత్పత్తులపై ఎక్కువగా ఆధారపడతాయని ప్రసిద్ధి చెందాయి.[30] పంజాబీ వంటకాల యొక్క ప్రత్యేక లక్షణం ఒక రకమైన జున్ను అయిన పనీర్ ఉపయోగించడం. పంజాబీ వంటకమైన దాల్ మఖానీ అనేది నల్ల మినుములు, రాజ్మా, వెన్న మరియు మీగడ (క్రీమ్)లతో తయారుచేసే ఒక రిచ్ స్టూ.[31] జనాదరణ పొందిన పనీర్ వంటకాలలో మటర్ పనీర్, పాలక్ పనీర్, షాహీ పనీర్, పనీర్ కోఫ్తా మరియు పనీర్ బుర్జీ ఉన్నాయి. పనీర్‌ను పనీర్ పకోడా (ఒక వేయించిన స్నాక్) మరియు పనీర్ పరాఠా (పనీర్ స్టఫ్ చేసిన చపాతీ) తయారు చేయడానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు.[32] భారతీయ వంటకాల్లో ఒక రకమైన కాచిన వెన్న అయిన నెయ్యిని సాధారణంగా ఉపయోగిస్తారు. దీనిని బిర్యానీ వంటి అన్నం వంటకాలలో మరియు రోటీలపై రాయడానికి ఉపయోగిస్తారు. ఇది మంచి సువాసనను కలిగి ఉంటుంది మరియు దీనిని వంట నూనెగా కూడా ఉపయోగిస్తారు.[33][34] ఉత్తర భారత వంటకాల్లో గ్రేవీని చిక్కగా మరియు క్రీమీగా మార్చడానికి సాధారణంగా మీగడ (క్రీమ్) ఉపయోగిస్తారు.[35]

పాల యొక్క మరొక సాధారణ ఉపయోగం టీ (చాయ్). భారతదేశంలో వినియోగించే టీలో ఎక్కువ భాగం చక్కెర కలిపిన పాల టీ.[36] 20వ శతాబ్దంలో టీ తాగడం భారతీయ సంస్కృతిలో ఒక భాగమైంది,[37] 2018 నాటికి ఇక్కడ తలసరి వినియోగం 0.78 kilograms (1.7 lb) గా ఉంది.[38]

మతం

[మార్చు]
ఉదయపూర్‌లో ఒక ఆవు, 2019

భారformatలో మెజారిటీ మతమైన హిందూమతంలో ఆవుకు పవిత్రమైన స్థానం ఉంది. అయినప్పటికీ, భారతదేశంలో ఉత్పత్తి అయ్యే పాలలో దాదాపు సగం గేదెల నుండి వస్తుంది,[39][40][41][42][43] వీటి మాంసాన్ని కూడా వినియోగిస్తారు. ఆవుతో పోలిస్తే, నీటి గేదె అపవిత్రమైనదిగా మరియు అశుభకరమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. హిందూ పురాణాలలో, చెడును తరచుగా గేదె రూపంలో సూచిస్తారు. హిందూ మరణ దేవుడైన యముడు గేదె వాహనంపై ప్రయాణిస్తాడు. 1940లలో, మహాత్మా గాంధీ భారతీయ సమాజంలో గేదె పాలపై ఉన్న మక్కువను తప్పుబడుతూ, ఆవు పాలలోని పోషక విలువలను ప్రస్తావించారు.[44]

ప్రాచీన భారతీయ విశ్వోద్భవ శాస్త్రం (cosmology) ప్రకారం, భూమి యొక్క ఖండాలు పాలు మరియు నెయ్యి వంటి వివిధ రకాల పాల ఉత్పత్తులలో మునిగి ఉన్నాయని విశ్వసించేవారు.[45]

వెండి డోనిగర్ ప్రకారం, ప్రారంభ సాధారణ శకం (Common Era) సమయంలో, ఆదర్శ హిందూ భక్తుని ఆచారం ఆవులను బలి ఇవ్వడం మరియు తినడం నుండి ఆవులను పితకడం వైపు మారింది.[46] అంటే, పాలు వంటి ఉత్పత్తులను ఉపయోగించడం కోసం ఆవులను "వేటాడటం" నుండి వాటిని "సంరక్షించడం" వైపు సాంస్కృతిక మార్పు జరిగిందని ఆమె వాదించారు.[47] పాలు, పెరుగు మరియు నెయ్యి హిందువులకు ఐదు పవిత్రమైన గోవు ఉత్పత్తులలో (పంచగవ్యాలు) మూడు ముఖ్యమైనవి.[48]

మహాశివరాత్రి[49][50] మరియు నాగపంచమి[51] వంటి అనేక హిందూ పండుగలలో భక్తులు సమర్పించే సమర్పణలలో పాలు ఒకటి. సంక్రాంతి (పొంగల్) సమయంలో, మట్టి పాత్రలో పాలు పొంగిపొర్లే వరకు బియ్యాన్ని ఉడికించి, ఆపై ఆ అన్నాన్ని దేవుళ్లకు, ఆవులకు మరియు చివరగా కుటుంబ సభ్యులకు సమర్పిస్తారు.[52][53] హోలీ పండుగ సమయంలో, కొద్దిగా మత్తునిచ్చే పానీయమైన తాండై తయారీకి పాలను ఉపయోగిస్తారు.[54] కేరళలో, 2015లో ఓణం పండుగ కోసం రాష్ట్ర ప్రభుత్వం 8.5 మిలియన్ లీటర్ల పాలను సేకరించింది.[55]

ప్రారంభ బౌద్ధమతంలో, దాని అహింస సిద్ధాంతం కారణంగా పాలు తాగడం నైతికంగా సరైనదేనా అనే విషయమై కొంత వివాదం నడిచింది, ఎందుకంటే ఇది దూడలకు లభించే పోషణను హరిస్తుంది. అయితే కాలక్రమేణా ఈ అభిప్రాయాన్ని వదిలివేశారు.[48]

జైనమతం, అహింస మరియు శాఖాహారంపై మరింత కఠినమైన అభిప్రాయాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, పాల ఉత్పత్తుల వినియోగాన్ని నిషేధించలేదు. జైన సిద్ధాంతం ఏ జీవికైనా ఉద్దేశపూర్వకంగా బాధ లేదా శ్రమ కలిగించడాన్ని నిషేధించినప్పటికీ, చాలా మంది జైన మతస్థులు పాల ఉత్పత్తులను వినియోగిస్తారు. ఇది ఆ మతంలో కొంత అంతర్గత చర్చకు కారణమైంది. కొందరు జైన మతస్థులు జంతువులకు హింస (హాని) కలిగించకుండా పాడి ఉత్పత్తులను (ఉన్ని వంటి ఇతర జంతు ఉత్పత్తులతో పాటు) తయారు చేయవచ్చని వాదిస్తారు. అయితే, ఇది పారిశ్రామిక పాల ఉత్పత్తిలో జంతువులకు కలిగే తీవ్రమైన బాధను విస్మరిస్తుందని మరికొందరు భావిస్తారు. ప్రస్తుతం జైన సమాజంలో వీగనిజం (పూర్తిగా జంతు ఉత్పత్తులను దూరం పెట్టడం) వైపు మొగ్గు పెరుగుతోంది.[56]

సాంప్రదాయ వైద్యం

[మార్చు]

భారతదేశంలో ఆచరించబడే ప్రత్యామ్నాయ వైద్య విధానమైన ఆయుర్వేదంలో పాలు ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.[57] పాలు మంచి జీర్ణక్రియ మరియు ప్రశాంతతను ఇచ్చే గుణాలను కలిగి ఉన్నందున ఆయుర్వేదం ప్రతిరోజూ పాలను తీసుకోవాలని సిఫార్సు చేస్తుంది.[58]

ఉత్పత్తి

[మార్చు]

వివిధ రకాల పశువుల వారీగా పాల ఉత్పత్తి నిష్పత్తి (2017–18)[39]

  దేశీయ గేదెలు (35%)
  స్థానిక/జాతి వివరణ లేని గేదెలు (14%)
  మేకలు (4%)
  జాతి వివరణ లేని ఆవులు (10%)
  దేశీయ ఆవులు (10%)
  సంకర జాతి (క్రాస్-బ్రెడ్) ఆవులు (26%)
  విదేశీ (ఎక్సోటిక్) ఆవులు (1%)

ప్రపంచ దేశాలన్నింటిలోనూ పాల ఉత్పత్తి మరియు వినియోగంలో భారతదేశం అగ్రస్థానంలో ఉంది.[59][60] 2018 నాటికి ఇక్కడ వార్షిక పాల ఉత్పత్తి 186 మిలియన్ టన్నులుగా ఉంది.[61]

2020 నాటి అంచనాల ప్రకారం, భారతదేశ స్థూల దేశీయోత్పత్తి (GDP)లో దాదాపు 4.2% పాడి పరిశ్రమ ద్వారానే లభిస్తుంది.[62] 2019లో, భారతీయ పాడి పరిశ్రమ రంగం ఏటా 4.9% చొప్పున వృద్ధి చెందుతున్నట్లు నివేదించబడింది.[63] 2018–19లో 187.7 మిలియన్ టన్నుల పాలు ఉత్పత్తి అయ్యాయని, మరియు భారతదేశంలో తలసరి పాల లభ్యత రోజుకు 394 గ్రాములుగా ఉందని భారత ప్రభుత్వం పేర్కొంది.[64]

2019 పశుగణన ప్రకారం, భారతదేశంలో 300 మిలియన్లకు పైగా గోవు, గేదె జాతి పశువులు ఉన్నాయి, ఇందులో 192.49 మిలియన్ల ఆవులు, 109.85 మిలియన్ల గేదెలు ఉన్నాయి.[65] భారతదేశంలో ఉత్పత్తి అయ్యే పాలలో దాదాపు సగం ఆవుల నుండి కాకుండా నీటి గేదెల నుండి వస్తుంది;[39][41] గతంలో, నీటి గేదెలే భారతదేశంలో అత్యధిక పాలను ఉత్పత్తి చేసేవి.[66] 2019 నాటి అంచనాల ప్రకారం, గేదెలు 91.82 మిలియన్ టన్నుల పాలను ఉత్పత్తి చేశాయి.[40] అత్యధికంగా ఉత్పత్తి చేయబడుతున్న పాల రకాలలో మేక పాలు మూడవ స్థానంలో ఉన్నాయి,[57] 2017–18 నాటికి వీటి వాటా 4% గా ఉంది.[39] భారతీయ స్థానిక ఆవులు మరియు గేదెల జాతులలో ప్రధానంగా కనిపించే జన్యురూపం (genotype) A2A2 గా వర్గీకరించబడింది, అంటే ఇవి A2 పాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.[67]

దేశంలో స్వదేశీ/స్థానిక ఆవుల జాతుల సంఖ్య క్రమంగా తగ్గుతుండగా, ఎక్కువ ఉత్పాదకత కలిగిన విదేశీ మరియు సంకర జాతుల (cross-bred) పశువుల సంఖ్య పెరుగుతోంది.[65] సంకర జాతి ఆవులు రోజుకు 7.61 kilograms (16.8 lb), విదేశీ ఆవులు రోజుకు 11.48 kilograms (25.3 lb) పాలను ఇస్తుండగా, స్థానిక ఆవులు రోజుకు కేవలం 3.73 kilograms (8.2 lb) పాలను మాత్రమే ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి.[39] అయినప్పటికీ, కొంతమంది నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం, దేశీయ ఆవుల పాలలో పోషక విలువలు ఎక్కువగా ఉంటాయి, కాబట్టి వాటి సంఖ్య తగ్గడం వల్ల దీర్ఘకాలంలో ఆరోగ్యం మరియు పర్యావరణంపై ప్రతికూల ప్రభావాలు పడవచ్చు.[65]

నేడు భారతదేశం పాల ఉత్పత్తిలో దాదాపు స్వయంసమృద్ధి సాధించింది.[68][69] 1947లో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు, పాడి పరిశ్రమ మరియు వ్యాపారం దాదాపు పూర్తిగా గృహ రంగానికి మాత్రమే పరిమితమై ఉండేవి. 1930లు మరియు 1940లలో పాల ఉత్పత్తి సహకార సంఘాలను ఏర్పాటు చేయడానికి కొన్ని వివిక్త ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాతే ఇవి విజయవంతమయ్యాయి.[70] 1968 మరియు 2001 మధ్య భారతదేశంలో పాల ఉత్పత్తి సుమారు మూడు రెట్లు పెరిగి, ఏడాదికి 80 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులకు చేరుకుంది.[71] 2004–05 నాటికి పాల ఉత్పత్తి 90.7 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది.[72] 2010 నాటికి, భారతదేశ మొత్తం వ్యవసాయ ఉత్పత్తిలో పాడి పరిశ్రమ వాటా 20% గా ఉంది.[69]

కేవలం మహారాష్ట్రలోనే దాదాపు 4 మిలియన్ల మంది పాడి రైతులు ఉన్నారు,[73] అయితే 2014 నాటి గణాంకాల ప్రకారం గుజరాత్ భారతదేశంలోనే అత్యధిక పాడి ఉత్పత్తిని కలిగిన రాష్ట్రంగా నిలిచింది.[74] భారతదేశంలోని పశువుల రంగం పెద్ద సంఖ్యను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వివిధ జాతుల ఉత్పాదకత మాత్రం తక్కువగానే ఉంటుంది. 1992 నాటికి అత్యధిక జనాభా కలిగిన పశువుల (ఆవుల) సంఖ్య 204 మిలియన్లుగా ఉండేది.[75] భారతదేశంలో పాల ఉత్పత్తి ప్రధానంగా చిన్న తరహా పాడి రైతుల నుంచే వస్తుంది; భారతదేశంలోని 75 మిలియన్ల గ్రామీణ పాడి ఫారమ్‌లలో చాలా వాటికి 10 లేదా అంతకంటే తక్కువ పశువులు మాత్రమే ఉన్నాయి, మరియు ఇవి కుటుంబాల ద్వారానే నిర్వహించబడుతున్నాయి.[76]

నీటి గేదెల వినియోగం

[మార్చు]
2015లో కేరళలోని త్రిస్సూర్ జిల్లా, కోడస్సేరి సమీపంలో నీటి గేదె

ప్రపంచంలోనే భారీ స్థాయిలో పాలను ఉత్పత్తి చేసే ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే, భారతీయ పాడి పరిశ్రమలో గేదె పాల వాటా చాలా ఎక్కువగా ఉండటం ఒక ప్రత్యేకత. 2013 వరకు దేశంలో ఉత్పత్తి అయ్యే మొత్తం పాలలో సగానికి పైగా గేదెల నుంచే వచ్చేది,[77] అయితే వినియోగదారులలో ఆవు పాలకు డిమాండ్ పెరగడం వల్ల ప్రస్తుతం ఈ శాతం 50% కంటే తక్కువకు పడిపోయింది.[78] గుర్తించబడిన గేదె జాతులు చాలానే ఉన్నప్పటికీ, దేశంలోని సగానికి పైగా గేదెలు ఏ ప్రత్యేక జాతికీ చెందనివి (non-descript).[79] వాటిలో ముర్రా గేదె అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన పాడి జాతి,[80] మరియు దీనికి ఇతర దేశాల నుండి కూడా మంచి డిమాండ్ ఉంది.[81] నీలి-రవి మరియు జాఫరాబాదీ గేదెలు కూడా మంచి పాల దిగుబడిని ఇస్తాయి.[82]

సమాజంలో ఆవుకు ఉన్న పవిత్రమైన స్థానం కారణంగా పాలు ఇవ్వని ఆవులను (dry cows) వదిలించుకోవడం కష్టంగా మారడంతో, అనేక రాష్ట్రాల్లోని పాడి రైతులు గేదెల పెంపకానికే మొగ్గు చూపుతున్నారు.[78] ఎందుకంటే నీటి గేదెలు తమ పాల చక్రం ముగిసిన తర్వాత లేదా దిగుబడి తగ్గినప్పుడు సాధారణంగా మాంసం మార్కెట్ (slaughter) కోసం విక్రయించబడతాయి.[83] భారతదేశంలోని చాలా రాష్ట్రాల్లో ఆవుల వధ నిషేధించబడింది.[84]

గేదెలు తక్కువ నాణ్యత గల మేతను కూడా ఆవుల కంటే సమర్థవంతంగా జీర్ణం చేసుకోగలవు మరియు ఆవుల పెంపకం కంటే గేదెల పెంపకం ఖర్చు తక్కువ. అవి దేశీయ ఆవుల జాతుల కంటే ఎక్కువ పాల దిగుబడిని కూడా ఇస్తాయి.[85][86]

పాల ధరలు అందులోని కొవ్వు (Fat) శాతాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడుతుండటంతో, కొందరు రైతులు గేదె పాలకే ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. గేదె పాలలో 7–7.5% కొవ్వు ఉంటుంది, ఇది ఆవు పాల కంటే దాదాపు రెట్టింపు.[78] అనేక సాంప్రదాయ భారతీయ పాల ఉత్పత్తుల యొక్క ప్రత్యేక రుచి మరియు గుణాలకు గేదె పాలే కారణం.[85] పనీర్ వంటి అధిక కొవ్వు కలిగిన పాల ఉత్పత్తుల తయారీకి గేదె పాలను ఎక్కువగా ఇష్టపడతారు,[87] అయితే ఛానా (chhena) తయారీకి ఆవు పాలను ఇష్టపడతారు.[88]

ఆవు పాలతో పోలిస్తే గేదె పాలలో ఉండే కొన్ని జీవరసాయన (biochemical) వ్యత్యాసాల వల్ల, ఆవు పాల కోసం రూపొందించబడిన సాంప్రదాయ డైరీ ప్రాసెసింగ్ సాంకేతికతలు గేదె పాలకు తగినవి కావు. తగినంత పరిశోధనలు జరగకపోవడం వల్ల గేదె పాల పరిశ్రమలో ఉత్పాదకత వృద్ధి పరిమితంగానే ఉంది. ఆవు పాలపై సాధించిన శాస్త్రీయ ఫలితాలను సాధారణంగా గేదె పాలకు వర్తింపజేయలేము.[85]

పశువుల సంకరజాతి అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు

[మార్చు]

భారతదేశంలో పశువుల సంకరజాతి (Cross-breeding) అభివృద్ధి 1875లోనే ప్రారంభమైనప్పటికీ, 1961 వరకు విధాన నిర్ణేతల నుండి దీనికి పెద్దగా ప్రాధాన్యత లభించలేదు.[89] పాల ఉత్పత్తిని మెరుగుపరిచే ఉద్దేశ్యంతో 1965 నుండి దేశీయ జాతులను విదేశీ జాతులతో సంకరం చేసే ప్రక్రియ విస్తృతంగా చేపట్టబడింది.[90] అయితే, ఇటువంటి కార్యక్రమాలు అనేక వివాదాలకు కూడా దారితీశాయి.[91]

1982 పశుగణన ప్రకారం, దేశంలోని మొత్తం పశువులలో సంకరజాతి పశువులు 4.6% మాత్రమే ఉన్నాయి. వాటిలో సగం ఉత్తర ప్రదేశ్ మరియు కేరళలోనే ఉన్నాయి, కేరళ తన దేశీయ పశువులలో 46% ని సంకరజాతి పశువులతో భర్తీ చేసింది.[91]

1965లో, పశుసంవర్ధక కమిటీ సంకరజాతి అభివృద్ధి కోసం జెర్సీ పశువులను, మరియు పరిమితంగా బ్రౌన్ స్విస్, హోల్‌స్టెయిన్ ఫ్రైసియన్ పశువులను ఉపయోగించాలని సిఫార్సు చేసింది. వివిధ ప్రయోగాల తర్వాత జెర్సింద్ (అలహాబాద్ అగ్రికల్చరల్ ఇన్స్టిట్యూట్ వద్ద), కరన్ స్విస్, కరన్ ఫ్రైస్ (నేషనల్ డైరీ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ వద్ద) మరియు సునందిని (కేరళలో) వంటి కొత్త జాతులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.[92]

1984 లో జరిగిన ఒక సమీక్షలో, దేశీయ పశువులు లేదా గేదెల కంటే సంకరజాతి ఆవులు అధిక పాల ఉత్పత్తికి మరింత అనుకూలమైనవని తేలింది. మేతను పాలుగా మార్చడంలో కూడా ఇవి మరింత సమర్థవంతంగా పనిచేస్తాయని కనుగొన్నారు. తర్వాతి కాలంలో జరిగిన అధ్యయనాలు కూడా ఇదే విధమైన ముగింపులను ఇచ్చాయి మరియు సంకరజాతి అభివృద్ధి వల్ల పాల ఉత్పత్తి పెరగడం, గ్రామీణాభివృద్ధి జరగడం వంటి ప్రభావాలను గుర్తించాయి.[93] సంకరజాతి వల్ల పశువులలో గర్భధారణ రేటు పెరగడం, పాలు ఇవ్వని కాలం (dry periods) తగ్గడం మరియు పాలు ఇచ్చే రోజుల వ్యవధి (lactation lengths) గణనీయంగా పెరగడం వంటి ఫలితాలు వచ్చాయి.[94]

ప్రాసెసింగ్

[మార్చు]

ప్యాక్ చేసిన పాలు

[మార్చు]
గుజరాత్‌లోని అముల్ డైరీ ప్లాంట్

అంచనాల ప్రకారం, ఉత్పత్తి అయ్యే మొత్తం పాలలో సుమారు 25% వాణిజ్యపరమైన ప్రాసెసింగ్‌కు లోనవుతాయి, అందులో సుమారు 70% ప్యాక్ చేసిన పాలుగా విక్రయించబడగా, మిగిలిన 30% పాల ఉత్పత్తుల తయారీకి ఉపయోగించబడుతుంది. ప్యాక్ చేసిన పాలు సాధారణంగా పాశ్చరైజ్డ్ (pasteurised) పాలుగా ఉంటాయి, మరియు చాలా డైరీలలో ఆవు పాలు, గేదె పాలను వేరువేరుగా సేకరించే వ్యవస్థలు లేనందున ఇవి సాధారణంగా రెండు రకాల పాల మిశ్రమంగా ఉంటాయి. వీటిని పాలలో ఉండే కొవ్వు (Fat) శాతాన్ని బట్టి వివిధ రకాలుగా విక్రయిస్తారు:[95]

రకంకొవ్వు (Fat) %సాలిడ్స్-నాట్-ఫ్యాట్ (SNF) %
ఫుల్ క్రీమ్ మిల్క్ (Full cream milk)6%9%
స్టాండర్డైజ్డ్ మిల్క్ (Standardised milk)4.5%8.5%
టోన్డ్ మిల్క్ (Toned milk)3.0%8.5%
డబుల్ టోన్డ్ మిల్క్ (Double toned milk)1.5%9%
స్కిమ్మ్డ్ మిల్క్ (Skimmed milk)0.5%8.7%

పాల ఉత్పత్తులు

[మార్చు]

భారతదేశంలో సంక్లిష్టమైన మరియు సాంప్రదాయ పద్ధతుల ద్వారా పెద్ద సంఖ్యలో వివిధ రకాల పాల ఉత్పత్తులు తయారు చేయబడుతున్నాయి.[96] 1630ల నాటికే, బెంగాల్ ప్రాంతం పాలు ఆధారిత మిఠాయిలకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఈ కీర్తి నేటికీ కొనసాగుతోంది.[97] యూరోమోనిటర్ (Euromonitor) యొక్క 2014 అంచనా ప్రకారం, ప్యాక్ చేసిన పాల ఉత్పత్తుల రిటైల్ విక్రయాల విలువ 10.2 బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లుగా ఉంది.[98]

కిణ్వ ప్రక్రియ (Fermentation) ఆధారిత పద్ధతుల ద్వారా దహి (పెరుగు), శ్రీఖండ్, మిష్తీ దొయి, లస్సీ మరియు చాస్ (మజ్జిగ) వంటి ఉత్పత్తులను తయారు చేస్తారు. మొత్తం పాల ఉత్పత్తిలో దాదాపు 7-9% నేరుగా వినియోగించే పెరుగు తయారీ కోసం ఉపయోగించబడుతుంది.[99] పెరుగును ఎక్కువగా ఇళ్లలోనే తయారు చేసినప్పటికీ,[100] ఇది పారిశ్రామికంగా కూడా ఉత్పత్తి చేయబడుతోంది. శ్రీఖండ్ అనేది చక్కెర కలిపిన మరియు నీరు తొలగించిన గట్టి పెరుగు, ఇది పశ్చిమ మరియు దక్షిణ భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.[101] మిష్తీ దొయి అనేది తూర్పు భారతదేశంలో ప్రాచుర్యం పొందిన తీపి పెరుగు యొక్క మరొక రూపం. దీనికి సాధారణంగా చెరకు చక్కెరను ఉపయోగిస్తున్నప్పటికీ, కొన్ని రకాల్లో తాటి బెల్లాన్ని (palm jaggery) కూడా ఉపయోగిస్తారు. శ్రీఖండ్ మరియు మిష్తీ దొయిలను సాధారణంగా డెజర్ట్‌లు లేదా స్నాక్స్‌గా తింటారు. లస్సీ అనేది ఉత్తర భారతదేశంలో ప్రాచుర్యం పొందిన తీపి మజ్జిగ పానీయం. లస్సీని అల్ట్రా-హై-టెంపరేచర్ ప్రాసెసింగ్ (UHT) ద్వారా పారిశ్రామికంగా ఉత్పత్తి చేస్తారు.[102]

యాసిడ్ లేదా ఇతర పదార్థాలను చేర్చి పాలను విరగ్గొట్టే ప్రక్రియ (coagulation) ద్వారా పనీర్ మరియు ఛానా లభిస్తాయి. కాచిన పాలకు నిమ్మరసం లేదా సిట్రిక్ యాసిడ్ వంటి పదార్థాలను చేర్చి, ఆపై ఆ మిశ్రమాన్ని యాంత్రిక ఒత్తిడితో వడకట్టడం ద్వారా పనీర్ తయారు చేయబడుతుంది.[103] పనీర్ చారిత్రకంగా అధిక కొవ్వు ఉన్న గేదె పాలతో ఇళ్లలోనే తయారు చేయబడేది, మరియు ఇది భారతదేశంలో అత్యధికంగా ఉపయోగించే పాల ఉత్పత్తులలో ఒకటి.[104] ఉత్పత్తి అయ్యే మొత్తం పాలలో సుమారు 5% పనీర్‌గా మార్చబడుతుందని అంచనా.[87] ఛానా అనేది మరొక సాంప్రదాయ పాల ఉత్పత్తి, ఇది కూడా వేడి పాలకు ఆర్గానిక్ యాసిడ్‌ను చేర్చి తయారు చేయబడుతుంది. ఇది పనీర్‌ను పోలి ఉన్నప్పటికీ మరింత మెత్తగా మరియు ఆకారం లేకుండా ఉంటుంది. దీనిని నేరుగా తినకుండా, రసగుల్లా, రసమలై మరియు సందేష్ వంటి వివిధ రకాల భారతీయ మిఠాయిల తయారీకి బేస్ మెటీరియల్‌గా ఉపయోగిస్తారు. 2009 నాటి అంచనాల ప్రకారం దేశంలో ఛానా వార్షిక ఉత్పత్తి 2,00,000 టన్నులుగా ఉంది.[32]

వినియోగం

[మార్చు]
2019లో అమృత్‌సర్‌లో గారగ్‌ (gagar) అనే సాంప్రదాయ ఇత్తడి పాత్రలలో పాలను రవాణా చేస్తున్న విక్రేతలు

భారతదేశం అంతటా పాల వినియోగ స్థాయిలు ఒకేలా లేవు. వాయువ్య భారతదేశంలోని ప్రజలు పాలను ఎక్కువగా వినియోగిస్తారు; ఈశాన్య ప్రాంతాల ప్రజలు తక్కువగా వినియోగిస్తారు. మాంసం మరియు గుడ్ల వినియోగం ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో పాల వినియోగం తక్కువగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది, ఎందుకంటే శాకాహారులకు లభించే కొన్ని పరిమిత ప్రోటీన్ వనరులలో పాల ఉత్పత్తులు ఒకటి.[105][106] పాలకు ఉన్న డిమాండ్ యొక్క ఆదాయ స్థితిస్థాపకత (income elasticity of demand) ఒకటి కంటే ఎక్కువగా ఉంటుంది: అంటే ఆదాయ స్థాయిలు పెరిగేకొద్దీ పాల వినియోగం కూడా పెరుగుతుంది.[107]

2011–12 నాటి గణాంకాల ప్రకారం, 30 రోజులకు గాను తలసరి పాల వినియోగం గ్రామీణ కుటుంబాలలో 4.333 litres (1.145 US gal) గా మరియు పట్టణ కుటుంబాలలో 5.422 litres (1.432 US gal) గా ఉంది.[108] దీనికి సంబంధించి నెలవారీ ఖర్చు గ్రామీణ వినియోగదారులకు ₹116.33 గాను, పట్టణ వినియోగదారులకు ₹186.47 గాను ఉంది.[106]

2018 నాటి అంచనాల ప్రకారం, ద్రవ పాల వినియోగం 67.7 మిలియన్ టన్నులుగా ఉంటుందని భావించారు, ఇది ఏటా 6-7 మిలియన్ టన్నుల చొప్పున పెరుగుతోంది. విలువ ఆధారిత పాల ఉత్పత్తులలో (value-added dairy products) నెయ్యి అత్యధికంగా వినియోగించబడుతోంది. నాన్-ఫ్యాట్ డ్రైడ్ మిల్క్ (NFDM) మరియు వెన్నల డిమాండ్ వరుసగా 600,000 టన్నులు మరియు 5.6 మిలియన్ టన్నులుగా ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది.[109] అసంఘటిత రంగంలో ఉత్పత్తి అయ్యే పాల కంటే సంఘటిత (ఫార్మల్) రంగంలో ఉత్పత్తి అయ్యే పాశ్చరైజ్డ్ పాలు సురక్షితమైనవనే నమ్మకం కారణంగా వాటికి డిమాండ్ నిరంతరం పెరుగుతోంది.[110]

జంతు సంక్షేమం

[మార్చు]
తల్లి పాలు తాగకుండా నిరోధించడానికి కట్టేయడం వల్ల, ఆకలితో అలమటించి మరణించిన ఒక దూడ.

భారతీయ పాల ఉత్పత్తికి సంబంధించి ప్రధాన జంతు సంక్షేమ సమస్యలలో ఆవులను బలవంతంగా గర్భం దాల్చేలా చేయడం, పుట్టిన వెంటనే దూడలను వాటి తల్లుల నుండి వేరు చేయడం, పశువైద్య సంరక్షణ లేకపోవడం, మగ దూడలను ఆకలితో అలమటించేలా చేయడం, వివిధ రకాల బాధాకరమైన శరీర అవయవాల కోత లేదా మార్పులు (invasive procedures), కుంటితనం, పారిపోకుండా నిరోధించడానికి చిన్న గొలుసులు లేదా తాడులతో కట్టేయడం, అపరిశుభ్రమైన నివాస పరిస్థితులు, పశువులను పరుషంగా నిర్వహించడం, పాలు ఇవ్వని ఆవులను మరియు మగ దూడలను ఒత్తిడితో కూడిన పరిస్థితులలో చట్టవిరుద్ధంగా ఇతర ప్రాంతాలకు తరలించడం మరియు వాటిని రోడ్లపై వదిలేయడం వంటివి ఉన్నాయి. చాలా రాష్ట్రాల్లో పశువుల వధ (slaughter) చట్టవిరుద్ధం కావడంతో, పాడి రైతులు పాలు ఇవ్వని ఆవులను లేదా మగ దూడలను మానవీయ పద్ధతిలో వదిలించుకోలేక పోతున్నారు. వాటికి మేత పెట్టే ఆర్థిక భారాన్ని తప్పించుకోవడానికి వాటిని చట్టవిరుద్ధంగా తరలించడం, రోడ్లపై వదిలేయడం లేదా ఆకలితో అలమటించేలా చేయడం వంటి మార్గాలను ఎంచుకుంటున్నారు.[111][112][113][114][115] మగ దూడలను ఆకలితో చంపే విధానం ఎంత విస్తృతంగా ఉందంటే, దూడలు చనిపోయిన తర్వాత కూడా తల్లి పశువుల నుండి పాలను పితకడం కొనసాగించడానికి, ఆ దూడల శవాలలో గడ్డిని నింపి (stuffing) అవి బతికే ఉన్నట్లు తల్లి పశువులను నమ్మించడం ఒక సాధారణ పద్ధతిగా మారింది.[116][114]

భారతీయ పాడి పరిశ్రమ తరచుగా యానిమల్ ఈక్వాలిటీ (Animal Equality)[116], PETA[113], వీ యానిమల్స్ (We Animals)[114], మరియు వరల్డ్ యానిమల్ ప్రొటెక్షన్ (World Animal Protection)[115] వంటి జంతు హక్కుల మరియు జంతు సంక్షేమ సంస్థల నుండి తీవ్ర విమర్శలను ఎదుర్కొంటోంది. పీటా ఇండియా (PETA India) వాదన ప్రకారం, పాల ఉత్పత్తులు కూడా మాంసాహారం కిందికే వస్తాయని, పాల ఉత్పత్తులను శాకాహారంగా ముద్రించడం ద్వారా భారతదేశంలో పాలు మానవీయ పద్ధతుల్లోనే ఉత్పత్తి చేయబడుతున్నాయని వినియోగదారులను తప్పుదోవ పట్టించినట్లవుతుందని పేర్కొంది.[113]

నిబంధనలు

[మార్చు]

పశువులు మరియు పాల ఉత్పత్తి

[మార్చు]
పశువుల నిర్వహణపై 1900 నాటి 'కౌ-కీపింగ్ ఇన్ ఇండియా' పుస్తకం నుండి ఒక చిత్రం

పాల ఉత్పత్తిని నియంత్రించే ప్రధాన సంస్థ పశుసంవర్ధక మరియు పాడిపరిశ్రమ శాఖ (DAH&D).[117] 1991 కంటే ముందు, పాడిపరిశ్రమ వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖలోని ఒక విభాగంగా నిర్వహించబడేది; వ్యవసాయం మరియు ఆహార శుద్ధి మంత్రిత్వ శాఖల నుండి లభించే పాడి-సంబంధిత విధులను ఏకీకృతం చేయడానికి ఒక ప్రత్యేక శాఖ ఏర్పాటు చేయబడింది. DAH&D పశుసంపదను నిర్వహిస్తుంది మరియు పాడి పరిశ్రమ అభివృద్ధికి సంబంధించిన విషయాలను చూసుకుంటుంది. ఇది వర్గీస్ కురియన్ చేత భారతీయ పాడి పరిశ్రమకు ఆర్థిక సహాయం మరియు అభివృద్ధి చేయడానికి స్థాపించబడిన పరిశోధనా సంస్థ అయిన నేషనల్ డెయిరీ డెవలప్‌మెంట్ బోర్డ్ (NDDB) కు కూడా నిర్వహణ అధికార సంస్థగా వ్యవహరిస్తుంది.[63] భారత ప్రభుత్వం తరపున నేషనల్ డెయిరీ ప్లాన్‌ను కూడా NDDB నిర్వహిస్తుంది.[118] DAH&D లోపల, క్యాటిల్ డివిజన్ (పశువుల విభాగం) పాడి పరిశ్రమ అభివృద్ధిపై దృష్టి పెడుతుంది.[119] 2014 నుండి, వర్గీస్ కురియన్ పుట్టినరోజైన నవంబర్ 26ను 'జాతీయ పాలు దినోత్సవం' (National Milk Day) గా జరుపుకుంటున్నారు.[120]

పశువుల ఆరోగ్య ధృవీకరణను DAH&D చేత నిధులు పొందే వెటర్నరీ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా నిర్వహిస్తుంది. వెటర్నరీ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా పాడి పశువుల తనిఖీ కోసం, వ్యాధుల వ్యాప్తిని నియంత్రించడానికి మరియు పశుసంపదను బలోపేతం చేయడానికి నిబంధనలను రూపొందిస్తుంది.[121] పాడి పరిశ్రమలోని పశువులను 'జంతువులపై క్రూరత్వ నివారణ చట్టం 1960' (Prevention of Cruelty to Animals Act 1960) ద్వారా కూడా నియంత్రిస్తారు, దీని కింద పాలు పితకడం, కృత్రిమ గర్భధారణ మరియు పశువుల రవాణాకు సంబంధించిన మార్గదర్శకాలు జారీ చేయబడతాయి. ఈ మార్గదర్శకాలను DAH&D పర్యవేక్షిస్తుంది మరియు అమలు చేస్తుంది.[122] భారతదేశంలోని అనేక రాష్ట్రాల్లో పాడి పశువుల వధ, ముఖ్యంగా ఆవుల వధ నిషేధించబడింది. 2017లో, కేంద్ర ప్రభుత్వం జంతువులపై క్రూరత్వ నివారణ (పశువుల మార్కెట్ నియంత్రణ) నిబంధనలు 2017ను జారీ చేసింది, ఇది పాలు ఇచ్చే పశువులను వధ కోసం విక్రయించడాన్ని నిషేధించింది.[123]

అవసరమైన వస్తువుల చట్టం 1955 (Essential Commodities Act 1955) ప్రకారం, భారతదేశంలో ఉత్పత్తుల నియంత్రణ, సరఫరా మరియు విక్రయాలను నియంత్రించడానికి భారత ప్రభుత్వం ఆదేశాలను జారీ చేయవచ్చు. ఈ చట్టం కింద 1992లో జారీ చేయబడిన మిల్క్ అండ్ మిల్క్ ప్రొడక్ట్స్ ఆర్డర్ (MMPO) ఇప్పటికీ అమలులో ఉంది. దీని ప్రకారం రోజుకు 10,000 లీటర్ల కంటే ఎక్కువ పాలను నిర్వహించే ఏ వ్యక్తి అయినా కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల వద్ద నమోదు చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది.[124]

కల్తీ మరియు ఆహార భద్రత

[మార్చు]

యూరియా, డిటర్జెంట్ పౌడర్, వెజిటబుల్ ఆయిల్, కొవ్వు, ఉప్పు మరియు నీటి మిశ్రమంతో తయారయ్యే "సింథటిక్ పాలు" (కృత్రిమ పాలు) ఉత్తర భారత రాష్ట్రాల్లో బహిరంగంగా పాలుగా విక్రయించబడుతున్నాయి. ఈ మిశ్రమం సహజ పాల వలె రంగు మరియు కొవ్వు శాతాన్ని కలిగి ఉంటుంది, కానీ సహజ పాల ధరలో చాలా తక్కువ ఖర్చుతో దీనిని తయారు చేయవచ్చు.[125][126] భారతదేశంలో నెయ్యి, మిఠాయిలు మరియు ఇతర పాల ఉత్పత్తులలో పంది కొవ్వు (lard) మరియు ఇతర జంతువుల కొవ్వులను కల్తీ చేయడం సర్వసాధారణం. మిఠాయిలు మరియు ఇతర పాల ఉత్పత్తులకు డిమాండ్ పెరిగే పండుగ సీజన్లలో ఇటువంటి విపరీతమైన కల్తీ ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.[127][128] పాలను కల్తీ చేసే వారికి గరిష్ట శిక్షగా జీవిత ఖైదు విధించడాన్ని భారత సుప్రీం కోర్టు సమర్థించింది. దీనిని ఉత్తర ప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్ మరియు ఒడిశా రాష్ట్రాలు అమలు చేశాయి.[129][127]

వినియోగం కోసం ఉద్దేశించిన పాల ఉత్పత్తుల నియంత్రణ అధికార సంస్థ ఫుడ్ సేఫ్టీ అండ్ స్టాండర్డ్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (FSSAI). ఇది భారత ప్రభుత్వంలోని ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ కింద పనిచేస్తుంది. 2019లో FSSAI చేసిన ఒక సర్వేలో పరీక్షించిన పాల నమూనాలలో 93% మానవ వినియోగానికి సురక్షితమైనవిగా తేలింది, అయితే దాదాపు 41% నమూనాలు ఏదో ఒక నాణ్యతా ప్రమాణంలో వెనుకబడ్డాయి. కల్తీ కంటే కలుషితం కావడం (contamination) మరింత తీవ్రమైన సమస్యగా గుర్తించబడింది. కనుగొనబడిన కలుషితాలలో అఫ్లాటాక్సిన్ M1 (5.7% నమూనాలలో) మరియు యాంటీబయాటిక్స్ (1.2%) ఉన్నాయి. పరీక్షించిన 6,432 నమూనాలలో కేవలం 12 నమూనాలలో మాత్రమే హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్, యూరియా, డిటర్జెంట్లు మరియు న్యూట్రలైజర్లు వంటి కల్తీ పదార్థాలు కనుగొనబడ్డాయి.[130][131][132] మే 2020లో, కన్స్యూమర్ గైడెన్స్ సొసైటీ ఆఫ్ ఇండియా (CGSI) నివేదిక ప్రకారం మహారాష్ట్రలోని పాలలో 79% వరకు కల్తీ జరుగుతోందని తేలింది.[133]

పర్యావరణ ప్రభావం

[మార్చు]

మే 2020లో, నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ (NGT) భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ వల్ల పర్యావరణంపై పడే ప్రభావాన్ని పర్యవేక్షించడానికి వీలుగా మార్గదర్శకాలను జారీ చేయాలని కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (CPCB) ని ఆదేశించింది. ముఖ్యంగా స్థానిక జలాశయాలపై ప్రభావం, పాడి పరిశ్రమల నుండి వెలువడే మిథేన్ ఉద్గారాలు (methane emissions) మరియు జంతువుల వ్యర్థాల నిర్వహణపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టాలని సూచించింది.[134][135][136] భారతదేశంలోని పాడి పరిశ్రమలు పర్యావరణ నిబంధనలను పాటించకపోవడంపై దాఖలైన ఒక కేసు విచారణ సందర్భంగా ఈ ఆదేశాలు వచ్చాయి.[137] దీని ప్రకారం కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి జారీ చేసిన కొత్త మార్గదర్శకాల ప్రకారం, డెయిరీలు నివాస ప్రాంతాలు మరియు రహదారులకు కనీస దూరంలో ఉండాలి, అలాగే లైసెన్సింగ్ విధానం, క్రమబద్ధమైన పర్యావరణ తనిఖీలు (audits) మరియు డెయిరీ ఫారమ్‌ల నీటి వినియోగంపై ఆంక్షలు విధించాల్సి ఉంటుంది.[138]

వాణిజ్యం

[మార్చు]

దిగుమతులు

[మార్చు]

భారతదేశం ప్రస్తుతం ప్రాసెస్ చేసిన పాల పొడి (processed milk powder) మరియు వెన్న, జున్ను (cheese), వే (whey), మరియు పెరుగు వంటి పాల ఉత్పన్నాలతో సహా దిగుమతి చేసుకునే పాల ఉత్పత్తులపై సుంకాలను విధిస్తుంది. వీటిలో, వే మరియు జున్ను భారతదేశం అత్యధికంగా దిగుమతి చేసుకునే ఉత్పత్తులు, వీటిలో ఎక్కువ భాగం తదుపరి ప్రాసెసింగ్ మరియు ఆహార ఉత్పత్తిలో ఉపయోగించబడతాయి. పాల ఉత్పత్తులపై దిగుమతి సుంకాలను సడలించే అంశం ప్రాంతీయ సమగ్ర ఆర్థిక భాగస్వామ్యం (Regional Comprehensive Economic Partnership - RCEP) సందర్భంలో భారతదేశానికి చర్చల అంశంగా మారింది.[107][139]

2011లో, FSSAI జంతువుల రెన్నెట్ (rennet) ను ఉపయోగించి తయారుచేసే అన్ని రకాల జున్నుల (cheese) దిగుమతిని దేశంలోకి నిషేధించింది. ఈ పదార్థాన్ని కొత్తగా పుట్టిన దూడల పొట్ట నుండి సేకరిస్తారు, ఈ ప్రక్రియలో ఆ జంతువు చనిపోతుంది. జంతువుల రెన్నెట్ దిగుమతిపై 1984 నుండి నిషేధం ఉంది.[140]

2020లో, స్కిమ్డ్ మిల్క్ పౌడర్ (skimmed milk powder) ను ఎలాంటి దిగుమతి సుంకాలు లేకుండా భారతదేశంలోకి అనుమతించాలనే పరిశ్రమ ప్రతిపాదనపై భారతీయ పాల ఉత్పత్తిదారుల నుండి, ముఖ్యంగా అమూల్ (Amul) నుండి తీవ్ర నిరసనలు మరియు వ్యతిరేకత వ్యక్తమయ్యాయి. ఇది దేశీయ పాల ఉత్పత్తిని దెబ్బతీస్తుందనే కారణంతో వారు దీనిని వ్యతిరేకించారు.[141]

మతపరమైన కారణాల వల్ల, భారతదేశంలోకి దిగుమతి అయ్యే చాలా పాల ఉత్పత్తులకు ఒక ప్రత్యేక ధృవీకరణ పత్రం (certification) అవసరం. ఆయా పశువులకు నెమరువేసే జంతువుల (ruminant) నుండి సేకరించిన పదార్ధాలు కలిగిన మేతను తినిపించలేదని అందులో ధృవీకరించాలి. దీని పర్యవసానంగా, అమెరికా (U.S.) కు చెందిన చాలా పాల ఉత్పత్తుల దిగుమతిపై నిషేధం ఉంది. అమెరికా పాల ఉత్పత్తులకు భారతీయ మార్కెట్లో చోటు కల్పించే విషయమై భారత మరియు అమెరికా ప్రభుత్వాల మధ్య వాణిజ్య చర్చలు జరిగాయి.[142][59]

2008 నుండి, చైనా నుండి పాలు మరియు పాల ఉత్పత్తుల దిగుమతిపై భారత ప్రభుత్వం నిషేధం విధించింది. చైనా పాలల్లో మెలమైన్ (melamine) అనే విషపూరిత పదార్థం ఉన్నట్లు నివేదికలు రావడంతో ఈ నిషేధాలు విధించబడ్డాయి.[143][144]

ఎగుమతులు

[మార్చు]

2019–20 కాలంలో, భారతదేశం 51,421.85 మెట్రిక్ టన్నుల పాల ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేసింది, దీని మొత్తం విలువ ₹1,341.03 కోట్లు (US$186.71 మిలియన్లు). భారతదేశం నుండి ఎగుమతి అయ్యే ప్రధాన దేశాలలో యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్, భూటాన్, టర్కీ, ఈజిప్ట్ మరియు అమెరికా ఉన్నాయి.[145] దేశీయ వినియోగం చాలా ఎక్కువగా ఉండటం మరియు ప్రపంచ మార్కెట్ ధరలతో పోలిస్తే అంతగా పోటీ పడలేని కారణాల వల్ల, భారతదేశం నుండి పాల ఉత్పత్తుల ఎగుమతులు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి.[146]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Wiley 2014, p. 54.
  2. ↑ Nivsarkar, Vij & Tantia 2013.
  3. ↑ Wiley 2014, p. 55.
  4. 1 2 3 Wiley 2014, p. 57.
  5. ↑ Alter, Joseph S. (3 ఆగస్టు 1992). The Wrestler's Body: Identity and Ideology in North India. University of California Press. p. 148. ISBN 978-0-520-91217-5.
  6. 1 2 Doniger 2009, p. 112.
  7. ↑ Singh, Upinder (2008). A History of Ancient and Early Mediaeval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India. ISBN 978-81-317-1120-0.
  8. ↑ Hirata 2020, p. 77.
  9. ↑ Prakash 1961, pp. 12–13.
  10. 1 2 3 Kindstedt, Paul (2012). Cheese and Culture: A History of Cheese and its Place in Western Civilization. Chelsea Green Publishing. p. 37. ISBN 978-1-60358-412-8.
  11. ↑ Anajaria, Jonathan Shapiro; Jasani, Mansi (2016). Donnelly, Catherine (ed.). The Oxford Companion to Cheese. Oxford University Press. p. 373. ISBN 978-0-19-933089-8.
  12. ↑ Doniger 2009, p. 111.
  13. ↑ Prakash 1961, pp. 35–38.
  14. ↑ Prakash 1961, pp. 40–41.
  15. ↑ Prakash 1961, pp. 62–63.
  16. ↑ Wiley 2017, p. 44.
  17. ↑ Mohan, C. Madan (1989). Dairy Management in India: A Study in Andhra Pradesh. Mittal Publications. p. 31. OCLC 220684728.
  18. ↑ Wiley 2017, pp. 44–46.
  19. ↑ Sinha 2007, p. v.
  20. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 97.
  21. ↑ Hirata 2020, p. 76.
  22. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 98.
  23. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, pp. 19–20.
  24. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 20.
  25. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 21.
  26. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, pp. 20–21.
  27. ↑ The Worldwatch Institute (2015). State of the World 2001. Island Press. p. 58. ISBN 978-1-61091-638-7.
  28. ↑ Chakraborty, Sumit (1 జూన్ 2017). "On World Milk Day, a look at how India became the largest producer and why it continues to be so". The Financial Express. ఒరిజినల్ నుండి 16 నవంబరు 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 సెప్టెంబరు 2020.
  29. ↑ Hirata 2020, p. 79.
  30. ↑ Misra, Anoop (2012). Dietary Considerations in Diabetes – ECAB. Elsevier Health Sciences. p. 78. ISBN 978-81-312-3209-5.
  31. ↑ Hosking, Richard (2006). Authenticity in the Kitchen: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2005. Oxford Symposium. p. 394. ISBN 978-1-903018-47-7.
  32. 1 2 ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "Shutleff" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  33. ↑ Hirata 2020, p. 85.
  34. ↑ Koeller, Kim; France, Robert La (2013). Gluten Free Dining in Indian Restaurants. R & R Publishing. p. 14. ISBN 978-0-9829599-7-8.
  35. ↑ "Indian Cooking Hacks: Swap Cream And Starch In Curries With These Healthy Ingredients". NDTV Food. 28 మే 2019. ఒరిజినల్ నుండి 2 జూన్ 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 ఆగస్టు 2020.
  36. ↑ Ghosh, Ambarish (17 మే 2019). "Tea culture: A transformation is brewing in India". The Statesman.
  37. ↑ Wiley 2014, p. 66.
  38. ↑ "Gujarat top tea drinker". The Telegraph. 28 ఆగస్టు 2018. ఒరిజినల్ నుండి 22 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 సెప్టెంబరు 2020.
  39. 1 2 3 4 5 Ministry of Animal Husbandry, Dairying and Fisheries 2019, p. 3.
  40. 1 2 Shridhar, Tarun; Gupta, Sharad (5 మార్చి 2020). "Don't allow it to be cowed down". The Indian Express. ఒరిజినల్ నుండి 5 మార్చి 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 సెప్టెంబరు 2020.
  41. 1 2 Yates, Jack (28 నవంబరు 2018). "Three diverse Indian dairy systems compared". Farmers Weekly. ఒరిజినల్ నుండి 28 నవంబరు 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 సెప్టెంబరు 2020.
  42. ↑ Fuller, M. F., ed. (2004). The Encyclopedia of Farm Animal Nutrition. CABI. p. 589. ISBN 978-0-85199-369-0. 35% of India's milk animals, other than goats, are river buffaloes and they produce almost 70% of India's milk.
  43. ↑ Vijh, R. K.; Tantia, M. S.; Mishra, B.; Bharani Kumar, S. T. (1 జూలై 2008). "Genetic relationship and diversity analysis of Indian water buffalo (Bubalus bubalis)". Journal of Animal Science. 86 (7): 1495–1502. doi:10.2527/jas.2007-0321. ISSN 0021-8812. PMID 18344309. River buffaloes are the mainstay of the dairy industry in India and are fast replacing indigenous cattle (Bos indicus) in milk pockets or areas of concentrated milk production.
  44. ↑ Wiley 2017, p. 50.
  45. ↑ Doniger 2009, p. 60.
  46. ↑ Doniger 2009, p. 112–113.
  47. ↑ Doniger 2009, p. 113.
  48. 1 2 Wiley 2017, p. 43.
  49. ↑ "Why milk is an integral part of Maha Shivratri celebration". The Times of India. 21 ఫిబ్రవరి 2020. ఒరిజినల్ నుండి 22 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 ఆగస్టు 2020.
  50. ↑ Sengupta, Sushmita (14 ఫిబ్రవరి 2018). "Mahashivratri 2018: Why Milk Plays a Significant Role in This Festival". NDTV Food. ఒరిజినల్ నుండి 27 సెప్టెంబరు 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 ఆగస్టు 2020.
  51. ↑ "What is the significance of milk in Nag Panchami". The Times of India. 25 జూన్ 2020. ఒరిజినల్ నుండి 27 జూలై 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 ఆగస్టు 2020.
  52. ↑ "Pongal". Encyclopædia Britannica. ఒరిజినల్ నుండి 23 అక్టోబరు 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 ఆగస్టు 2020. {{cite web}}: |archive-date= / |archive-url= timestamp mismatch; 23 జనవరి 2019 suggested (help)
  53. ↑ "Why rice and milk are overflowed during Pongal celebrations?". The Times of India. 14 జనవరి 2019. ఒరిజినల్ నుండి 23 జనవరి 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 ఆగస్టు 2020.
  54. ↑ Fieldhouse, Paul (2017). Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions. ABC-Clio. p. 272. ISBN 978-1-61069-412-4.
  55. ↑ N., Smitha (19 ఆగస్టు 2015). "Kerala to buy 85 lakh litres of milk for Onam". Deccan Chronicle. ఒరిజినల్ నుండి 23 జూలై 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 ఆగస్టు 2020.
  56. ↑ Puskar-Pasewicz, Margaret (2010). Cultural Encyclopedia of Vegetarianism. ABC-CLIO. p. 142. ISBN 978-0-313-37557-6.
  57. 1 2 Wiley 2014, p. 83.
  58. ↑ Sengupta, Sushmita (4 జనవరి 2018). "What Is The Best Time To Drink Milk According To Ayurveda?". NDTV Food. ఒరిజినల్ నుండి 17 జూన్ 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 ఆగస్టు 2020.
  59. 1 2 Landes, Maurice; Cessna, Jerry; Kuberka, Lindsey; Jones, Keithly (1 మార్చి 2020). "India's Dairy Sector Structure, Performance, and Prospect". USDA ERS. United States Department of Agriculture, Economic Research Service. ఒరిజినల్ నుండి 18 ఆగస్టు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  60. ↑ Wiley 2017, p. 41.
  61. ↑ "Overview of global dairy market developments in 2018" (PDF). Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations. మార్చి 2019. p. 8. ఒరిజినల్ నుండి 11 జూలై 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 ఆగస్టు 2020.
  62. ↑ Hussain, Siraj (6 ఆగస్టు 2020). "India's COVID-19 Crisis Has Placed Its Dairy Farmers at a Crossroads". The Wire. ఒరిజినల్ నుండి 20 ఆగస్టు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  63. 1 2 "Indian dairy sector grew 6.4% annually over the last four years". Business Line. 25 జూలై 2019. ఒరిజినల్ నుండి 25 జూలై 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  64. ↑ "Milk Production in India: Milk production and per capita availability of milk in India". National Dairy Development Board, Government of India. ఒరిజినల్ నుండి 17 ఆగస్టు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 ఆగస్టు 2020.
  65. 1 2 3 Sharma, Harikishan (17 అక్టోబరు 2019). "Explained: Reading the livestock census". The Indian Express. ఒరిజినల్ నుండి 9 డిసెంబరు 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 సెప్టెంబరు 2020.
  66. ↑ Wiley 2014, p. 82
  67. ↑ Satyanarayana, KV (19 ఏప్రిల్ 2018). "The hype over branded A2 milk". Business Line. ఒరిజినల్ నుండి 17 జూలై 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  68. ↑ Ramakumar, R. (6 నవంబరు 2019). "A victory for the dairy sector". The Hindu. ISSN 0971-751X. ఒరిజినల్ నుండి 22 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  69. 1 2 Kannan & Birthal 2010, p. 1.
  70. ↑ Shah, Deepak (1998). Kainth, Gursharan Singh (ed.). India's Rural Cooperatives. Regency Publications. p. 285. ISBN 978-81-86030-54-7.
  71. ↑ Rajendran & Mohanty 2004, p. 34.
  72. ↑ Sinha 2007, p. 3.
  73. ↑ Tare, Kiran (28 జూలై 2020). "Why dairy farmers are protesting in Maharashtra". India Today. ఒరిజినల్ నుండి 28 జూలై 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  74. ↑ Wiley 2014, p. 87.
  75. ↑ Sinha 2007, p. 2.
  76. ↑ Narula, Svati Kirsten (15 జూలై 2014). "India's 75 million dairy farms now produce more milk than all of the European Union". Quartz. ఒరిజినల్ నుండి 29 మార్చి 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  77. ↑ Wiley 2014, p. 82.
  78. 1 2 3 Das, Sohini (17 మే 2017). "Now, dairy farmers prefer to milk buffaloes than cows?". Business Standard India. ఒరిజినల్ నుండి 21 ఫిబ్రవరి 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 సెప్టెంబరు 2020.
  79. ↑ Nilotpal, Ghosh (జూలై 2019). Livestock Production Management. PHI Learning Pvt. Ltd. ISBN 978-93-88028-98-1.
  80. ↑ Park, Young W.; Haenlein, George F. W., eds. (2008). Handbook of Milk of Non-Bovine Mammals. John Wiley & Sons. p. 199. ISBN 978-0-470-99972-1.
  81. ↑ Bhat & Yadav 2018, p. 220.
  82. ↑ Bhat & Yadav 2018, p. 67.
  83. ↑ Damodaran, Harish (18 ఏప్రిల్ 2012). "Cow Belt or Buffalo Nation?". Business Line. ఒరిజినల్ నుండి 20 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 సెప్టెంబరు 2020.
  84. ↑ Intodia 2017, p. 2.
  85. 1 2 3 Khedkar, C. D.; Kalyankar, S. D.; Deosarkar, S. S. (2015). Caballero, Benjamin; Toldra, Fidel; Finglas, Paul M. (eds.). Encyclopedia of Food and Health. Elsevier Science. p. 522. ISBN 978-0-12-384953-3.
  86. ↑ Simoons, Frederick J. (2019). "13". In Noble, Allen G. (ed.). India: Cultural Patterns And Processes. Routledge. p. 57. ISBN 978-0-429-72463-3.
  87. 1 2 Khan, Shahnawaz Umer; Pal, Mohammad Ashraf (డిసెంబరు 2011). "Paneer production: A review". Journal of Food Science and Technology. 48 (6): 645–660. doi:10.1007/s13197-011-0247-x. ISSN 0022-1155. PMC 3551056. PMID 23572801.
  88. ↑ Kumar, Jitendra; Gupta, V. K.; Kumar, Sanjeev; Kumar, Suryamani (మార్చి 2015). "Effect of coagulants on the quality of chhana and rasogolla obtained from admixture of buffalo milk and butter milk". Journal of Food Science and Technology. 52 (3): 1736–1741. doi:10.1007/s13197-013-1146-0. ISSN 0022-1155. PMC 4348269. PMID 25745249. Generally, cow milk is preferred for chhana making …
  89. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 38.
  90. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 35.
  91. 1 2 Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 36.
  92. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, pp. 38–39.
  93. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, p. 39.
  94. ↑ Venkatasubramanian, Singh & Rao 2003, pp. 40–42.
  95. ↑ Intodia 2017, p. 5.
  96. ↑ Hirata 2020, p. 78.
  97. ↑ Krondl, Michae (ఆగస్టు 2010). "The Sweetshops of Kolkata". Gastronomica. 10 (3). University of California Press: 58–65. doi:10.1525/gfc.2010.10.3.58.
  98. ↑ Lagos & Intodia 2015, p. 2.
  99. ↑ Steinkraus 1996, p. 277.
  100. ↑ "FNB News – Dahi, related products – Industry point of view update". fnbnews.com.
  101. ↑ Steinkraus 1996, p. 284.
  102. ↑ Chandan, Ramesh C.; Hui, Y. H.; White, Charles H.; Kilara, Arun, eds. (28 ఫిబ్రవరి 2008). Manufacturing Yogurt and Fermented Milks. John Wiley & Sons. p. 14. ISBN 978-0-470-27653-2.
  103. ↑ Hirata 2020, pp. 85–87.
  104. ↑ Lagos & Intodia 2015, p. 3.
  105. ↑ Lewis, Martin (8 మార్చి 2016). "Mapping the Consumption of Milk and Meat in India". The Wire. ఒరిజినల్ నుండి 22 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  106. 1 2 Damodaran, Hamish (12 జూన్ 2015). "In India, to be veg is to drink a lot of milk". The Indian Express. ఒరిజినల్ నుండి 29 జూన్ 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  107. 1 2 "Explained: Why dairy is RCEP sticking point". The Indian Express. 11 అక్టోబరు 2019. ఒరిజినల్ నుండి 3 ఆగస్టు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 ఆగస్టు 2020.
  108. ↑ Damodara, Harish (27 ఫిబ్రవరి 2020). "How much milk does the country produce?". The Indian Express. ఒరిజినల్ నుండి 24 మార్చి 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 సెప్టెంబరు 2020.
  109. ↑ Intodia 2017, p. 4.
  110. ↑ Mani, Radha; Intodia, Vijay (15 అక్టోబరు 2014). "Dairy and Products Annual 2014" (PDF). United States Department of Agriculture, Foreign Agricultural Service.
  111. ↑ Buncombe, Andrew. "Nothing's sacred: the illegal trade in India's holy cows". The Independent. The Independent. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 జూన్ 2026.
  112. ↑ Pathak, Sushmita. "India's 5 million stray cows are sacred — and a growing nuisance". National Geographic. National Geographic. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 జూన్ 2026.
  113. 1 2 3 "Let's Get Real: Cow and Buffalo Milk Is Non-Vegetarian". PETA India. PETA. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 జూన్ 2026.
  114. 1 2 3 "Documenting Dairy Farming in India". We Animals. We Animals. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 జూన్ 2026.
  115. 1 2 "The Better Dairy Campaign". World Animal Protection India. World Animal Protection. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 జూన్ 2026.
  116. 1 2 Deshmukh, Amy. "Behind India's Dairy: Filth, Suffering, and Hidden Dangers in Your Glass of Milk". Animal Equality India. Animal Equality. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 జూన్ 2026.
  117. ↑ "About the Department". Department of Animal Husbandry and Dairying. ఒరిజినల్ నుండి 16 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  118. ↑ "Dilip Rath appointed as NDDB chairman". The Times of India. 2 డిసెంబరు 2016. ఒరిజినల్ నుండి 28 ఏప్రిల్ 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  119. ↑ "Cattle and Dairy Development". Department of Animal Husbandry and Dairying. ఒరిజినల్ నుండి 12 ఆగస్టు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  120. ↑ Doctor, Vikram (22 నవంబరు 2019). "National Milk Day and the man who made it possible". The Economic Times. ఒరిజినల్ నుండి 19 మార్చి 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 సెప్టెంబరు 2020.
  121. ↑ Department of Animal Husbandry and Dairying, Veterinary Council of India. "About Us". ఒరిజినల్ నుండి 16 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 సెప్టెంబరు 2020.
  122. ↑ "Two-year undercover study reveals cruel side of India's dairy industries". Hindustan Times. 25 నవంబరు 2017. ఒరిజినల్ నుండి 21 జూలై 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 సెప్టెంబరు 2020.
  123. ↑ "Cattle trade rules: Government was warned within". The Indian Express. 24 జూలై 2018. ఒరిజినల్ నుండి 26 జూలై 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 సెప్టెంబరు 2020.
  124. ↑ "Milk and Milk Product Order 1992 | Department of Animal Husbandry & Dairying". www.dahd.nic.in. ఒరిజినల్ నుండి 16 ఫిబ్రవరి 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 సెప్టెంబరు 2020.
  125. ↑ Sonalker, Manoher V. (2007). India: The Giant Awakens!. Atlantic Publishers. p. 182. ISBN 978-81-269-0769-4.
  126. ↑ Singh, Ram Lakhan; Mondal, Sukanta, eds. (2019). Food Safety and Human Health. Academic Press. pp. 136–138. ISBN 978-0-12-816334-4.
  127. 1 2 Dudeja, Puja; Gupta, Rajul K.; Minhas, Amarjeet Singh, eds. (2016). Food Safety in the 21st Century: Public Health Perspective. Academic Press. p. 130. ISBN 978-0-12-801846-0.
  128. ↑ "Is the milk you are having safe? Here's what you need to know". The Economic Times. 8 అక్టోబరు 2018.
  129. ↑ Anand, Utkarsh (6 ఆగస్టు 2016). "Milk adulteration: Supreme Court favours life imprisonment as maximum punishment". The Indian Express. ఒరిజినల్ నుండి 25 మార్చి 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 సెప్టెంబరు 2020.
  130. ↑ "Telling Numbers: 93% milk samples found safe, 41% had quality issues". The Indian Express. 21 అక్టోబరు 2019. ఒరిజినల్ నుండి 22 అక్టోబరు 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 సెప్టెంబరు 2020.
  131. ↑ "37.7% of processed milk samples fail to meet quality norm: FSSAI study". The Hindu. 18 అక్టోబరు 2019. ఒరిజినల్ నుండి 23 అక్టోబరు 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 సెప్టెంబరు 2020.
  132. ↑ "41% milk samples of poor quality, 7% samples unfit to consume: FSSAI survey". The Economic Times. 18 అక్టోబరు 2019. ఒరిజినల్ నుండి 22 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 సెప్టెంబరు 2020.
  133. ↑ Gajara, Dhairya (4 మార్చి 2020). "79% milk in Maharashtra is adulterated: study". The Hindu. ఒరిజినల్ నుండి 22 ఆగస్టు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 సెప్టెంబరు 2020.
  134. ↑ "NGT directs CPCB to issue guidelines on monitoring of environmental norms by dairies". The Week (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 అక్టోబరు 2020.
  135. ↑ "NGT directs CPCB to issue guidelines on monitoring of environmental norms by dairies". Outlook India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 అక్టోబరు 2020.
  136. ↑ "NGT asks CPCB to finalise norms for checking pollution by dairies". Business Standard India. Press Trust of India. 10 జూలై 2019. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 అక్టోబరు 2020.
  137. ↑ Staff Reporter (31 జనవరి 2020). "NGT tells boards of all States to file report on pollution by dairy farms". The Hindu (in Indian English). ISSN 0971-751X. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 అక్టోబరు 2020.
  138. ↑ Singh, Paras (18 సెప్టెంబరు 2020). "Delhi: Tighter rules for dairies in offing". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 అక్టోబరు 2020.
  139. ↑ Sidhartha (5 సెప్టెంబరు 2019). "Milk import a concern in FTA talks". The Times of India. ఒరిజినల్ నుండి 9 జూలై 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 ఆగస్టు 2020.
  140. ↑ Sen, Sree (28 అక్టోబరు 2017). "India's indigenous cheeses have crafted a savoury comeback: Tracing their journey to gourmet stardom". Firstpost. ఒరిజినల్ నుండి 16 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 సెప్టెంబరు 2020.
  141. ↑ Sally, Madhvi. "Amul object proposal of industry to import SMP at zero percent duty". The Economic Times. ఒరిజినల్ నుండి 22 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 ఆగస్టు 2020.
  142. ↑ Suneja, Kirtika (24 డిసెంబరు 2018). "India ready to allow US dairy imports with riders". The Economic Times. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  143. ↑ "Govt extends ban on import of milk products from China". The Economic Times. 23 ఏప్రిల్ 2019. ఒరిజినల్ నుండి 5 జూన్ 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  144. ↑ "Prohibition on import of milk and milk products from China" (PDF). APEDA. APEDA, Ministry of Commerce and Industry, India. 23 ఏప్రిల్ 2019. ఒరిజినల్ నుండి 4 నవంబరు 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  145. ↑ "Dairy Products". APEDA. APEDA, Ministry of Commerce and Industry, India. ఒరిజినల్ నుండి 5 సెప్టెంబరు 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 ఆగస్టు 2020.
  146. ↑ Intodia 2017, p. 6.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=భారతదేశంలో_పాడి_పరిశ్రమ&oldid=4896495" నుండి వెలికితీశారు